جولى بولماعان جيهانكەزدەر

استانا. قازاقپارات - ساياحاتشىلىقتىڭ تاريحى تىم ەرتەدە جاتىر. العاش رەت جەردى اينالىپ شىققاندار، ارالداردى تاپقاندار، قۇرلىقتاردىڭ اراسىن جالعاستىرعان جيهانكەزدەر تۋرالى الىپقاشپا اڭگىمە كوپ.

مۇنىڭ العاشقى كورىنىستەرى قازاق جەرىندە دە بولعان. ونىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر 14-عاسىردىڭ سوڭى مەن 15-عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن اسان قايعى ءسابيت ۇلىنىڭ ومىرىمەن دە بايلانىستىرادى.

تاريحتى قوپارار بولساڭىز، مىناداي دەرەكتەردى دە وقيسىز: «قازاق جەرىنە قاسيەتتى يسلام ءدىنى تاراپ، مۇسىلماندار وزدەرىنىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى - مەككە -مادينەگە قاجىلىققا بارىپ، ۇلىق پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تىنىستاعان جۇپار اۋامەن تىنىستاپ، ول باسقان كيەلى هەنجاس توپىراعىمەن ءجۇرىپ، شاهجداسىنا ماڭدايىن، قاعباسىنا بەتىن تيگىزۋدى مۇرات تۇتقاننان بەرى قانشاما اتا-بابامىز ول جاققا جاياۋ ساپارعا شىقپادى، جولاي قانشاما ەل مەن جەردى كورمەدى دەسەڭىزشى.ياعني ءبىزدىڭ حالقىمىز ەجەلدەن ساياحاتشى».

ءبىز بىلەتىن شوقان دا - ساياحاتشى. ول ساياحاتىن باتىس ءسىبىر ولكەسى باس باسقارماسىنىڭ قازاق دالاسى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا ايرىقشا تاپسىرمالاردى ورىندايتىن وفيسەرى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ جاسادى. الەمدى جاياۋ ارالاعان جيهانكەزدەر قاتارىندا ءالىبي توقجان ۇلى جانگەلدين دە بار. 1909-1912-جىلدارى شەتەل حالىقتارىنىڭ تۇرمىس-سالتىمەن تانىسۋدى ماقسات تۇتىپ، ەۋروپا، افريكا، تاياۋ شىعىس، ازيا ەلدەرىن جاياۋ ارالاپ، 1913-جىلى جاپونيا ارقىلى تۋعان جەرىنە ورالادى.

ەڭ اقىرى قازاق ساياحاتشىلارى بۇگىندە دە الەمدى تاڭعالدىرىپ جاتىر. ايتالىق «شوقان ءۋاليحانوۆ» ياحتاسى ارقىلى جەر شارىن ارالاعان قازاقستاندىق ساياحاتشىلاردى قالاي اتاپ وتپەسكە؟ ايتا بەرسەك، اڭگىمە جەتەدى. كەزىندە ولاردىڭ اراسىندا جولدان اداسىپ، قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندەرى قانشاما؟

راس، ەرتەدە الەمدى شارلاۋدىڭ ءوزى ەرلىك بولدى. ويتكەنى بۇگىنگىدەي جۇردەك كولىك، بايلانىس قۇرالى بولمادى، قۇتقارۋشىلار دەگەن اتىمەن جوق ەدى. سوعان قاراماستان، ادامدار الىس ساپارعا شىقتى، ارماندارىنا جەتۋگە، ويعا العان ءىسىن ورىنداۋعا بارىن سالدى. الايدا ساياحاتشىلار تاريحىندا جولى بولماعاندار دا ۇشىراسادى. ەندىگى اڭگىمە سولار تۋرالى...

حريستوفور كولۋمب - امەريكانى اشۋ ارقىلى تانىلدى. ءبىراق بۇل قاتە پىكىر بولىپ شىقتى. امەريكانى ودان 5 عاسىر بۇرىن لەيف ەريكسون اشىپتى. وعان بۇگىندە بوستوندا ەسكەرتكىش قويىلعان. جالپى، كولۋمب جاپونيانى بەتكە العان كورىنەدى. «جەر بەتىنىڭ باسىم بولىگىن قۇرعاقشىلىق جايلاعان» دەگەن پىكىردەگى ول ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ءبىلىمىن تەكسەرمەكشى بولادى. سول كەزدە «سيپانگۋ» دەپ اتالعان جاپونياعا اتتانعان. اقىرى امەريكادان ءبىر-اق شىعادى. كولۋمب ءوز ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مانزي دەپ اتالاتىن قىتاي پروۆينسياسىنىڭ ماڭىنان ءجۇزىپ ءوتتىم دەگەن بايلامدا بولىپتى. ارىپتەستەرىنىڭ قاتە جوسپارلارىنان سوڭ ول ءوزى بارعان قۇرلىقتى تەڭىزشى امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ قۇرمەتىنە امەريكا دەپ اتاعان.

الەكساندر نيكولاەۆيچ راديششەۆ - العاشقى ورىس ترەۆەل-جۋرناليسى. ول تۇسىنبەستىك سالدارىنان رەۆوليۋسيونەر بولىپ شىعا كەلگەندەردىڭ ءبىرى كورىنەدى. شىن مانىندە، ول قاراپايىم دۆوريانين بولعان، ەرمەك رەتىندە ترەۆەل-جۋرناليستيكامەن اينالىسقان. ءوزىنىڭ ءبىر ساپارىنان كەيىن «پەتەربۋرگتەن ماسكەۋگە ساياحات» اتتى كىتابىن شىعارادى. كىتاپتا جول بويى كورگەندەرىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. بۇل سول كەزدەگى ەكاتەرينا II-گە مۇلدە ۇنامايدى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولدىرىپ، سىبىرگە ارنايى ساپار ۇيىمداستىرتادى.

وديسسەي - قاتەرلى تۋريزمنىڭ كلاسسيگى. ترويان سوعىسىنان كەيىن ول ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە جەتۋ ءۇشىن 10 جىل جۇرەدى. جولدا كورمەگەن ازابى قالمايدى. بۇل دا ساياحاتتى ناسيحاتتايدى.

ديك سەند - 15 جاسار كاپيتان ءوز كارەراسىن ەرتە باستاعانداردىڭ ءبىرى. ونىڭ قاتەلىگىنەن كەمە وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنا جاقىن ماڭنان ءوتىپ كەتەدى. اقىرى افريكا جاعالاۋلارىنا جەتىپ، تەڭىزشىلەردىڭ ءبىر بولىگى - قارا ناسىلدىلەر سول جەردە مالايلىققا ساتىلادى.

روبەرت سكوتت. وڭتۇستىك شارتى شاردى اشۋعا ءبىر اي كەشىگىپ قالعان جيهانكەز. اعىلشىن ساياحاتشىسى روبەرت سكوتت انتاركتيدانى باعىندىرۋ جولىندا بىرنەشە رەت شىعىنعا ۇشىرايدى. ناتيجەسىندە، ەكسپەديسيا مۇشەلەرى تۇگەل قازا تابادى. ول قاردا تەزىرەك ءجۇرۋ ءۇشىن ءۇندى پونيلەرىن جولعا الىپ شىعادى. وكىنىشكە قاراي، جانۋارلار قاتتى سۋىققا بەيىمدەلمەگەن ەدى. وسىلايشا مەجەلى جەرگە اۋىر ازاپپەن جەتكەندە وڭتۇستىك جارتى شاردا وزدەرىنەن بۇرىن ادامدار بولعانىنا كوز جەتكىزەدى. ول وسىندا ءبىر اي بۇرىن بولعان نورۆەگ ساياحاتشىسى امۋندسەن ەدى.

افاناسيي نيكيتين. ورىس كوپەسى «ءۇندىستانعا بارامىن» دەپ ەشقاشان ويلاماعان. بىردە ونى استراحان تاتارلارى توناپ كەتەدى. وسىلايشا قارىزعا العان بار بايلىعىنان اجىرايدى. ول يراندا ءجۇرىپ، كۇتپەگەن جەردەن ءۇندىستانعا بارۋدى ۇيعارادى. بۇعان سەبەپ بولعان جاعداي ۇندىلەرگە جىلقىنى جاقسى باعاعا ساتىپ، ورىس جەرىنە اسا تاپشى زاتتاردى اكەلۋگە بولاتىندىعى تۋرالى اڭگىمە ەدى. نيكيتين جىلقىلار ساتىپ الىپ، جۇرت قىزىقتىرعان ءۇندىستاندى بەتكە الادى. ول جىلقىلاردى جاقسى باعاعا ساتقانىمەن، ۇيىنە قارا باسى ورالادى. اقىرى افاناسي نيكيتيننىڭ ساپارى «حوجدەنيە زا تري موريا» دەپ اتالاتىن مەمۋارعا اينالىپ شىعا كەلدى.

مايكل روكفەللەر. ول ەتنوگراف بولعان. قوماقتى قاراجاتى بار ول ادام ەتىن جەيتىن تايپالاردى زەرتتەۋ ءۇشىن جاڭا گۆينەياداعى نۋ ورمانعا ساپار شەگەدى. الايدا ول كوپ ۇزاماي جوعالىپ كەتەدى. اتاسى - نيۋ-يورك شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى كەڭ اۋقىمدا ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. ەش ناتيجە بولماعان سوڭ جاس ساياحاتشىنىڭ جەمتىككە اينالعانى بەلگىلى بولادى.

دۋاناباي جولداسبەك

«ايقىن»