ارال اتلانتيداسى: تەڭىزدىڭ تابانىنداعى قالا جايلى نە بىلەمىز
قىزىلوردا. KAZINFORM - ارال تەڭىزىنىڭ ورنىندا ءبىر كەزدەرى گۇلدەنگەن قالالار مەن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى بولعان. ارحەولوگتەر سول تىزىمدەگى ارال اسار جانە كەردەرى كەسەنەلەرىن بىرەگەي جادىگەر سانايدى.
تاريحتا ارال تەڭىزىنىڭ بۇعان دەيىن ءۇش مارتە تارتىلىپ، قايتادان كەمەرىنە جەتكەنى ايتىلادى.
- ⅩⅢ عاسىردىڭ باسىندا موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە وزەننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى سۋلاندىرۋ جۇيەسى بۇزىلىپ، ءامۋداريانىڭ ءىرى ساعالىق سالالارى قايتا بۇرىلدى. كەلەسى وسىنداي وزگەرىس شامامەن حورەزمدى ءامىر تەمىر باسىپ العاننان كەيىن بولدى. ونىڭ اسكەرى كانالدار مەن سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن تولىعىمەن بۇزدى. تەڭىز جاعالاۋى اقىرى كەرى كەتتى. بۇل - شامامەن ⅩⅣ عاسىردىڭ اياعى، - دەيدى ءا. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى استانا قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەيەۆ.
ارحەولوگ تاڭىربەرگەن ماميەۆ ءبىرشاما جىل بۇرىن: «2000 -جىلى ارال تەڭىزىنىڭ كەپكەن تابانىنان شىققان جادىگەرلەر جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى ءدۇر سىلكىندىردى»، - دەپ جازدى.
بۇل عالىمدار نازارىن وزىنە بۇرماي قويمادى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان ارال ەكسپەديتسياسى كوپ ۇزاماي جۇمباق مەكەنگە ساپارعا اتتاندى. ەكسپەديتسيانى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى جەتەكشىسى ءازىلحان تاجەكەيەۆ باسقاردى.
- 2001 -جىلى الدىڭعى جاعالاۋ سىزىعىنان 100-120 شاقىرىم شەگىنگەن ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاق تۇبىندە تاس پەن كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان مونۋمەنتالدى عيمارات تابىلدى. العاشقى ىزدەنىس جۇمىسى بارىسىندا كەسەنە XII- XIV عاسىرلارعا، كەيىنىرەك بۇل مەرزىم ناقتىلانىپ، XIV عاسىرعا جاتقىزىلدى. بۇل جەردە ورتاعاسىرلىق قونىستىڭ، ۇلكەن عيماراتتىڭ جانىنداعى قورىمنىڭ، تاستان جانە كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان كەسەنەنىڭ تابىلۋى قايتادان تارتىلىپ جاتقان ارال تۇبىندەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە عالىمدار نازارىن اۋدارتتى. ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەردە ارال كەردەرى تەڭىزى دەپ اتالعانى بەلگىلى. سوندىقتان ارال تەڭىزىنىڭ كەپكەن تابانىنان تابىلعان بۇل ەسكەرتكىشكە كەردەرى كەسەنەسى اتاۋى بەرىلگەن، - دەيدى ول.
ارحەولوگ ارال اساردىڭ بەكىنىسسىز ورتاعاسىرلىق قونىس، ياعني ءىرى اۋىل بولعانىن ايتىپ وتىر. ويتكەنى بىرنەشە عاسىر ءومىر سۇرگەن قونىستا بەكىنىستى دۋالداردىڭ ءىزى، جالپى جوسپارى جوق. عالىمنىڭ سوزىنشە، بۇعان ونىڭ 500-600 جىل بويى 30 مەترگە جۋىق تەرەڭ سۋدىڭ استىندا جاتۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءبىراق ساز كەسەكتەن تۇرعىزىلعان ۇيلەردىڭ سۇلباسى ساقتالعان.
- ارال اۋدانىنىڭ قاراتەرەڭ اۋىلىنان 62 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قونىس قۇرىلىسىنىڭ قام كەسەكتەن تۇرعىزىلعان ۇيلەرىن تەڭىز سۋى تولىقتاي جۋىپ- شايىپ كەتكەن. كەزىندە قالا ارقىلى وتەتىن ەنى 2-2,5 مەتر سۋ جۇرگەن كانال ءىزى سول زاماندا مۇندا يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ بولعانىن ايعاقتايدى. ورتاعاسىرلىق تۇرعىندار سىرداريا وزەنىنىڭ ساعاسىنان سۋ تارتقان بولۋى مۇمكىن، - دەدى ءازىلحان تاجەكەيەۆ.
ەكسپەديتسيا وكىلدەرى قونىس تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كاسىپتەرىنىڭ ءبىرى - ەگىن ەگۋ دەپ توپشىلادى. ارال اسار تۇرعىندارى، اسىرەسە، كۇرىش وسىرۋگە بەيىم بولعان سياقتى. ارحەولوگتەر ول جەردەن ديىرمەن تاستار، بولمەلەردەن ۇن، استىق ساقتاۋعا ارنالعان ىدىس، ۇن وندىرەتىن ديىرمەندى كوپتەپ تاپقان.
تەڭىزدىڭ كەپكەن تابانىنان تابىلعان، XIV عاسىرعا تيەسىلى كەردەرى قالاسىنىڭ جادىگەرلەرى بۇگىندە ارال اۋدانىنىڭ ارال قالاسىنداعى بالىقشىلار مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ اراسىندا التىن وردا كەزەڭىنىڭ تەمىر مونەتالارى، قىش ىدىستارى، التىن بۇيىمدارى مەن ديىرمەن تاستارى بار.
- بۇعان دەيىنگى اراب جازبالارىندا ارالدى كوك تەڭىز دەپ اتاعان. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان. تازالىعى، مولدىرلىگى جانە سۇلۋلىعى جونىنەن ەگەي تەڭىزىمەن عانا تالاسا الاتىن بولعان. سويتكەن تەڭىز 12-عاسىردا دا ءدال قازىرگىدەي تارتىلىپ، تابانىندا سەكسەۋىل وسە باستاعان. سول كەزدە ارال اسار جانە كەردەرى قالاشىعى سالىنعان. ⅩⅤ عاسىردا ارناسىنا قايتا تولعان دەلىنەدى. ول - تابيعي قۇبىلىس، ال سوڭعى تارتىلۋى قولدان جاسالعان اپات ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ورتا ازيا جەرىندە سۋ كانالدارىنىڭ ءىرى اۋقىمدى قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ، ماقتا جانە كۇرىش ءوسىرۋ القاپتارىنا كانالدى بۇرۋ بارىسىندا تەڭىز باياۋ تارتىلا باستاعان، - دەدى مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تۇمار ءومىرزاق قىزى.
ءبىز بۇعان دەيىن سىر وڭىرىندەگى تاريحي مۇرالاردىڭ ساقتالۋ جاعدايى، ولاردىڭ قورعالۋى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كونە مۇرالارعا تيگىزگەن زاردابى جونىندە جازعانبىز.
اۆتور
نازەركە سانيازوۆا
