كاسپيدى ساقتاپ قالۋدىڭ جالعىز جولى كاسپي مەن ازوۆ تەڭىزىن قوسۋ
اقتاۋ. KAZINFORM - كاسپي تەڭىزىنىڭ سوڭعى 200 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسۋى مامانداردى الاڭداتىپ وتىر. ەكولوگيا سالاسىنىڭ ارداگەرى ورىنباسار توعجانوۆ كاسپيدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى بۇرىن جاساقتالعان، ءبىراق ىسكە اسپاي قالعان ءىرى جوبانى قايتا كوتەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.
- ورىنباسار ءابدى ۇلى، ءسىز ەكولوگيا سالاسىندا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتتىڭىز. كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى بۇرىن دا وسىلاي تومەندەگەن بە ەدى؟
- كاسپي بۇرىن وتە ۇلكەن تەڭىز بولعان. مىڭداعان جىل بۇرىن ول حۆالىن تەڭىزى دەپ اتالىپ، ماسكەۋ ماڭىنا دەيىن جايىلعان. ورال تاۋىنىڭ ەتەگىن قامتىعان كەزدەرى دە بار. ال ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 1840 -جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ اۋماعى شامامەن 450 مىڭ شارشى شاقىرىم بولعان.
كەيىن سۋ دەڭگەيى مەزگىل-مەزگىل وزگەرىپ وتىردى: بىردە كوتەرىلدى، بىردە تومەندەدى. ماسەلەن، 1930 -جىلى كاسپيدىڭ سۋى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، اۋماعى 420 مىڭ شارشى شاقىرىم بولدى. ال 1977 -جىلى كەرىسىنشە، قاتتى تارتىلىپ كەتتى. سوڭعى كوتەرىلۋ 1995 -جىلعا سايكەس كەلەدى، ول كەزدە تەڭىز اۋماعى 391 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرادى.
قازىر كاسپي سوڭعى 200 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. ورتاشا دەڭگەيى - 29,5 مەتردەن دە تومەندەپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا تەڭىز اۋماعى نەبارى 357- 358 مىڭ شارشى شاقىرىم شاماسىندا.
ەگەر سالىستىرىپ قاراساق، ءاربىر 100 جىل سايىن كاسپيي شامامەن 30 مىڭ شارشى شاقىرىمعا ازايىپ كەلەدى. سوڭعى 200 جىلدىڭ ىشىندە 100 مىڭ شارشى شاقىرىمداي سۋ ايدىنىن جوعالتتىق.
- بۇل ەكوجۇيەگە قالاي اسەر ەتىپ وتىر؟
- بۇل ەڭ الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قۇلدىراۋى، تىرشىلىك كەڭىستىگىنىڭ تارىلۋىنا اكەلدى. كاسپيدىڭ سولتۇستىك قايراڭىندا تەڭىزدىڭ بيولوگيالىق تىرشىلىگىنىڭ 70- 80 پايىزى جويىلىپ بارا جاتىر. بۇل - وتە قاۋىپتى جاعداي.
- كاسپيدى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى بار ما؟
- كاسپيگە 130 عا جۋىق وزەن قۇيادى. سونىڭ ىشىندە سۋدىڭ 80 پايىزدان استامى ەدىل وزەنىنەن كەلەدى. جالپى العاندا، كاسپي باسسەينىندەگى 2,5 ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماققا تۇسەتىن جاۋىن-شاشىن مەن قار سۋى تەڭىزگە جينالادى. الايدا سوڭعى جىلدارى كليماتتىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى بۋلانۋ كۇشەيدى. وزەن سۋى دا بۇرىنعىدان كوپ پايدالانىلىپ جاتىر - قالا، اۋىل شارۋاشىلىعى، حالىق سانى ارتتى.
قازىر كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى تەڭىزدى ساقتاۋ جونىندە دابىل قاعىپ وتىر. ءبىراق «تەڭىز سۋىن ۇنەمدەسەك، دەڭگەي كوتەرىلەدى» دەگەن پىكىرگە مەن سەنبەيمىن. كاسپييدىڭ دەڭگەيىن تۇراقتاندىراتىن ناقتى جول بار، ول - 1931 -جىلى باستالعان ءىرى جوبا.
- ول قانداي جوبا؟
- بۇل - كاسپي مەن ازوۆ تەڭىزىن قوسۋ جوباسى. ەكى تەڭىزدىڭ اراسىندا قۋما-مانىچ ويپاتى دەپ اتالاتىن، ۇزىندىعى شامامەن 700 شاقىرىم بولاتىن تابيعي ويىس بار. بۇرىن بۇل جەردە تەڭىزدەر ءوزارا قوسىلىپ جاتقان. 1931-جىلى كەڭەس ۇكىمەتى وسى ويپات ارقىلى كانال قازۋ جوباسىن ۇسىندى. ال 1952 -جىلى جوبا قايتا جاسالىپ، رەسمي بەكىتىلدى. وكىنىشكە قاراي، كەيىن ول توقتاپ قالدى. مەنىڭ ويىمشا، كاسپيدى ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ باستى جولى - وسى جوبانى قايتا جانداندىرۋ. ونسىز تەڭىزدىڭ دەڭگەيى بولاشاقتا كوتەرىلەدى دەۋ وتە قيىن، ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
- بۇل جوبا وتە قىمبات ەمەس پە؟
- ءيا، بۇل - قىمبات ءارى بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن جوبا. ءبىراق ءول وزىن- ءوزى اقتايدى. ەگەر كانال سالىنسا، بىرىنشىدەن، كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى تىكەلەي الەمدىك مۇحيتقا شىعاتىن مۇمكىندىك الادى. ەكىنشىدەن، ازوۆ پەن قارا تەڭىزدەرىنىڭ دەڭگەيى الەمدىك مۇحيتپەن بىردەي بولادى.
ال كاسپي قازىر - 29 مەتر تومەندە تۇر. دەمەك، سۋ وزدىگىنەن قۇيىلادى. ارينە، ەكولوگيالىق وزگەرىستەر بولادى. كاسپييدىڭ ەكوجۇيەسىنە دە، ستاۆروپول ولكەسىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ايماقتارىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل - ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبا.
- ال ءسىبىر وزەندەرىن كاسپييگە بۇرۋ يدەياسى شە؟
— ول جوبا دا بولعان. 1970 -جىلداردىڭ سوڭىندا كاسپي قاتتى تارتىلعان كەزدە كەڭەس ۇكىمەتى ءسىبىر وزەندەرىن بۇرۋدى جوسپارلادى. وعان 300-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قاتىستى. ءبىراق كانالدىڭ ۇزىندىعى 300 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن، وتە اۋقىمدى جوبا ەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وعان شاماسى جەتپەدى. قازىر تىپتەن مۇمكىن ەمەس، سەبەبى قارجى تىم كوپ قاجەت. سوندىقتان كاسپيدىڭ سۋىن كوتەرۋدىڭ جالعىز جول - كۋما-مانىچ كانالى.
- بۇل جوبا قازىر نەگە ۇمىت قالدى؟
- 2022 -جىلعا دەيىن كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى تۇراقتى كەزدەسىپ وتىردى. سول جيىنداردا بۇل جوبا قازاقستان باستاماسىمەن كوتەرىلىپ، بارلىق ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولعان. ءبىراق كەيىن كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالدى. بۇدان بولەك، 2020- 2021 -جىلدارى يران پرەزيدەنتى كاسپيدى پارسى شىعاناعىنا قوسۋ جوباسىن ۇسىندى. ول - شامامەن 1300 شاقىرىمدىق، تاۋلى ايماقپەن وتەتىن كانال. بۇل - بولاشاقتىڭ ءىسى. ءبىراق ول دا كاسپيدى الەمدىك مۇحيتپەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قالاي بولعاندا دا، كاسپي تاعدىرى - كەيىنگە قالدىراتىن ماسەلە ەمەس.
بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇشكىل ءحالى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇلاسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن.
اۆتور
اياگوز ءىزباساروۆا
