الماتى تۇنشىعىپ جاتىر: مەگاپوليستەگى قويۋ تۇتىنمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى
الماتى. KAZINFORM - الماتى تۇرعىندارى سوڭعى ەكى ايدا مەگاپوليستە اۋانىڭ ساپاسىنىڭ ناشارلاعانىن بايقاپ جاتىر. الماتىلىقتار جەلىدە اسپاندى تورلاعان تۇمشانىڭ فوتو، ۆيدەولارىن جاريالاپ، ماسەلەنى شەشۋدى سۇرايدى. Kazinform ءتىلشىسى مامانداردان قويۋ ءتۇتىننىڭ سەبەبى مەن ونىمەن كۇرەسۋ جولدارىن سۇراپ ءبىلدى.
الەۋمەتتىك جەلىدە قالانىڭ اۋا ساپاسىنا قاتىستى شاعىم كوبەيدى. سەبەبى اۋا ساپاسىن كورسەتەتىن كارتالار قىزىل ءتۇستى كورسەتىپ تۇر. كوپشىلىگى جاعداي مۇشكىل ەكەنىن ايتىپ، دابىل قاعادى.
- الماتىدان تەز ارادا كەتۋ كەرەك سياقتى... بۇگىن نە بولدى؟ بىردەڭە جارىلدى ما، الدە بىردەڭە بولدى؟ داتچيك كارتاسىن اشساڭ، جاعاڭدى ۇستايسىڭ. بۇكىل قالا قىزىلعا بويالعان، ال قالانىڭ تومەنگى جاعىندا جانە شاڭىراق ايماعىندا كورسەتكىشتەر 300-400-دەن اسىپ كەتكەن (قويۋ كۇلگىن ءتۇس - اپاتتى كورسەتكىش). قالاداعى ورتاشا AQI 172 («زيان»). ءتىپتى الەم بويىنشا اۋاسى لاس دەپ تانىلعان قالالاردان اسىپ ءتۇستى. سىرتقا شىققاندا، اۋا ەمەس، قويۋ ءتۇتىندى جۇتقانداي بولاسىڭ، - دەدى الماتىلىق تۇرعىن.
تاعى ءبىر تۇرعىن قوسىمشاداعى كارتالاردى كورسەتىپ، ساقتانۋ كەرەگىن ەسكەرتتى.
- الماتىداعى اۋانىڭ لاستانۋ كورسەتكىشتەرى (Taza Air قولدانباسى). الماتىنىڭ تومەنگى بولىگىندەگى اۋدانداردا اۋا ساپاسى دەنساۋلىققا وتە قاۋىپتى! الداعى بىرنەشە كۇن بويى رەسپيراتور كيۋدى ۇمىتپاڭىزدار، بۇل شىنىمەن دە الاڭداتارلىق جايت، - دەدى جەلى قولدانۋشىسى.
الماتىلىق ەر ادام قالاداعى جايتتان كەيىن ءوز بولاشاعىنا الاڭدايتىنىن جازدى. سوزىنشە، ءار الماتىلىق ءبىر اپتادا ءبىر قوراپ تەمەكى شەككەندەي بولدى.
- الماتىلىقتارعا سۇراق! ەگەر مىناداي اۋامەن ءوزىمىزدى جانە بالالارىمىزدى ءولتىرىپ جاتساق، كۇن سايىن نە ءۇشىن جۇمىس ىستەپ، اقشا تاۋىپ، بولاشاققا جوسپار قۇرىپ ءجۇرمىز؟ داتچيك دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، وتكەن اپتادا قويۋ ءتۇتىن سالدارىنان ءبارىمىز شامامەن ءبىر قوراپ تەمەكى شەككەندەي بولدىق. كىشكەنتاي بالادان قارتقا دەيىن. بۇل ماسەلە ءوز باسىمىزعا تۇسپەيىنشە ءۇنسىز وتىرامىز. ءبىراق اۋا ساپاسى - بارلىعىنا ورتاق ماسەلە. ول بالالارىڭا دا، اتا- اناڭا دا، وزىڭە دە تىكەلەي اسەر ەتەدى. Almaty Air Initiative ۇيىمى اۋا لاستانۋىنىڭ تەمەكى تۇتىنىمەن سالىستىرعانداعى شارتتى كورسەتكىشى 16,8 تەمەكىگە تەڭ دەپ كورسەتىلگەن. ياعني، ءبىز كۇنىنە شامامەن 2-3 تەمەكى شەككەندەي زياندى زاتتاردى ەرىكسىز جۇتىپ ءجۇرمىز، - دەپ دابىل قاقتى تۇرعىن.
سونداي-اق جەلىدەگىلەر الماتىنىڭ جوعارى جاعىنان تۇسىرىلگەن فوتولارىن ءبولىستى.
- الماتىداعى قويۋ ءتۇتىندى بايقاماساڭىزدار، اسپاننان تۇسىرىلگەن فوتو ارقىلى كورسەتەيىن، - دەدى جانار كومبايەۆا.
ءارى بۇرىن تۇمشا الىستان كورىنسە، قازىر جوعارعى قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن بايقاۋعا بولاتىنىن ايتادى.
- تاڭعى ساعات 9:00. بۇرىن قارا ءتۇتىن كوكجيەكتە الىستان نەمەسە جۇك كولىكتەرى كەلەتىن رىسقۇلوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى اۋماقتان كورىنەتىن ەدى. ەندى مۇنى تاڭەرتەڭ كوز الدىڭىزدا بايقاي الاسىز، - دەدى الماتى تۇرعىنى.
- بۇگىنگى كەڭسە تەرەزەسىنەن كورىنىس، - دەپ ءبولىستى ايەل.
تاعى ءبىرى الاڭداتارلىق كورىنىستى كورسەتتى.
- الماتى، تاڭعى 8:30, نەمەن تىنىستاپ ءجۇرمىز؟، - دەلىنگەن جازبادا.
زياندى بولشەك كونتسەنتراتسياسى نورمادان 5 ەسە كوپ
Almaty Air Initiative قورى قويۋ تۇمشانىڭ بىلىنۋىنە جىلىتۋ ماۋسىمى اسەر ەتكەنىن مالىمدەدى.
قور دەرەكتەرى بويىنشا، 1 -قاراشادا ۇساق ديسپەرستى PM2.5 بولشەكتەرىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك كونتسەنتراتسياسى 77,5 مكگ/م³- كە جەتتى. ول دەنساۋلىققا ەڭ قاۋىپتى اۋا لاستاعىشتارىنىڭ ءبىرى سانالادى.
بۇل قازاقستاندا بەلگىلەنگەن ورتاشا تاۋلىكتىك شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسيادان ەكى ەسەدەن كوپ، ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان تاۋلىكتىك دەڭگەيدەن 5 ەسە كوپ.
4 -قاراشادا دا كورسەتكىش نورمادان جوعارى بولىپ، 48,8 مكگ/م³ جەتتى. كونتسەنتراتسيالار قالانىڭ ماكسيمالدى ءبىرجولعى شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسيادان اسىپ ءتۇستى.
ال 2025 -جىلى PM2.5 بولشەكتەرىنىڭ ورتاشا جىلدىق مولشەرى 31,2 مكگ/م³ بولدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان 5 مكگ/م³ نورمادان التى ەسەدەن استام جوعارى.
قالانىڭ قاي اۋداندارىندا جاعداي مۇشكىل؟
Almaty Air Initiative دەرەگى بويىنشا تۇركسىب اۋدانى ەڭ لاس بولىپ سانالادى. وندا PM2.5 ورتاشا جىلدىق كونتسەنتراتسياسى - 46,8, دەمەك ءار تۇرعىن جىلىنا 776 قوراپ تەمەكىگە تەڭ ءتۇتىن جۇتادى. ال جەتىسۋ جانە الاتاۋ اۋداندارىندا 37,9 جانە 37,7 مكگ/م³ بولدى.
سالىستىرمالى تۇردە بوستاندىق اۋدانىنىڭ اۋاسى تازا دەپ سانالادى، ياعني 22,1 مكگ/م³. ءبىراق ول دا قۋانارلىق كورسەتكىش ەمەس، سەبەبى ونداعى اۋا جىلىنا 366 قوراپ تەمەكى شەككەنمەن تەڭ.
كولىكتەر - اۋا لاستانۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى
«Bilim Barine» قوعامدىق قورىنىڭ جاسىل ەنەرگەتيكا، قوقىس- قالدىقتارىن باسقارۋ جانە كليمات داعدارىسى سالالارى بويىنشا ساراپشىسى، ەكولوگ، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى باۋىرجان بياحمەتوۆ الماتى اۋاسىن لاستايتىن نەگىزگى فاكتوردى اتادى. ول - اۆتوكولىكتەر، جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار. سونىڭ ىشىندە اتموسفەراعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ شامامەن %60- ى كولىكتەرگە تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى اۆتوكولىكتەردەن ازوت وكسيدتەرى (NOx) كوپ بولىنەدى.
قوعامدىق كولىك پەن قالا قۇرىلىسىن دامىتۋ قاجەت
باۋىرجان بياحمەتوۆ تۇمشامەن كۇرەسۋ ءۇشىن قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى شارالاردى قاتار قابىلداۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ورتالىقتارىن گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىمەن، جۇمىستاردىڭ باياۋ ءجۇرۋى ناتيجەگە جەتۋگە كەدەرگى بولىپ وتىر. بۇدان بولەك، قالادا كولىك سانى مەن حالىقتىڭ كوبەيۋى جول قوزعالىسىنا تۇسەتىن سالماقتى ارتتىرعان. ول بۇل ماسەلەنى قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ جانە قالانىڭ قۇرىلىسىن دۇرىس جوسپارلاۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى.
- الماتىدا بوس ورىن تابىلسا، بيىك عيماراتتار سالىنىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان بەلگىلى ءبىر اۋماقتاعى حالىق تىعىزدىعى ارتىپ، وندا تۇراتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ، سونداي-اق كولىكتەردىڭ سانى كوبەيەدى. مەنىڭ ويىمشا، قالا قۇرىلىسى مەن ۋربانيستيكالىق جوسپارلاۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جولعا قويىلماعان، - دەدى ەكولوگ.
ونىڭ پىكىرىنشە، قوعامدىق كولىككە بولىنەتىن ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ قاجەت. ساراپشى ءۇش شارانى تەزدەتۋدى ۇسىندى.
- جەكە سەكتوردى گازداندىرۋ.
- ج ە و-2 مەن ج ە و-3- ءتى گازعا كوشىرۋ.
- قالانى دۇرىس جوسپارلاۋ. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جۇمىستى ۋربانيستەرمەن قاتار، اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋى، ادام دەنساۋلىعى ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋ قاجەت.
كراكوۆ تاجىريبەسى جانە جاڭا تەحنولوگيالار
باۋىرجان بياحمەتوۆ الماتىداعى قويۋ تۇتىنمەن كۇرەستە حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانۋدى دا ۇسىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا، گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان الماتىعا ۇقساس قالالاردىڭ ءبىرى - پولشانىڭ كراكوۆ قالاسى. ەكى قالا دا ويپاتتا ورنالاسقان، تاۋلارمەن قورشالعان جانە تەمپەراتۋرالىق ينۆەرسيا قۇبىلىسى بايقالادى.
- كراكوۆتا دا بۇرىن تۇرعىندار ۇيلەرىن پەشپەن جىلىتىپ، اۋا لاستانۋى وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. كەيىن قالا بىرتىندەپ اۋانى لاستايتىن وتىن تۇرلەرىنەن باس تارتىپ، بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشە باستادى. بۇل باعىتتا سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى دە قولدانىلدى، - دەدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، الماتىدا دا كومىر مەن گازعا بالاما تەحنولوگيالاردى دامىتۋ قاجەت. سونىڭ ءبىرى - جىلۋ سورعىلارى. بۇل قۇرىلعىلار وتىندى تىكەلەي جاقپاي-اق، قورشاعان ورتاداعى جىلۋدى پايدالانىپ، عيماراتتاردى جىلىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق ەكولوگ سموگپەن كۇرەستە جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋدى ۇسىنادى. ماسەلەن، اۋا ساپاسى مەن مەتەورولوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى لاستانۋ دەڭگەيى كۇرت ارتاتىن كۇندەردى الدىن الا بولجاۋعا بولادى.
- تەمپەراتۋرالىق ينۆەرسيا بايقالۋى ىقتيمال كۇندەردى الدىن الا انىقتاپ، سول كەزەڭدە كاسىپورىندارعا قاتتى وتىن جاعۋدى شەكتەۋ نەمەسە شىعارىندىلار كولەمىن ازايتۋ تۋرالى تالاپ قويۋعا بولادى. جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگيالارى وسىنداي بولجام جاساۋعا كومەكتەسەدى، - دەپ تۇيىندەدى ول.
قالا بيلىگى قويۋ تۇتىنمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىر؟
ساراپشى ۇسىنعان شارالاردىڭ باسىم بولىگىن قالا بيلىگى قولعا العان.
الماتىداعى ج ە و-2- ءنى كومىردەن تابيعي گازعا كوشىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ج ە و-3- ءتى جاڭعىرتىپ، گازبەن جۇمىس ىستەيتىن بۋ- گاز قوندىرعىسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان.
- ج ە و-2 جاڭعىرتىلعاننان كەيىن شىعارىندىلار جىلىنا 37 مىڭ توننادان 2,7 مىڭ تونناعا دەيىن، ال ج ە و-3-تە 13,9 مىڭ توننادان 1,6 مىڭ تونناعا دەيىن ازايۋى مۇمكىن، - دەلىنگەن حابارلامادا.
سونىمەن قاتار اۆتوبۋستارعا ارنالعان ارنايى جولاقتار كوبەيتىلىپ، شىعارىندىلارى از ايماقتى (LEZ) ەنگىزۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ماقساتى - كولىكتەرگە قويىلاتىن ەكولوگيالىق تالاپتاردى سىناقتان وتكىزۋ.
اكىمدىك كاسىپورىندار مەن شاعىن بيزنەس نىساندارىنىڭ شىعارىندىلارىن باقىلاۋدى دا كۇشەيتپەك. اۋا ساپاسىن باقىلاۋ ستانتسيالارىن كوبەيتۋ جانە 2026- 2028 -جىلدارى جىل سايىن كەمىندە 320 مىڭ اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن الماتىداعى قويۋ ءتۇتىننىڭ اللەرگياعا اسەرى جانە قالاي ساقتانۋ كەرەگى تۋرالى جازعانبىز.
اۆتورلار
قىرمىزى سكەندىر