اۋىل ايتقىشتارى
استانا. قازاقپارات - قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىندا قىراش اتتى اۋىل بار. اتاكاسىپتى ورىستەتكەن ولار كەشەگى كۇندەرى دە ونشا قينالا قويمادى. كىلەڭ قاراشا اعايىن مەكەن ەتەتىن اۋىلدا ءسوزدى تاۋىپ ايتاتىندار كوپ. اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىرسىپىراسى مىنانداي عوي.ءتولى بار ەكەن...
ماقسات اعاي العاشقى ايەلىنەن شالا تاعدىر بولىپ اجىراسادى دا، كورشى اۋىلدا باسى بوس ءبىر ايەل بار ەكەن دەپ ىزدەپ بارادى عوي. راس ەكەن، ەرە بارعان تۋىسى ءالامان ەكەۋى كەلىسسوزدى باستاپ كەپ بەرەدى. بۇعان ايەل كەرەك بولسا، جاس كەلىنشەككە كۇيەۋ كەرەك، ەكى جارتى ءبىر بۇتىن بولسا، نەسى ايىپ؟! ءسوز پىسەر كەزدە، ويلاماعان جەردەن شي شىعىپ كەتە جازدايدى، اكەلەتىن قالىڭ مالدى ازسىنعان اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ ءبىرى، «تاعى ءبىر قارانىڭ پۇلىن قوساسىڭدار» دەپ وتىرىپ السا كەرەك. ال، پىسىقتىعى بار الەكەڭ وعان كونە قويمايدى، سوندا ماقسات وعان سىبىرلاعان بولىپ، انالارعا دا ەستىرتە: - الەكە، ساۋدالاسپا، ايتقاندارىن بەرە بەر، الاتىن كىسىمىزدىڭ سوڭىندا ءتولى بار ەكەن، - دەپتى. بالالى ايەلدى سونشا ساۋداعا سالعاندارىنا اۋىل ادامدارى دا قىسىلىپ، ەندىگى ءسوزدى ۇزاتپاسا كەرەك. «ءتىل - تاس جارادى، تاس جارماسا - باس جارادى» دەگەن - وسى.
جازى - سالقىن، قىسى - جىلى جەر
زۇلپىحار دەگەن كىسى قاينىلارىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ: - وسى كۇندەرى ماعان ىستىق تا، سۋىق تا جاقپايتىن بولىپ ءجۇر، ءبىرقالىپتى تەمپەراتۋرا بولماسا،- دەيدى ويىندا ەشتەڭە جوق. سوندا، تايشىبەك دەگەن قاينىسى؛
- ويباي، زاكە، ءدال ءسىز ىزدەگەندەي جەر وسى ماڭدا بار،- دەپتى. - بارىڭىز دا، جاتا قالىڭىز، ناعىز، جازى - سالقىن، قىسى - جىلى جەر - قۇمسابا عوي...
- نە دەيت؟! جەزدەسىنىڭ اششى داۋسى شاعادى. - قۇمسابا دەپ، بەيىتتى ايتىپ وتىرسىڭ با، مەنەن قۇتىلا الماي جۇرسىڭدەر مە؟!
ءسال بولماعاندا ويىننان وت شىعىپ كەتە جازدادى.
پەيىشتىڭ كىلتى كىمدە
اۋىلداعى پازىل دەگەن كىسى قايتىس بولىپ، ادام كوپ جينالادى. ومىردەن وتكەن كىسىنىڭ سوڭىنان جاقسى ءسوز ايتقان ءلازىم. سول ۇردىسپەن قانجاربەك:
- قايران، پازەكەڭ، ءومىر باقي تازا بەينەت جاسادى، ەشكىمگە جامانشىلىعى بولعان جوق، پەيىشكە ءبىر بارسا وسى كىسى باراتىن شىعار،-دەيدى عوي. سوندا قيسىق سويلەيتىن قوشقاربەك: - ول جاققا بارا المايتىن شىعار، ويتكەنى، پەيىشتىڭ كىلتى مەن دە ەمەس پە؟»، -دەيدى جانتايىپ جاتىپ. ونىڭ بۇل ءسوزىن ءىلىپ العان اۋىلداسى اسان: - ايدا، قوشەكە، پازەكەڭ كۇتىپ قالماسىن، تەزىرەك بارىپ، ەسىكتى اشا بەر، - دەسە كەرەك.
ءۇيدىڭ توبەسى قانداي؟
بايدىللا ءۇي كوتەرىپ، اسارلاتىپ توبەسىن سىلاپ جاتسا كەرەك. جوعارىدا جۇرگەن ءابدىحان مەن اسان اندا- ساندا جۇمىستى كىدىرتىپ، اسارشىلارعا دەگەن اراقتان ءىشىپ الاتىن كورىنەدى. ءۇي يەسى بايدىلدا مۇنى سەزگەنمەن اياعى اۋىرعاندىقتان جوعارى شىعا المايدى، ال انالار بولسا، «ءىشىڭىز» دەپ ەشتەڭە ۇسىناتىن ءتۇرى جوق. ابدەن شىدامى تاۋسىلعان باەكەڭ ءبىر كەزدە ساتىعا شىعىپ، قىبىرلاپ توبەگە دەيىن جەتەدى دە باسىن قىلقيتىپ انالارعا قاراپ:
- جابىلماي تۇرعاندا ءۇيىمنىڭ توبەسىن ءبىر كورىپ قالايىنشى،- دەيتىن كورىنەدى-اۋ.
ساقتىق
ءبىر جىلى كوكتەم قۇرعاق باستالىپ، جەرگە تامشى تامباي قويادى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دە، اۋىل ادامدارى ءار ۇيدەن ون سومنان جيناپ، تاساتتىق جاساسىمەن نوسەرلەتكەن جاۋىن، ەكى-ءۇش كۇن توپەپ بەرەدى. تىپتەن سۋدان ءبىراز زاپا شەككەندەر دە كەزىگەدى. سوندا بايدىلدا:- ياپىرم-اي، ون سومدى تۇگەل بەرمەي، ساقتىق جاساپ بەس سوم بەرگەنىم قانداي جاقسى بولعان، ايتپەسە، اۋىل تۇگەل سۋدىڭ استىندا قالاتىن ەكەن،- دەيدى ماڭىزدى كەيىپ تانىتىپ.
بۋى بۇرقىراعانى بولماسا...
شەرمان دەگەن كىسى قايتىس بولىپ، جەتىسىن بەرىپ جاتقاندا، سۇلتاناحمەت قوجا باتا وقىپ كەلىپتى. كەتەرىندە قابىلدى وڭاشا شاقىرىپ الىپ: -شىراعىم، اكەڭە قۇران شىعارتامىن دەسەڭ، دايىنى بار ەدى، الىپ قالاسىڭ با،- دەيدى. بۇرىن وندايدى ەستىپ كورمەگەن قابىل ۇيدە وتىرعان سادىربايدان اقىل سۇرايدى. سوندا ول: - سۇرلەنگەن قۇراننىڭ كەرەگى جوق، بۋى بۇرقىرىپ تۇرعانى بولماسا،- دەپتى.
اتتار دا ءسال دەمالسىن
رەسپۋبليكالىق كوكپارعا بارىپ قايتقان مۇراتقا قۇرداستارى امانداسا كەلسە كەرەك. بۇرىن كورمەگەن قىزىقتى كورىپ، كەرەمەت اسەرگە بولەنگەن ول جارىستا كورگەندەرىن جىر عىپ ايتىپ، جۋىق ماڭدا توقتاي قويماسا كەرەك. «جامبىلدىڭ اتتارى بىلاي، شىمكەنتتىكى ولاي شاپتى»، دەپ اۋىلداستارىنا جۋىق ارادا ءسوز بەرە قويمايدى. سول قارقىنمەن كوكپاردىڭ قىزىعىن ساسكەدەن تۇسكە دەيىن باياندايدى عوي. ەندى توقتايدى ما دەسە، تاعى سول اڭگىمەسىن جالعاستىراتىن سىڭاي تانىتادى. سوندا قۇرداسى سايلاۋ: - ماكە، ءجۇر ازداپ سىرا ءىشىپ كەلەيىك، اتتار دا شامالى دەم السىن، مىنا تۇرىڭمەن زورىقتىراسىڭ،- دەپ سىپايى كىدىرتىپتى.
شاپان الامىن دەپ ولۋگە اينالدىم
تولەپ كوكە بوقتامپازدىڭ ءبىرى ەدى. ەكى اۋىز ءسوزىنىڭ بىرىندە تۇزدىقتاپ وتىرماسا، كوڭىلى كونشي قويمايدى. سول كىسىگە اۋىلداسىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك شاپان-كويلەك بەرىپ: - توكە، اقساقال بولدىڭىز، وسى بوقتاعانىڭىزدى قويىڭىزشى، - دەپ ءوتىنىش ايتادى. ارادا ەكى-ءۇش كۇن وتىسىمەن تاڭ ازانىمەن جۇسىپبەكتىڭ ۇيىنە كەلگەن تولەپ:
- ءما، مىنالارىڭدى قايتارىپ ال، - دەپ العان دۇنيەلەرىن لاقتىرىپ تاستاپ.
- ءۇه، اكەڭنىڭ اۋزىن ۇرايىن، ىشىمنەن لەپ شىقپاي ولەتىن بولدىم عوي،- دەگەن كورىنەدى جارىقتىق.
نۇرماحان ەلتاي، قىزىلوردا وبلىسى
«ايقىن»
