اسىراپ العان اكەسىن ارىز جازىپ، اتتىرعان تاسباۋىر

قىتايعا بارار جولداعى قالىڭ قار باسقان اسۋدا، 1916 -جىلى جازالاۋشىلاردان قاشىپ بارا جاتقان مامىرقاننىڭ اجار ەسىمدى كەلىنى ءۇسىپ ولگەن ايەلدىڭ دەنەسىنىڭ جانىنان ءسابي تاۋىپ الادى. وسى ءبىر ۇرەيلى دە اۋىر جول بويى ول ءبىر ومىراۋىمەن ءوزىنىڭ ەكى جاسار ۇلى يسماتتى، ال ەكىنشى ومىراۋىمەن تاۋىپ العان جەتىمدى ەمىزەدى.

ашаршылық
Фото: Kazinform

ارادا جيىرما ەكى جىل وتكەندە ءدال وسى امان قالعان بالانىڭ نكۆد- عا (كەڭەس وداعىنىڭ ىشكى ىستەر ورگانى) ءوزىنىڭ اسىراپ العان اكەسىنىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ، ونى اتۋ جازاسىنا كەستىرەتىنىن ەشكىم بىلە دە الماس ەدى».

وسى ءبىر ۇرەيلى سويلەمدە -قىرعىز وتباسىلارى ءۇشىن ⅩⅩ عاسىردىڭ بۇكىل شىنايى قاسىرەتى جاتىر. ءبىز تاريحقا دەموگرافيالىق شىعىنداردىڭ نەمەسە شەجىرە تارماقتارىنىڭ قۇرعاق سيفرلارى ارقىلى قاراۋعا ۇيرەنگەنبىز. ەشقانداي سحەما ءومىر سۇرۋگە، سۇيۋگە جانە بالا وسىرۋگە مۇمكىندىگى بار ادامداردىڭ ورنىنداعى بوس كەڭىستىكتى كورسەتە المايدى.

ىستىقكولدەگى دارحان اۋىلىنان شىققان مامىرقان اۋلەتىنىڭ تاريحى — بارلىق قيىندىقتارعا قاراماستان امان قالعان وتباسىنىڭ شەجىرەسى.

مامىرقان ەرتە جەتىم قالىپ، بالا كەزىنەن ورىس تەرىشىسىندە مالشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ءوز بەتىنشە ومىرگە قادام باسار ساتتە ول ءوزىنىڭ ەڭبەگى ءۇشىن اقى رەتىندە تەك ەكى قوي الدى. وسى ەكى قويدان كەيىننەن «كۋلاك» (باي) دەپ اتالاتىن ادامنىڭ ءال-اۋقاتى باستالدى. ول ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى شۇرايلى قاشقا-سۋ جايلاۋىنا قونىستانىپ، بارىنەن بۇرىن ءتورت ۇلدى بولۋدى ارماندادى. جاراتۋشى ونىڭ تىلەگىن ەستىدى: مامىرقاننىڭ ءتورت سىمباتتى، قايراتتى مۇراگەرى بوي جەتتى.

1916 -جىلى ۇركىن (ۇلى بوسقىن) باستالعاندا، مامىرقاننىڭ كورەگەندىگى بۇكىل اۋلەتتى قۇتقارىپ قالدى. مالدى الدىن الا تاۋعا ايداپ، سول كەزدەگى باستى قاتتى ۆاليۋتا — قورجىن تولى اپيىندى الىپ، ول وتباسىن اسۋلاردان امان-ەسەن تۇرپانعا دەيىن جەتكىزدى، ال 1918 -جىلعا قاراي ءبارىن تۋعان جەرگە قايتاردى.

وتباسى تۋعان جەرىندە قايتادان ەڭسەسىن تىكتەدى، ءبىراق كەڭەس وكىمەتى كەلدى. مىقتى شارۋالار، سونىمەن قاتار شەتەلدە، قىتايدا بولىپ قايتقاندار جاڭا رەجيم ءۇشىن تاپتىرماس نىساناعا اينالدى.

ۇلكەن تەررور باستالدى جانە «اعىلشىن بارلاۋىنا شپيوندىق قىلدى» دەگەن جالا جابىلعان ايىپتاۋلار بويىنشا مامىرقان مەن ونىڭ ءۇش ۇلكەن ۇلى لىق تولى تۇرمەگە جابىلدى. بوستاندىقتا تەك اۋىر ناۋقاس كىشى ۇلى دۇيشەمبى عانا قالدى.

بۇلىڭعىر، بيتتەگەن كامەرادا قارت مامىرقان تەز سولىپ بارا جاتتى. ۇلدارى ونى تازا ماتاعا وراپ، اۋا جۇتۋ ءۇشىن تۇرمە تەرەزەسىنە كوتەرەتىن. «مۇندا قانداي جاقسى!» — دەپ اكەسى قۇنىعا دەم الاتىن.

«بۇل ءتىپتى ءبىزدىڭ قاشقا-سۋ جايلاۋىمىزدان دا جاقسى ما؟» - دەپ ۇلى االىي جاقىندارىن دەمەۋگە تىرىسىپ، كوز جاسى ارقىلى قالجىڭدايتىن. مامىرقان ساكىدە قايتىس بولدى. ونىڭ ارتىنان 1937- 1938 -جىلدارى ونىڭ ۇلدارى االىي مەن اكتان اتىلدى.

ۇلكەن ۇلى يسمايلدىڭ جۇدەگەنى سونشا، تۇرمەدەگىلەر ونى ولىگە بالاپ، قاقپانىڭ سىرتىنا لاقتىرىپ جىبەردى. بۇل تۋرالى حاباردى دارحانعا وتباسىنىڭ ەسىندە «ءبىر تاتار» بولىپ قالعان كامەرالاسى جەتكىزدى. ۇيدە تەك ايەلدەر مەن بالالار قالعان ەدى.

سودان سوڭ كۇيەۋىنىڭ ارتىنان اجار اتتاندى — ول ءومىر بويى 14 بالا بوسانىپ، ونىڭ ىشىنەن تەك ەكى تۋعان بالاسى مەن سونىمەن بىرگە اسىراندى بالاسى عانا امان قالعان ەرەكشە قايراتتى ايەل ەدى. كەنەپ قاپشىققا كەپتىرىلگەن ەت پەن تالقاننان جاسالعان كوشپەندىلەردىڭ كونە تاعامى — قۇلازىقتى ءتۇيىپ الىپ، ول كەمەمەن جانە اربامەن فرۋنزەگە جەتتى. ون كۇن بويى اجار بىرەۋدىڭ باقشاسىندا شالا جانسار يسمايلدى قارا مىنمەن جۋىندىرىپ، كۇتىم جاساپ، سودان سوڭ كەرى الىپ قايتتى. ىستىقكول جاعاسىندا داۋىلدان كەيىن كۇيەۋى مۇلدەم السىرەپ قالعاندا، اجار ونى ارقاسىنا كوتەرىپ الدى.

ول كۇيەۋىن بىرنەشە مەتر كوتەرىپ اپارىپ، جەرگە وتىرعىزىپ، قايتادان قورجىندى الۋعا ورالاتىن — وسىلايشا، ادىمداپ وتىرىپ دارحانعا بەت الدى.

بوز-بەشىك مەكەنىندە ولاردى كارى شوپان بايقاپ قالدى. جولشىلاردى كيىز ۇيگە ورنالاستىرىپ، ول ولاردىڭ كىم ەكەنىن سۇرادى. ەجەلگى سالت بويىنشا اجار قايىن اتاسىنىڭ اتىن داۋىستاپ ايتۋعا باتپادى، سوندا اراڭ جان ساقتاپ جاتقان يسمايل سىبىرلاپ: «مامىرقان» دەدى. ونىڭ قانداي سىيلى ادام ەكەنىن بىلگەن قارت قارا قوي سويىپ، بۇرىنعى جاۋىنگەرلەردى ەمدەگەندەي يسمايلدى ىستىق تەرىگە وراپ، ءبىر اپتا بويى سورپا بەرىپ كۇتتى. يسمايل امان قالدى.

ول ۇيىنە ورالدى، باقتاشى بولىپ جۇمىس ىستەدى، بالا ءوسىردى. ءبىراق 1938 -جىلى اسۋدا اجاردىڭ ومىراۋ ءسۇتىن ەمگەن اسىراندى ۇلى نكۆد- عا ۇيدە «كوزى جويىلماعان حالىق جاۋى» تۇرادى دەپ ارىزداندى. يسمايل قايتادان تۇتقىندالىپ، قاراقولدا اتىلدى. كەيىن ساتقىن كەشىرىم سۇراۋعا كەلەدى، ءبىراق اجار وعان قارعىس ايتىپ، ۇيدەن ماڭگىگە قۋىپ شىعادى.

دەگەنمەن، اۋلەتتىڭ تراگەدياسى مۇنىمەن اياقتالمادى. يسمايل مەن اجاردىڭ امان قالعان جالعىز تۋعان ۇلى — يسمات، ەكى جاسار ءبۇلدىرشىن كەزىندە ۇركىندى باستان وتكەرگەن ءدال سول بالا — 1941 -جىلى مايدانعا اتتاندى.

سوعىسقا دەيىن بەس كۇن بۇرىن ونىڭ اباكير ەسىمدى ۇلى دۇنيەگە كەلگەن ەدى. مايداندا يسمات قورشاۋدا قالىپ، نەمىس تۇتقىنىن، پولشاداعى ەڭبەك بولىمدەرىن، جارالانۋدى باستان كەشىرىپ، قىزىل ارميا سابىنا قايتا ورالىپ، جەڭىسكە جەتتى.

1946 -جىلى ول تۋعان دارحانىنا ورالىپ، ۇجىمشاردا بريگادير بولدى. ءبىراق ءبىر جىلدان كەيىن اۋىلداستاردىڭ بىرىنەن نەمىس تۇتقىنىندا تۇسىرىلگەن جەرلەستەردىڭ تروفەيلىك فوتوسۋرەتى تابىلدى. سۋرەتتە يسمات تا بار ەدى. بۇل جاڭا ۇكىم ءۇشىن جەتكىلىكتى بولدى: «بىزدە اسكەري تۇتقىندار جوق، بىزدە ساتقىندار بار».

يسماتتى نوريلسكىگە اعاش دايىنداۋ جۇمىستارىنا جىبەردى، ول جەردە ول 1953 -جىلى، 41 جاسىندا — راقىمشىلىققا (امنيستياعا) تۋرا ءبىر اپتا قالعاندا اشتىق پەن قاجىۋدان قايتىس بولدى.

ەڭسەسى تۇسپەگەن اجاردىڭ قاسىندا تەك قىزى ماريا مەن نەمەرەسى اباكير قالدى. ەكى ايەل ۇلدى ءوسىرىپ، ءبىلىم بەردى.

اباكير اتانىڭ التى بالاسى دۇنيەگە كەلدى، ال بۇگىندە مامىرقاننىڭ ۇرپاقتارى كورىكتى دارحاندا بىرنەشە ورامدى الىپ جاتىر. اباكير باۋىرلارىمەن بىرگە اتاسى مەن اتىلعان اعالارىنىڭ اقتالعانى تۋرالى ارحيۆتىك انىقتامالارعا قول جەتكىزدى.

بۇگىندە ولاردىڭ ەسىمدەرى قاراقولداعى رەپرەسسيا قۇرباندارى مەموريالىنىڭ تاسىنا — ۇركىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ جانىنا قاشاپ جازىلعان. بوگدە جەردەن ورالۋعا اسىققان تۋعان جەرى بۇل اۋلەتتىڭ ەر-ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن قيدى، ءبىراق ولاردىڭ ەستەلىگىن وشىرە المادى جانە قانىن توقتاتا المادى.

باقتىگۇل جۇماقادىر قىزى

Omir Shynybekuly