الەمدەگى قۇدىرەتتى يمپەريا كەڭەس وداعىن ءوزىنىڭ سوڭعى جارلىعىمەن تاراتقان قازاق

ءيا، ەلەۋسىزدەۋ جانە ەكەۋمىز دە قوشتاسىپ تۇرعانىمىزدى ىشتەي تىتىركەنە سەزىپ تۇردىق. ويتكەنى كۇنى كەشە عانا اتىشۋلى ك س ر و- نى تاراتىپ، اتى الەمدى دۋىلداتقان اسا قۇدىرەتتى يمپەريانى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن تاراتقان تاريحي ۇلى تۇلعانىڭ: جايشىلىقتاعى جايدارى ءوڭى سۋىق، العا سوزا جۇرەتىن مويىنى تىك، ەڭكىش يىعى كوتەرىڭكى، مەيىرىمگە تولى جانارى تۇيمەدەي بوپ قاتىپ، قاراشىعى شۇڭىرەيىپ، جايشىلىقتا كۇلىمدەي امانداساتىن كەيپى سالقىن تارتىپ، مەنىڭ كۇلىپ تۇرعانىما، ءوزىنىڭ سۇسىن ىشىنە تارتىپ الىپ سالەم العانىنا ىڭعايسىزدانعانداي بولىپ، قولىمدى سىلكىپ-سىلكىپ جىبەردى.

ءسال شىتىنىپ، قاباعىن ءتۇيىپ، قولىنداعى شىلىم قورابىنىڭ اۋزىن ەبەدەيسىز اشىپ، ءبىر تالىن ەرنىنە قىستىردى. اسىعا تۇتاتىپ، ءتۇتىنىن ىشىنە تارتتى دا، قىستىعىپ، شاشالىپ بارىپ تەرەڭ دەم الىپ، باسىن شايقاپ:

- ۇيدەگىلەر رۇقسات ەتپەيدى. ماعان مۇلدە شەگۋگە بولمايدى. ءىش-قۇرىلىسىم قابىلدامايدى. ءبىراق، ۇيرەنگەن جاۋ عوي... ءيا، ءوزىڭ قالايسىڭ؟ - دەپ اڭگىمەنىڭ بەتىن باسقا جاققا بۇردى. بەتىندەگى ءاجىمى جۇقارا تەرەڭدەپ، ءوڭى بوزارىپ، دوڭەس مۇرىنى قۋسىرىلىپ، شىعىڭقى بەتسۇيەگى توبىقتانىپ، ارتىنا قايىرىلعان قايراتتى شاشى جۇمسارا قۇلاقشەكەسىنە جانتايىپ، ەرنى كەبەرزىپ، سۇيەك ەتى قاشىپ، كيىمى يىعىنا ءىلىنىپ قانا قالىپتى.

جو-جوق، بۇل جاي شارشاۋ، قاجۋ ەمەس، ءان-اعاڭ اۋىرادى ەكەن جانە ول دەرتى جانىنا قاتتى باتىپ تۇر ەكەن. جانسەبىل ىزدەپ، جاندارمەندە شىلىممەن جانىن جۇباتقىسى كەپ دۇكەنگە كەلگەن بەتى ەكەن. قينامايىن دەگەن وي كەلسە دە، كىلت جالتارۋدىڭ قىبىن تاپپاي، وزىمە ەڭ جەڭىل سۇراق كورىنىپ:

- ءان-اعا، ماعان سوڭعى كەزدەگى ولجاكەڭ ەكەۋىڭىزدىڭ قاس-قاباقتارىڭىز ۇنامايدى، - دەدىم. ول تىك قاراپ:

- ول ەكەۋمىزدىڭ شارۋامىز. ءبارى دە ەكەۋمىزدىڭ مىنەزىمىزدەن. باسقا تۇك تە ەمەس، - دەدى. تاعى دا باتىلدانىپ، قويماۋعا بولمايتىن، تەك ءان-اعاڭ عانا جاۋاپ بەرە الاتىن، ءوزىمدى قاتتى مازالاپ جۇرگەن: - شىنىمەن دە، يمپەريانىڭ قۇلاعانى ما؟ كوزىمىزدىڭ اشىلعانى ما؟ قارۋىن قايتەدى، ءبولىپ بەرە مە؟ ازاماتتىق-يمپەريالىق سوعىس شىعىپ كەتپەي مە؟ - دەگەن سۇراقتى ەكپىندەتە قويدىم. جاۋاپتى تەز جانە قىسقا قايىردى:

- مەن تۋرا وسى سۇراقتى، ك س ر و-نى تارقاتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ، جاريالاۋدىڭ الدىندا، اۋەلى وزىمە-ءوزىم قويىپ، سودان كەيىن، قارۋلى كۇشتەر مەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ الىپ تۇرىپ، سولارعا قويدىم. بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلادىق. كوزىم جەتكەنى ازاماتتىق-يمپەريالىق سوعىستىڭ باستالمايتىنى انىق ەدى. ويتكەنى ەگەر بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ بىرەۋىمەن ك س ر و اسكەرى سوعىسا قالسا، ناتو اسكەرى دايىن تۇر ەكەن. ال وعان قارسى تۇرارلىق كەڭەس اسكەرىنىڭ شاماسى قالماعان. وزگەنى بىلاي قويعاندا، ءسىبىر مەملەكەتى جاريالانىپ، قيىر شىعىستاعى اسكەر سونىڭ قاراماعىنا كوشۋ تۋرالى جاسالعان ىشكى ۇيعارىمدار دا بار ەكەن. سونى بىلگەندە عانا، جۇرەگىم ورنىنا ءتۇستى.

ءبىراق، بىزگە قيىندىق ەندى تۋادى. قازاقستاندى قايتارۋ تۋرالى بارلاۋ مەكەمەسىنىڭ 951 باپتان تۇراتىن جوباسى بار. وتە قاۋىپتى. سودان ساقتانۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك تەگىنگە جانە وڭايعا تۇسپەيدى. سوعان دايىندالۋ كەرەك، دايىن بولۋ كەرەك، - دەپ تەزدەتە ايتتى دا، - وداققا بارا جاتىرسىڭ با؟ مەن ەسىگىنەن اتتاماعالى قانشا بولدى دەشى. بار. ورتاق وتاۋىمىز عوي. ودان باسقا بارار جەر، باسار تاۋىمىز دا جوق-اۋ قازىر. ال، قوش بول. مۇمكىن، مۇرشام كەلسە، ماسكەۋگە ەمدەلۋگە جۇرەرمىن. جارايدى، قوش! - دەپ قولىمدى ءالى دە شىمىر، ءبىراق ەتى قاشقان ساۋساقتارىمەن قاتتى قىسىپ-قىسىپ جىبەردى. مەن دە: - قوش بولىڭىز، ءان-اعا! - دەدىم قىستىعىپ.

ءان-اعاڭ كىلت بۇرىلىپ، سونداي ءبىر قينالىستى ەپتىلىكپەن اياعىن ەپپەن باسىپ، بۇرىشتى اينالا بەردى. بۇل مەنىڭ ءان-اعاممەن سوڭعى كەزدەسۋىم جانە كوشەدە كورىپ قاپ، سوڭعى قوشتاسۋىم ەدى. ەندى كەزدەسپەيتىنىمىز ەكەۋمىزگە دە انىق ەدى. تىتىركەنە سەزىنگەنىمىزدەي، ءان-اعاڭنىڭ ءومىرى ۇزامادى. كوز جازىپ قالدىق.

دۇنيە-اي، سوعان قابىرعاسى قايىسقان قالىڭ حالىقتىڭ جوقتاۋى مەن قوشتاسۋ ءراسىمىن سەزىنە الماعانىم وكىنىشتى. جۇپىنى ءوتتى. كەشەگى ەتەگىنە جابىسىپ، شالعايىنا شالىنىپ جۇرەتىندەر، سول كەزدە قايدا ءجۇردى ەكەن، ءا؟!. بۇعان ءان- اعاڭنىڭ سول كەزدەگى ەلباسىنا نەمقۇرايلى قاراۋى ىقپال ەتتى مە ەكەن، قايدام. ايتەۋىر، سول سۇراق، وتىز ءۇش جىل وتسە دە، ءالى دە مەنى مازالايدى.

مازالايتىن ءجونى دە بار ەدى. ويتكەنى شەكارالىق ءوڭىردىڭ اتىس-شابىسى مەن قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ ىشىندە وسكەن، اشارشىلىقتىڭ اشى وزەگىن باسىنان كەشكەن، اشكەرەلەنىپ، اتۋعا اكەتىلگەن حالىق جاۋلارىنىڭ شىعارىپ سالعان، اكە مەن شەشەدەن بىردەي ايىرىلعان جۇرداي جەتىم، قىرىق ءۇشىنشى جىلى، «ءار ون ادامنىڭ ءبىر اتامانى بار»، «كۇندىز كوشەدەگى ادامداردىڭ قالتالارىن تازالاپ، كەشكە «تابىسىن» سولارعا وتكىزۋگە ءتيىستى «داستۇرگە» قارسى شىققانى ءۇشىن «ءولىم جازاسىنا» كەسىلىپ، قۇتىلۋ ءۇشىن كۋزباستاعى فزو-دان قاشىپ شىققان، ۆاگوننىڭ استىڭعى جاپسىرماسىنا تىعىلىپ اياكوزگە، ودان اقىرى اش ىشەگى سوزىلىپ لەپسىدەگى بالالار ۇيىنەن پانا تاپقان، وندا ەڭ ءبىرىنشى وقۋ ەمتيحانىنان ەمەس، تاربيلەنۋشىلەردى كوشە سوتقارلارىنان قورعاۋ ءۇشىن توبەلەستەن سىناق تاپسىرعان، ءسويتىپ ءجۇرىپ قارا جۇمىس ىستەپ، ءناپاقا تاۋىپ، اعايىندى ەكەۋىنىڭ كۇن كورىسىن ايىرىپ، اۋەلى ۋچيليشەگە، سوسىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە تۇسكەنشە، تۇسكەننەن كەيىن دە تەك ادالدىق پەن ادىلدىكتى ۇستانعان، قامقورلىق جاساۋدان جالىقپاعان، قاشاندا السىزگە جاناشىر، ورىسشا ءتالىم السا دا، ۇلتىنىڭ ءبىر ساباق ءجىبىن وزگەگە ۇزدىرمەگەن، قاشاندا، جاقسىلىقتىڭ جاناشىرى، قورعاۋشىسى بوپ جۇرەتىن قارلىعاشتىڭ قايىرىمى مول قارلىعاشىنىڭ (بۇركىتى دەسە دە بولار ەدى)، وزگەنى بىلاي قويعاندا، مۇحتار اۋەزوۆتى تۇتقىندالۋدان اراشالاپ قالعانىنىڭ ءوزى قانشالىقتى ازاماتتىق دەسەڭشى.

ۇلتتىق رۋحانيات كوسەمىنىڭ باسىنا كۇن تۋىپ تۇرعان شاقتا (دەرەككە جۇگىنەيىن): «ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ا. زاكارين م. اۋەزوۆتى جۇمىستان شىعارۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويىلعان ساتتە ءدارىس تىڭداۋعا كەلگەن شاكىرتى ءانۋار ءالىمجانوۆ بۇل حاباردى كەزدەيسوق (شىندىعىندا قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە ىستەيتىن نەمەرە اعاسىنان) ەستىپ قالادى دا، لەكسيا وقىپ تۇرعان ۇستازىنا: «سىزگە تۇتقىندالۋدىڭ قاۋپى ءتونىپ تۇر. وسى ءدارىس ۇستىندە تىكەلەي ماسكەۋگە ۇشىڭىز»، - دەگەن ماعىنادا تىلشە جىبەرەدى. م. اۋەزوۆ دەپۋتاتتىق مانداتپەن بيلەت الىپ، اسىعا ۇشاققا وتىرادى. وسىلاي، جاس ستۋدەنت مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇرمەگە ءتۇسۋىن اسىعا كۇتىپ جۇرگەن سۇقسىرلاردى قاپى قالدىرادى.

سول ستۋدەنت كەزىندە-اق ۇلتتىق رۋحاني تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن جاس قالامگەر 24 جاسىندا م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنا» اراشا ءتۇسىپ «كازپراۆداعا» ماقالا جازدى. 1955 -جىلى 25 جاسىندا «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. ەندى ول ۇلتتىق رۋحاني بوستاندىق تاقىرىبىن كەڭەستىك دەڭگەيدەگى ۇستانىم ەتتى. 1947- 1953 -جىلدار اراسىندا جۇرگىزىلگەن جاپپاي ساياسي-يدەولوگيالىق جازالاۋ ناۋقانى باسىلار-باسىلماستان، رۋحاني-مادەني تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىن قايتا كوتەرىپ: «اقپىز، سارى، قارامىز، اعايىنبىز ءبارىمىز. سوندىقتان دا، تۇسىنە قاراماستان، قاي يمپەريانىڭ بۇعاۋىندا وتىرعانىنا قاراماستان، ءار ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا، تاۋەلسىز ءومىر سۇرۋىنە جانە ونى ارمانداۋىنا قاقىسى بار»، - دەپ جار سالدى.

تاۋەلسىزدىك، ازاتتىق، بوستاندىق، وتارلاۋ، بوداندىق، ۇلت-ازاتتىق كۇرەس، كولونيزاتورلارعا قارسىلىق دەگەن سوزدەردى 60-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ءانۋار ءالىمجانوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتەن باسقا قازاق جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىنان قارا كورسەتكەن ەمەس. ال ونداي «جاسىرىن ەمەۋرىندى» جالپى وقىرمان جاقسى ءتۇسىندى. بۇل ەكەۋىنىڭ شىعارمالارىنىڭ تىگىسىن جازا وقۋدى قازاق وقىرمانى دا، ادەبي ورتا دا ونى ادەبي ءتاسىل رەتىندە جاقسى پايدالانا ءبىلدى. ادەبيەتپەن ەندى سۋسىنداي باستاعان ءبىز دە سول تاسىلدەن ءتالىم الىپ وستىك.

 ءان-اعاڭنىڭ «وتتى نايزا»، «وتىراردان كەلگەن سىي»، «ۇستازدىڭ ورالۋى»، «كۇنگە بەت العان كەرۋەن»، «كوگىلدىر تاۋلار»، «قاراسۇڭقار وتكەلى»، «ماحامبەتتىڭ جەبەسى»، «جاۋشى» اتتى روماندارىنىڭ تۇپكى كوركەم يدەياسىندا، ءار بەتىندەگى ماتىندە مۇنداي ەمەۋرىندەر مەنمۇندالاپ، جامىراپ تۇراتىن. ال «وتىراردان كەلگەن سىي»، «ۇستازدىڭ ورالۋى» اتتى تاريحي روماندارىمەن جانە بەس-التى عىلىمي- پۋبليتسيستيكالىق وتكىر ماقالالارىمەن ءال-فارابيدىڭ ەسىمىن وتانىنا تانىستىرىپ، ونىڭ ازاماتتىعىن اتامەكەنىنە ماڭگى قايىرعان، مۇنىڭ سوڭى 1971 -جىلى ازيا مەن افريكا جازۋشىلارىنىڭ V حالىقارالىق كەڭەسىن الماتىدا وتكىزۋمەن قورىتقان ءان-اعاڭنىڭ رۋحىن ەسكە الىپ جاتقان كىم نەمەسە قاي مەكەمە بار ەكەن قازىر؟

ءان- اعاڭ ۇلتى ءۇشىن ۇلى ىستەردى دە ءۇنسىز ءبىتىرىپ ءجۇردى. وعان ەلشى، ءان-اعاڭنىڭ دوسى بولاتحان تايجاننىڭ مىنا ەستەلىگى تولىق دالەل.

- قۇپيا قاۋلىلاردىڭ جوباسىمەن كەزدەيسوق تانىستىم. وندا، تىڭ كوتەرۋشىلەردىڭ ەكىنشى تولقىنىن قازاق جەرىنە تارتۋ ءۇشىن: تىڭ كوتەرۋشىلەرگە جاپپاي اسا مول مولشەردە ۇستەمەاقى بەرۋ كەرەك، ولاردى جاڭا جەرگە تۇتاسىمەن قونىستاندىرىپ، جاڭا پوسەلكا سالىپ، مال-مۇلكىن، شوشقاسىنا دەيىن الا بارۋعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك. قازاقتارعا مۇنداي جەڭىلدىكتەر ەش جاسالماۋعا ءتيىس. ولاردى سول ورىس مەكەنىنە اكەپ، ءبىراق، جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋ كەرەك. تۇرمىس، تىرشىلىك، مەكتەپ، جۇمىس جاعىنان تىڭ يگەرۋشىلەرگە تىكەلەي تاۋەلدى بولۋعا ءتيىس. شەتىن جۇمىستاردى عانا بەرۋ كەرەك. ءسويتىپ، تىڭ يگەرۋشىلەردى جەر يەسى ەكەنىن سەزىندىرىپ، جەرگىلىكتى حالىقتى سولارعا باسىبايلى دارەجەدە ۇستاۋ كەرەك. سوندا عانا تىڭ جەر ورىس جەرى بولادى. قاۋلى شۇعىل ارادا ناۋقاندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس، دەلىنگەن سۇرقايى قاۋلى توبە قۇيقامدى شىمىرلاتتى. قىستىعىپ ءجۇرىپ، ماسكەۋدە جۇرگەن ءانۋاردى تاۋىپ الىپ، بار-جايدى ايتىپ، قاۋلى ءماتىنىنىڭ كوشىرمەسىن بەردىم. ءانۋار تۇنەرىپ كەتىپ: «ول ماقساتتارىنا جەتپەيدى. جەتكىزبەيمىز!» - دەدى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە، ماسكەۋدەگى ۇلكەن ءبىر جينالىستا، مىنبەگە كوتەرىلىپ: «ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەنىمىز دۇرىس. ءبىراق شىن ادەبيەت ەشقاشاندا قۇلدىقتى كوتەرمەيدى. ال ءبىز، سوۆەت حالقىن جاڭا ەكپىنمەن باسىبايلىلىققا اينالدىرىپ، كوممۋنيستىك- كولونيزاتورلىققا دايىندالىپ جاتىرمىز، - دەپ جوعارىداعى قاۋلىنىڭ مازمۇنىن وقىپ بەردى دە: - قازاق حالقى عانا ەمەس، بۇكىل سوۆەت حالقى ەشقاشاندا قۇلدىققا كونبەيدى، كوممۋنيستىك ەمەس، شوۆينيستىك- كولونيزاتورلىققا جول جوق. ءبىز، قۇلدىققا قارسى كۇرەسىپ وتىرىپ، قۇلدىق تۋرالى قاۋلىعا مويىنسىنبايمىز. توقتاتىڭىزدار، مۇنداي قىلمىستى قاۋلىنى. مۇنداي، لەنيندىك ۇلت ساياساتىنا قارسى قاۋلىسىماقتى ورتالىق پارتيا كوميتەتى دە قولدامايدى، ويتكەنى، كومپارتيا لەنيننىڭ وسيەتىنە قارسى شىقپايدى دەپ سەنەمىن!، - دەپ داۋىسى اشىلاۋ شىعىپ بارىپ توقتادى.

 زال ءۇنسىز قالدى. نە دەسىن. تۋرا سول كەزدە ءانۋاردىڭ كەزەكتى شىعارماسى لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ جاتقان. ارينە، ونداعىلار: - ءانۋار - ۇلتشىل جازۋشى. ونى رەسپۋبليكادان كەلگەن حاتتار دا ماقۇلداپ وتىر. ال ۇلتشىلعا سىيلىق بەرىلمەيدى! - دەپ كەزەكتى تالقىلاۋدا وتكىزبەي تاستادى. مەن: قاۋلىنى نەگە كورسەتتىم ەكەن! - دەپ وكىنىپ، وزىنە: - قىرسىعىم ءتيىپ كەتتى-اۋ! - دەپ ەدىم: - ۇلت نامىسى تۇرعاندا، سىيلىق دەگەنىڭ كادىمگى قولسۇرتكىش ورامال. سەن دۇرىس ىستەدىڭ. ەلىمىزدىڭ ءبىر كەرەگىنە جارادىق، - دەدى. ال الگى قاۋلىنىڭ اتى سونىمەن ءوشىپ تىندى، - دەدى بولاتحان قۇلجان ۇلى مارقۇم ءبىر اڭگىمەسىندە (كەيىن ەستەلىك رەتىندە ع. قابىشيەۆتىڭ جاريالانىمىندا باسىلىپ شىقتى).

ەكەۋى دە قانداي تاۋەكەلشىل ەرجۇرەك، قانىنا تارتقان نامىسشىل ازاماتتار ەدى دەسەڭشى، مارقۇمدار! ال سوندا ءانۋاردى - ءبىر ادامدى مۇقاتپاق بولىپ، بۇكىل «رەسپۋبليكانىڭ اتىنان» كەپىلدىك بەرىپ، جەرى مەن ەلىن «باسىبايلىلىققا قۇربان ەتىپ وتىرعان ارىز جازعان» الگى قالامگەرسىماقتاردى قاستانشىقپاعىر دەمەي نە دەيمىز!

سونداي ءبىر توسىن كەزدەسۋ جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى، 1987 -جىلدىڭ قىس ايىندا ءوتتى. جەلتوقساننىڭ حابارى سىرتقا شىعىپ، تارالىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە نازار اۋدارىلىپ، تەكسەرىلۋىنە ورىس ءتىلدى ازاماتتار كوپ كومەكتەسىپ، ۇلكەن ازاماتتىق جاساپ جاتقان كۇندەر بولاتىن. سول كەزدە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇلتتىق نامىسى توسىن جاعدايدا كورىنىس بەرىپ ەدى. ولار، وزدەرىنشە بالالىق قيالمەن استار بەرگەن «دوس»، «ءارۋاق»، «قۇران»، «نازار»، «نايمان»، «شەيىت»، «سالەم» (استى سىزىلعان اتاۋلار - ءار ءسوزدىڭ باس ارپىنەن قۇرالعان اببريەۆياتۋرا) اتتى جاساقتارى بولدى. بۇلاردىڭ تۇپكى نيەتىن بۇرمالاۋ ءۇشىن كولبيننىڭ ءوزى: «مەكتەپتەردە دە رۋعا ءبولىنىپ، توپ قۇرىپ جاتىر ەكەن!» - دەپ جار سالدى. مارقۇم ساعات اشىمبايەۆ سوعان كادىمگىدەي سەنىپ، قاتتى نازالانىپ جۇرەتىن. ال وسىلارعا قارسى «مامبەت» (مەجناتسيونالنايا اسسوساتسيا مستيتەلەي ي بويەۆيكوۆ يەۆروپەيسكيح ترۋدياشيحسيا) اتتى قالالىق قوسىن ۇيىمداستىرىلدى. سوندا «مامبەتتى» كىم ويلاپ تاپتى؟ ال زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىنان شىققان قالالىق جاستار قاسيەتتى ۇلتتىق سەزىمىن ەشكىمگە قورلاتپايتىن.

ول كەزدە جەلتوقسان وقيعاسىمەن قوسا الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنمىن. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اقتالۋىنا قارسى دەرەك جيىپ، ارىز جازىپ جۇرگەن جىمىسقىلاردىڭ ۇشەۋىن وداقتان كورىپ قالدىم. تەگىن جۇرگەن جوق، قول قويۋعا ادام ىزدەستىرىپ جۇرگەنى انىق. سوعان مازاسىزدانىپ جانە ءبىر توپ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇندەۋىن وقىپ، «قالامگەرگە» كەلسەم، ءان-اعاڭ جالعىز ءوزى كوفە ءىشىپ وتىر ەكەن. ارينە، كەزەكتى ءبىر ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقانى انىق. امان-سالەمنەن سوڭ، ءانۋار ءالىمجانوۆقا جوعارىداعى ەكى جاعدايدى - ۇلتتىق ۇندەۋ جازعان ورىس ءتىلدى قازاق وقۋشىلارى مەن قازاق ءتىلدى رۋشىل جازۋشىلاردىڭ كەرەاعار قىلىعىن ايتىپ جاتقاندا:

- قاشان جۇزگە بولىنگەندەردىڭ ءجۇزى كۇيەدى؟ - دەدىم. ءان-اعاڭ مارقۇم سۇراقتىڭ استارىن وتە تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ:

- تۇرسىن، مەن جەلتوقسان قوزعالىسىنىڭ تاۋەلسىزدىككە اپاراتىنىنا سەنەمىن جانە مەن قازىر رۋشىلدىقتان قورىقپايتىن بولدىم. قازاق رۋشىلدىقتان قۇرىمايدى. ويتكەنى ارىزدى جازاتىن دا - قازاق، تەكسەرەتىن دە - قازاق، جاۋاپ بەرەتىن دە - قازاق. تالاسادى، تارتىسادى، ايتىسادى. يتجىعىس ءتۇسىپ ىرىلداسادى دا جاتادى. ءبىرىنىڭ قادىرىن ءبىرى كەتىرەدى. بار زيانى سول. ءبىراق، ءبارى ءبىر، ءتۇبى شىندىق جەڭەدى. ارينە، قيىن. ءبىراق ودان ۇلتتىڭ باسىنا تىكەلەي قاۋىپ تونبەيدى. مەن، الگى سەن ايتقان قالا بالاسى مەن دالا بالاسىنان قورقامىن. قازىرگى قازاق بالالارى مۇلدەم باسقا باعىتقا كەتىپ قالىپتى. دالاداعى اۋىل بالالارى قازاقى قالپىندا قالىپ قويدى. قازاق ءۇشىن ەڭ قورقىنىشتىسى - قالا مەن دالا تاربيەسىن العان جاستاردىڭ ەكى جىككە جىكتەلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىپ كەلەدى. ەرتەڭ قالا بالاسى مەن دالا بالاسىنىڭ اراسىندا ۇلكەن قاراما-قايشىلىق تۋادى.

 ارينە، قالانىڭ بالاسى جەڭەدى. ولاردىڭ ءتىلى دە، ءدىلى دە (مەنتاليتەتى دە) جەڭەدى. ۇكىمەتىڭ دە سولاردىڭ دارگەيىندە بولادى. مىنە، سول كەزدە قازاقتىڭ باسىن الماعايىپ كۇن تۋادى. مەن شەتەلدى كوپ ارالاپ، كوپتى كورىپ، كوڭىلىمە ءتۇيىپ ءجۇرمىن- عوي. كولونيزاتورلىقتىڭ بۇعاۋىنان قۇتىلىپ، تاۋەلسىزدىك العان كوپتەگەن ەلدىڭ باسىنداعى وسى تراگەديا، ءبىزدىڭ دە باسىمىزعا كەلەدى. بۇل - رۋشىلدىقتان دا قاتەرلى باعىت. سونى قازىر ويلاستىرۋ قاجەت. كەيىن كەش بولادى. ەرتەڭ، ءسوزسىز تاۋەلسىزدىك الامىز، ۇكىمەت باسىنا، ارينە، ورىس تىلدىلەر كەلەدى. سوندا، ولار قازاق ءتىلدى،ورىس ءتىلدى قازاق بوپ قاق جارىلادى. ارينە، ورىس تىلدىلەر جەڭەدى. سوندا، ۇلتىڭ دا، ءتىلىڭ دە تاڭدايىنان قاق جارىلادى، - دەپ كۇيىنگەندە، شىندىعىن ايتايىن، مەنىڭ ءوز باسىم بۇل پىكىردى قابىلداي قويمادىم. ءتىپتى كۇلكىلى كورىنگەن بولاتىن. «كۇلمە سەن بۇعان! - دەگەن ءان-اعاڭ باسىن تومەن سالىپ. - كۇلمە!» - دەدى دە، شيرىعا قيمىلداپ ورنىنان تۇرا بەردى.

مىنە، ارادا قىرىق جىل ءوتتى، ەندى ءان-اعاڭنىڭ سول ايتقانىنا كۇلە ءجۇرىپ جەتكەنىمىزگە كوزىم جەتتى. كەيىن ونىڭ «ءار جىلداردا» اتتى پۋبليتسيستيكالىق جيناعىن وقىپ شىققانىمدا، كولونيزاتسيادان قۇتىلعان ازيا، افريكا ەلدەرى مەن ءۇندىستاننىڭ وزىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل - اعىلشىن، فرانسۋز، يسپان ءتىلى ەكەن جانە مەملەكەت باسىندا دا سول تىلدە سويلەيتىندەر ەكەندىگىن ءار ماقالاسىندا اشىنا وتىرىپ جازىپتى. وزگە ۇلتتىڭ تاعدىرىن جازا وتىرىپ، ءوز وتانىنىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەتىن ۇلتتىق-رۋحاني ماسەلەلەردى قاپەرگە سالا وتىرىپتى.

 قابانباي مەن پانفيلوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا سوڭعى رەت كوشەدە كورىپ، قوشتاسقان ساتىمىزدەگى دە: «.. .بىزگە قيىندىق ەندى تۋادى. قازاقستاندى قايتارۋ تۋرالى بارلاۋ مەكەمەسىنىڭ 951 باپتان تۇراتىن جوباسى بار. وتە قاۋىپتى. سودان ساقتانۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك - تەگىنگە جانە وڭايعا تۇسپەيدى. سوعان دايىندالۋ كەرەك، دايىن بولۋ كەرەك»، - دەگەن مەن ەستىگەن سوڭعى ءسوزى دە قازاق مەملەكەتىنىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا قاتىستى ەدى. ول كەڭەس وداعىنىڭ قولتىعىنىڭ استىندا جۇرگەندە دە، قازاق مەملەكەتىنىڭ كەلەشەگىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ەلەستەتەتىن.

بىلە-بىلگەن ادامعا، ونىڭ جانسەبىل، جانكەشتى جەتىم تاعدىرى، شەكارانىڭ ەكى جاعىنان كەزەك جانتالاسىپ ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتىق ارمانى جازىلعان «كوگىلدىر تاۋلارداعى» اڭسارلى مەككە، وسى جان بوستاندىعى تاۋەلسىزدىك بولاتىن. ال مەككەنى بىلاي قويىپ، اللانىڭ ءوزىن جوققا شىعارعان قۇدايسىز قوعامدا، قاعباداي تاۋەلسىزدىكتى بەتكە الۋعا شاقىرعان ءان-اعاڭنان، ءانۋار ءالىمجانوۆتان باسقا، قاي پەرىشتە قالامگەر بار ەدى بىزدە؟!

ءان-اعاڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ قاعباسىن ەمەۋرىن ەتىپ قانا قويعان جوق، جوعارعى كەڭەسىنىڭ، رەسپۋبليكالار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە، ءبىر كەزدە لەنين جاريالاعان كەڭەس وكىمەتىن تاراتىپ، ياعني، «ك س ر و، ءدال قازىردەن، 1991 -جىلى 29 - جەلتوقساننان باستاپ تاراتىلعانىن جاريالايمىن!»، - دەپ ايداي الەمگە جار سالدى. ءيا، ءبىز ءۇشىن جار سالدى، يمپەريالىق كولونيزاتورلار ءۇشىن ەستىرتتى. بۇل - ادامزات وركەنيەتىندەگى يمپەريالاردىڭ قۇلاۋى تاريحىندا ماڭگىلىك ساقتالاتىن ساياسي دەرەك. يمپەريالاردىڭ قاندى شىمىلدىعىن جاپقان قازاق ازاماتى ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ءالىمجانوۆ! مىنە، شىندىق وسى.

اۆتورى: تۇرسىن جۇرتباي

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى

***

ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ءالىمجانوۆ (1930- 1993) - كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، تانىمال جۋرناليست، پۋبليتسيست، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى. ول قازاق ادەبيەتىندە تاريحي رومانيستيكا جانرىن دامىتۋعا، اسىرەسە ءال-فارابي مەن ماحامبەت سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلىقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان. سونىمەن قاتار، ك س ر و تاريحىنىڭ ەڭ سوڭعى قۇجاتىن قابىلداعان ساياسي تۇلعا رەتىندە دە بەلگىلى.

ءومىربايانى مەن قىزمەت جولى

1930 -جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى، سارقان اۋدانىنىڭ قارلىعاش اۋىلىندا تۋعان. ەرتە جەتىم قالىپ، بالالار ءۇيى مەن ينتەرناتتا تاربيەلەنگەن.

 1949 -جىلى لەپسى پەداگوگيكا ۋچيليشەسىن، 1954 -جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن بىتىرگەن.

 باسقارۋشىلىق قىزمەتتەرى: «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىنىڭ باس رەداكتورى، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى (1971- 1979) قىزمەتتەرىن اتقاردى.

 ساياسي قىزمەتى جانە ك س ر و- نىڭ ىدىراۋى

ءانۋار ءالىمجانوۆ - الەمدىك تاريحتا قالعان ساياسي ءساتتىڭ بەل ورتاسىندا بولدى. ول 1991 -جىلدىڭ كۇز-قىس ايلارىندا ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ رەسپۋبليكالار كەڭەسىن باسقاردى. 1991 -جىلعى 26 - جەلتوقساندا ونىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سەسسيادا ك س ر و- نىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋى تۋرالى № 142-ن دەكلاراتسيا قابىلداندى. وسىلايشا، ول الىپ يمپەريانىڭ تاراعانىن رەسمي تۇردە جاريالاعان تاريحي تۇلعاعا اينالدى.