ارعى اتاسى جۇرتباي، اكەسى ماميدەي ىزگىلىكتى، يناباتتى وتباسىندا 1899 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان. مانكەيدىڭ اسىلگى ازان اتى سىراجديىن ەدى، كەيىن جانارى وتتى، العىر دا جۇمىسقا الىمدى، ناعىز تەكتىنىڭ ۇرپاعى بولعان بالانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى، قيمىلىنا رازى بولعان ۇلكەندەر ەركەلەتە ءجۇرىپ مانكەي اتاپ، تىرلىكتە مانكەي اتىمەن ەل-جۇرتىنا تانىمال بولعان تۇلعا.
مانكەي التاي وڭىرىندە تۇڭعىش اشىلعان مەكتەپ «اباقيادان» ءبىلىم الدى. اكەسى ءماميدىڭ تىرلىگىندە حالقىنىڭ قاسيەتىن ارتتىرىپ، قادىرىن جەتى قات كوككە كوتەرەتىن بىردەن- ءبىر جول «وقۋ - ءبىلىم» ەكەنىن ەسكەرىپ، زىر جۇگىرە ءجۇرىپ اشقان اباقيادان ءبىلىم العاندا، سول كەزدەگى قازان، ۋفا، بۇحار قالالارىنان كەلىپ، وقىتۋشى بولعان ءىرى زيالىلاردىڭ قولىندا وقىعان مانكەي اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىن ۇيرەنۋمەن قاتار ءوز ءداۋىرىنىڭ العا باسار ابزال ادامدارى قاتارىندا حالقىنىڭ وقۋ-اعارتۋىن دامىتۋ جولىندا ءوزى دە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، زىر جۇگىرگەن ەڭبەگى ەل جادىندا.
مانكەيدىڭ دارىنى مەن تالانتىنا ءوزىنىڭ وقىتۋشىلارى عانا ەمەس، ەل اعالارى دا ءتانتى بولدى. سوندىقتان ول 13 جاسىندا بەيسى ورداسىنىڭ حاتشىسى بولىپ، ەل جۇمىسىنا ارالاسسا، 15 جاسىندا مينگو ورتالىق ۇكىمەتى، ياعني 1904 جىلى 9-ايدا «ەركە ساردار» دەگەن شەن بەرىپ، قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسۋ قۇقىعىنا يە ەتتى.
مانكەي تاربيەلى وتباسىندا ءوسىپ، ءارى كوزىن اشا مۇنداعى قوعامدىق جۇمىستاردىڭ شەت جاعاسىنا ارالاسقاندىقتان، اتا-باباسىنان بەرگى «ەلدى وقۋ - ءبىلىم ارقىلى جەتىلدىرۋ» دەيتىن مۇراتىنا مۇراگەرلىك ەتىپ، اباقيا مەكتەبىنىڭ كولەمىن كەڭەيتۋ، قامداۋىن جاقسارتۋ، وقۋ ساپاسىن ورلەتۋ، بۇدان باسقا دا بولىمشە مەكتەپتەر اشىپ، ۇرپاقتىڭ كەۋدەسىنە ءبىلىم شىراعىن جاعۋ جولىندا سول داۋىردەگى بيلىك يەلەرىمەن، ۇكىمەتپەن جانە باردام بايلارمەن سايكەسە ءجۇرىپ، جىل وتكەن سايىن ءوز ارمانىن ىسكە اسىرىپ كەلدى.
1933 جىلى 12-ايدا «التاي ايماقتىق اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ» باس حاتشىسى، «التاي قاۋىمدىق قوعامىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى، «التاي قازاق، قىرعىزدارىنىڭ مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋ قوعامىنىڭ» باستىعى، «جيىنگەرلىككە قارسى تۇرۋ ۇيىمى 5-بولىمشەسىنىڭ» ۇگىت جوراسى سىندى قوعامدىق مىندەتتەر ارقالايدى.
مانكەي وزىنە جۇكتەلگەن حالىقتىق جۇمىستارعا بەلسەنە كىرىستى، بارىنەن دە التايدىڭ وقۋ-اعارتۋىنىڭ وركەندەۋىنە، تىپتەن ۇيعۇر، موڭعۇل سياقتى بۇل وڭىردە جاساعان باسقا دا ۇلتتاردىڭ ءوز تىلىندەگى وقۋىن دامىتۋعا ءشارىپقان دۋتىڭمەن سايكەسە وتىرىپ، ايرىقشا كۇش سالىپ وتىردى. ال حالىقتىڭ تەك كوشپەندى تۇرمىسپەن عانا ەمەس، ەگىن سالۋ، ساۋدا جاساۋ، التىن قازۋ سياقتى ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىستارى ارقىلى ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋىنە جول جورىق جاساپ، ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ وتىردى. التاي وڭىرىندە «مانكەي قۇرعان سۋ تيىرمەن»، «مانكەي قۇرعان ءجۇن جۋاتىن موڭكەلەردى» اشتى. ءسويتىپ، مانكەيدىڭ قوعامداعى بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەرى جالپى حالىقتى ۇيىمداستىرعان جۇمىستارىنان زور ناتيجەلەر بولىپ جاتتى.
مانكەي جاساعان ءداۋىر اۋمالى-توكپەلى ءداۋىر بولعاندىقتان، مۇندا ۇركىن-قورقىن، جاۋگەرشىلىك جاعداي كوپ بولىپ، ەل اراسىنداعى تىنىشسىزدىقتان باسسىزدىق، داۋ-شار دا مول بولىپ تۇردى. مانكەي وسىلاردىڭ ءبارىن تۋرا جولمەن شەشىپ وتىردى. بارىنەن «قىرىق ءۇي قورجا» اتالاتىن قىتايلار مەن سارجايساڭ جاۋاپتى بولعان راڭقايلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ، ولاردىڭ باس اماندىعىنا زاڭ ورىندارىنىڭ جانە ۇكىمەت ورنىنىڭ ءمان بەرۋىن قاۋزاۋلاپ، وسى ورتادا بەرەكەنىڭ بەسىگىن تەربەتتى. سوندىقتان سول كەزدەگى قاريالار ءوز ۇرپاقتارىنا مانكەيدىڭ ادامگەرشىلىگىن، تالاي قىرعىننان، قىلىشتىڭ جۇزىنەن وزدەرىن امان الىپ قالعان حيكايالارىن ايتىپ، مانكەي مەن جۇيەدەن قازاق حالقىنىڭ ادامگەرشىلىگىن، مەيىرىمى مەن شاپاعاتىن ۇمىتپاۋ جونىندە ۇرپاقتارىنا وسيەت قالدىرىپ وتىرعان ەكەن.
ءيا، ەل ءۇشىن ەرەن ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، ارىنداپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەل اعاسىنىڭ باسىنا 1933 جىلى شىڭجاڭنىڭ بيلىگىن قولىنا العان شىڭسىساي 1938 جىلدان باستاپ قارا بۇلت قاپتاتتى. التاي وڭىرىندە «ءبىر تال سىرىڭكە» دەلوسى، «مىلتىق جاسىرۋ دەلوسى»، «قۇپيا ۇيىم دەلوسى» دەگەن جالعان فاكتىلەردى توپتاپ، مۇنداعى ەل اعاسى ءشارىپقاندى الداپ-ارباپ قولعا العاننان سوڭ ەكىنشى كەزەك مانكەيدى اكەتەدى.
«مانكەي قولعا الىنىپتى» دەگەن حابار تۇتاس التاي حالقىنا جەتكەندە، ءور التايدا جاتقان ەل اعالارى سارسۇمبەدەگى شىڭسىساي ۇكىمەتىنە لاپ قويماق ەدى، مۇنداعى اقتەكە باستاعان ءبىر توپ ادام اشۋلى ەلگە توسۋ بولىپ، باسۋ ايتىپ، وزدەرى بىرنەشە ادام اياۋلى ۇلدارى جولىندا باستارىن تىگىپ، سارسۇمبە قالاسىنا دەيىن بارىپ، ۇكىمەتكە نارازىلىق ءبىلدىرىپ قايتادى.
ايتقانىندا تۇرمايتىن ۋاعداسىز ۇكىمەتتىڭ قىلىعىنا كەكتەنگەن ءور التاي حالقى جانە دە باقان-بالتاسىن كوتەرىپ، سوعىس وتىن قوزعاپ، اياۋلى ۇلدارى مانكەيدى قايتارىپ بەرۋدى وتىنەدى، ءبىراق، اشۋلى ەل بۇل كەزدە قاپىدا قالعان ەدى.
1938 جىلى 10-ايدىڭ 1-كۇنى مانكەيدى شىڭسىساي ۇكىمەتى ارناۋلى ايروپلانمەن ۇرىمجىگە اكەپ تۇرمەگە قامايدى، 1940 جىلى ەندى عانا 41 جاسقا كەلگەن ەسىل ەرىمىزدى قاراڭعى قاپاستا قاستاندىقپەن ولتىرەدى. حالىقتىڭ قاھارىن كورگەن شىڭسىساي ۇكىمەتى 1941 جىلى ەلدى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن اياۋلى ۇلدارىنىڭ سۇيەگىن حالىققا تابىس ەتەدى. ارداگەر، اقىلگوي ۇلدارى مانكەيدەن ايىرىلعان ەل-جۇرت ەڭىرەي ءجۇرىپ، ونىڭ سۇيەگىن اكەسى ءماميدىڭ قابىرىنىڭ قاسىنا جەرلەيدى.
اۆتورى: باياقىمەت جۇماباي ۇلى
facebook پاراقشاسى