ءور التايدىڭ تۋماسى ورالحاننىڭ «قۇم مىنەزى» قالاي جازىلدى؟

قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھار تۋىندىسىنىڭ بىرىنە اينالعان ءور التايدىڭ تۋماسى ورالحاننىڭ «قۇم مىنەزى» شىعارماسى مويىنقۇم دالاسىندا جازىلدى. سول كەزەڭدەگى «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى شەراعاڭنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن بالاڭ جىگىت قويشى ومىرىنەن سىر تارتىپ، گازەت بەتىنە ماتەريال دايىنداۋى كەرەك ەدى. جاس جۋرناليست بۇل مىندەتتى دە مۇلتىكسىز ورىنداپ، شاعىن دۇنيەسى باسىلىم بەتىندە جارىق كوردى دە. تەك وسى ساپاردان ءبىراز جىل وتكەسىن، ورالحاننىڭ اتالعان ماقالاسى پوۆەستكە اينالدى.

تالانتتى تالانت قانا الىستان تانيدى. ايتپەسە، قاتون- قاراعايدىڭ قويناۋىندا جاتقان جاس جىگىتتى «لەنينشىل جاسقا» الدىرىپ، ونى ءۇشىنشى كۋرسىندا سىرتتاي ءبىلىم الىپ جۇرگەنىنە قاراماستان بىلدەي ءبىر ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتۋگە ۇلكەن جۇرەك پەن تاۋداي تاۋەكەل قاجەت. بۇل شەراعاڭنىڭ سول كەزدەگى وڭتايلى كادرلىق ساياساتىنىڭ جەمىسى ەدى. ول جانارىندا وتى بار جاستاردى جازۋىنا قاراپ- اق تانىدى. سول ارقىلى بۇگىندە قازاققا تانىمال تۇلعالار فاريزا وڭعارسىنوۆا، مۇحتار شاحانوۆ، كارىباي احمەتبەك، بەكسۇلتان نۇرجەكە، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، كادىربەك سەگىزباي، قۋانىشباي قۇرمانعالي، سەرىك ءابدىرايىم، الىبەك اسقار، ديداحمەت ءاشىمحان سەكىلدى جازۋشى-اقىندار شوعىرى قالىپتاستى.

شەراعاڭ ءوزىنىڭ «ورالحان» اتتى ەستەلىگىندە: «ءوزىم باسقاراتىن گازەتتە وقتا-تەكتە «و. بوكەيەۆ» دەپ قول قويعان وچەركتەر جاريالانادى. ءا دەگەننەن نازار اۋداردىم. اۆتور از با، ءتايىرى. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن، ءتىپتى باسقا رەسپۋبليكالاردان، ءتىپتى شەتەلدەردەن جازىپ جاتاتىن قاپتاعان اۆتورلار. كەيدە بولىمگە ايتىپ، پوشتانى ءوزىم شولىپ شىعامىن. «و. بوكەيەۆ» دەگەن قولى بار سەمىزدەۋ كونۆەرتتى بولەك الىپ، ىشىندەگىنى وقىپ شىقتىم. قولى قيسىقتاۋ، قياڭقىلاۋ كورىنەدى. جازۋىن ايتامىن. ادامنىڭ جازۋىندا مىنەز بار. جازۋىنا قاراپ، سوزىنە، سويلەمىنە قاراپ، بۇل حاتتىڭ اۆتورىن كوز الدىما كەلتىرمەكشى بولدىم»، دەيدى.

كوپ ۇزاماي ول ءوز ورىنباسارىنا اۆتوردى الىپ كەلۋىن تاپسىرادى. اراعا اپتالار سالىپ، ورىنباسارى ورالحاندى رەداكتور كابينەتىنە الىپ كىرىپ، تانىستىرۋعا ىڭعاي بىلدىرگەن تۇستا-اق شەراعاڭ «ايتپاي-اق قوي، تانىدىم» دەپ يشارات بىلدىرەدى. ول كوز الدىنا كەلتىرگەن التايدىڭ جاس كەربۇعىسى ءدال وسى كەربەز، كەردەڭ مىنەزدى جىگىت ەدى.

ورالحاندى مويىنقۇمنىڭ تۇكپىرىنە تىك مىنەزدى رەداكتورىنىڭ تاپسىرماسى مەن ءوزىنىڭ تاباندىلىعى جەتەلەپ باردى. ول ۋاقىت تۇگىلى قازىردىڭ وزىندە اۋدان ورتالىعىنان قۇم اراسىنا بارۋ دا وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ساپار ساتىندە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ كولىگى دە ەكى-ءۇش اي بويى بۇزىلىپ تۇرعاندىعى بەلگىلى بولدى. ول تۋرالى اۆتور وچەركىندە: «ورتالىقتان الپىس شاقىرىم الىستاعى سماعۇلوۆتىڭ قىستاۋىنا بارۋ پروبلەماسىن ەكى كۇن بويى شەشە المادىق. ونە بويى زاڭعار تاۋ، قالىڭ ورماننىڭ اراسىندا وسكەن مەن ءۇشىن قۇم دەگەن الەمدى كورۋ قايتا تۋعانمەن بىردەي ەدى. «الىسقا ات سابىلتقانشا، مىنا كورشى سوۆحوزداعى سيىر فەرماسىن كورىپ قايتساڭىز، قالاي بولار ەدى»، دەۋشىلەر دە تابىلدى. «جاياۋ كەتسەم دە قۇمدى، سول قۇمنىڭ ورتاسىندا قوي باعىپ وتىرعان قازاقتاردى كورۋىم كەرەك» دەپ مەن دە قىڭىرايدىم. وبالى كانە، اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى سەكرەتارى تۇرسىنحان قالبالاقتاي جۇگىرىپ پارتيا كوميتەتىنە كىردى، اتقارۋ كوميتەتىنە باردى، كولىكتىڭ ءجونى تابىلمادى»، دەيدى.

جۋرناليست جايىن جۋرناليست قانا تەرەڭ تۇسىنسە كەرەك. اۋداندىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنىڭ رەداكتورى سەرىك الىمبەتوۆ ورالحاندى ءوزى باستاپ قىستاققا الىپ باراتىن بولىپ كەلىسەدى. وسىلاي ءبىر توپ ادام جولسەرىك بولىپ قۇمداعى ەگىنباي سماعۇلوۆتىڭ ۇيىنە اتتانادى. ەگىنبايىمىز شىعارماداعى باس كەيىپكەر - بارحان. اۆتوردىڭ ءوز كەيىپكەرىن بۇلاي اتاۋىندا دا سەبەپ بار. ويتكەنى، «بارحان» ءسوزى قۇم قيىرشىعى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى دە، مىنەز، ۇلت ۇعىمدارىمەن استاسا سۋرەتتەلەدى. ءوزارا تارتىس پەن قىرقىسقا قۇرىلعان ومىردە ءوز تازالىعىن ساقتاپ، تىنىشتىعىن تۇعىر تۇتقان بارحان ءۇشىن اتاق پەن ابىروي ادامشىلىقتىڭ ولشەم بىرلىگى ەمەس. سولاي بولا تۇرا ول كەزىندە الاي-دۇلەي مىنەز تانىتاتىن يەن دالانىڭ نەگە ءۇنسىز ەكەندىگىنە تاڭىرقايدى. تاڭىرقايدى دا، ىشتەي تىنادى.

كۇندەگى تىرلىگىنەن تىنىشتىق كەتىپ، قوڭسى قونعان ءوز شاكىرتىنەن قورلىق كورگەن بارحان سول زامانداعى مىنەزسىز قازاق قوعامىنىڭ ءبىر وكىلى ەكەندىگىن بىلسەشى. مۇنى شىعارماداعى باس كەيىپكەر بىلمەسە دە، وچەركتەگى ەگىنباي باتىل مويىندايدى. «قۇم دا مەنىڭ ءوزىم سەكىلدى، - دەپ ويلادى ەگىنباي، - الا جازداي جايلاۋعا كوشتىم. ورتالىقتان 100-150 شاقىرىم شالعايداعى جامبىل تاۋىن اداقتاپ شىقتىم. سوناۋ ساتەنباي جايلاۋىنىڭ ول جاق-بۇل جاعىندا مەن وتىرماعان توبە جوق. وسىلاي عۇمىر كەشە بەرسەك، ءتىپتى، ىزدەۋ- سۇراۋسىز قارىننىڭ تويعانىن قاناعات قىلىپ جۇرە بەرسەك بولادى ەكەن-اۋ. ءبىراق قارىننىڭ تويعانى، قازاننىڭ قايناعانى قۋات پا!؟».

شىعارمادا مويىنقۇم دا ءور التايمەن ءوزارا تابيعاتتاس، ءوزارا ۇندەس. مۇندا دا سوناۋ داۋىردە ارىسى ارقادان، بەرىسى مەركى، شۋدان، تالاستان كەلگەن مالشىلار كوكپار تارتىپ، كوكايىل بولار قىزىعى، داڭعارا دۋمانى وتكەن. تەك وسى كۇن سول اتپال ەرلەردىڭ جالعاسى اۆتولاۆكانى اينالشىقتاپ العانى بارحاندى شىن قىنجىلتادى. مۇندا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ قۇلقىن-تىلەگى عانا ەمەس، سوناۋ زاڭعار كوكتە سامولەتپەن قالىقتايتىن باسشىلاردىڭ دا ءبىر ەسەبى بار ما ەكەن دەپ قاۋىپتەنەدى. سودان بولار، بارحان كۇنۇزاق توبە باسىنا شىعىپ، سامولەتكە تەلمىرۋدى ادەت قىلعان. ءتىپتى، ول ۇشاقتىڭ ءار ەكى ساعات سايىن ۇشاتىندىعىن بىلەدى، سول ارقىلى ءورىستى ۋاقىتتى شامالايدى.

 شەراعاڭ شىعارمانىڭ وسى ءبىر بولىگى تۋرالى: «اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقان ۇشاققا ىزادان تاس لاقتىرۋ تەك ورالحاننىڭ عانا ويىنا كەلۋى مۇمكىن. ون مىڭ مەتر بيىكتىكتە كەتىپ بارا جاتقان ۇشاققا دەنى دۇرىس كىسى تاس لاقتىرا ما. سويتسە مۇندا ءمان بار ەكەن. بارحان ءۇشىن ۋپردان (ۋپراۆليايۋشيي) باستاپ، زووتەحنيك، ديرەكتور، پارتورگ، اۋدان، وبلىس، رەسپۋبليكا، وداق باسشىلارىنىڭ ءبارى بيىك. ءبارى زاۋ بيىكتە»، دەيدى.

وسى كىجىنىس ارقىلى بارحان ورتالىقتان شالعايدا جاتقان قىستاق عۇمىرىنان باسشىلاردىڭ حابارسىز ەكەندىگىنە ىشتەي نارازىلىعىن بىلدىرەدى. ونىڭ ويىنشا سوناۋ بيىكتەگى باسشىلارعا قاراپايىم قويشىنىڭ نە ىستەپ، نە قويىپ جاتقاندىعى كورىنبەيدى دە. وسى تۇستا چارلي چاپليننىڭ «ءومىر دەگەنىڭ - ۇلكەن پلانداعى تراگەديا، الىستان قاراعانداعى كومەديا» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. بالكىم، بارحان ءومىرى دە باسشىلار ءۇشىن باقىتتى ءارى كۇلكىگە قانىق بولىپ كورىنەتىن شىعار...

وزگە شىعارمالارىندا الكوگوليزمدى، تىڭ ەڭبەككەرلەرىنە دەگەن ادىلەتسىزدىكتى وتكىر سىن ساداعىنا العانىنداي ورالحان وسى تۇستا دا ايانىپ قالماعان. كەڭەستىك بيلىكتەگى بيۋروكراتيزمدى وتكىر سىناپ، ماڭ دالادا دۇلەي داۋىل تۋعىزاتىن قۇدىرەتىن ۇمىتقان قۇمداي، قازاق قوعامىنىڭ دا مىنەزسىزدەنىپ بارا جاتقاندىعىن باتىل سۋرەتتەدى. سول ءۇشىن بولار سوتسياليستىك يدەاليزمنەن الشاق شىعارما بىرنەشە جىلدار كەشىگىپ بارىپ جارىققا شىقتى.

جازۋشى دۇنيەدەن وتكەنىنە بەس جىل تولعاندا شەرحان مۇرتازا شاكىرتى جايىندا: «...ورالحان سول ساپاردان ءبىراز جىل كەيىن «قۇم مىنەزى» دەگەن پوۆەست جازدى. مىنە، جازۋ! جازساڭ - وسىلاي جاز. ايتپەسە، كىناسى جوق اق قاعازدى شيمايلاپ بىلعاما. ون كۇندىك ساپاردا بۇرىن ءوزى كورىپ-بىلمەگەن جەردىڭ تامىرىن باسىپ تانىپ، سول قۇمداعى ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن، پسيحولوگياسىن، تۇرمىسىن، ءجۇرىس- تۇرىسىن، ەڭ باستىسى - جانىن ۇعىپ ءبىلۋ - جاراتىلىستان دارىن يەسىنە عانا دارىعان» دەپ بيىك باعا بەردى.

 ال وسى ەستەلىكتىڭ سوڭى ورالحاننىڭ شەراعاڭنىڭ مەرەيتويىنا جازعان «مىنە، ءسىز 60 دەگەن اسۋعا شىقتىڭىز، تومەنگە قاراڭىزشى، اعا، مەن كورىنەم بە ەكەم؟» دەگەن تىلەگىمەن ءتامامدالادى. سوڭعى سويلەم شىعارمادا بارحاننىڭ اقشا بۇلتتار اراسىنداعى اكەسىنە ارنالعان ءسوزى ەدى...

نۇربولات امانبەك