كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرى - وسى ۇدەرىستىڭ تاريحي مىسالى. ءبىر كەزدەرى عارىشتى يگەرىپ، اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن اسكەري تەحنولوگيالاردا الەمدىك الپاۋىتقا اينالعان مەملەكەت ⅩⅩ عاسىردىڭ سوڭىندا ءوز ىشىندەگى قايشىلىقتاردى ەڭسەرە المادى.
رەسەيدىڭ ەكس- ۆيتسە-پرەمەرى م. پولتورانين «ك س ر و- نىڭ ىدىراۋىنا مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا ءۇش نەگىزگى قۇرىلىم – ك پ س س ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى، ك گ ب باسشىلىعى جانە گوسپلان تىكەلەي ىقپال ەتتى. بۇل ۇشتىك ساياسي بيلىكتى، قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جانە ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى باقىلاپ وتىردى»- دەيدى.
ءبىراق ولار كەڭەس وداعىن ادەيى قۇلاتتى ما، الدە وزدەرى قۇرعان جۇيەنىڭ داعدارىسىن توقتاتا المادى ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن 1970-جىلدارداعى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ساياساتقا ءۇڭىلۋ قاجەت.
1960- 1970-جىلدارى كەڭەس وداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتتى. عارىشقا ادام ۇشىرۋ، اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ، كۇردەلى اسكەري تەحنيكا جاساۋ — جوسپارلى ەكونوميكانىڭ رەسۋرستاردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ مۇمكىندىگىن كورسەتتى.
وسى كەزەڭدەگى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى — زەلەنوگراد قالاسىنىڭ عىلىمي- وندىرىستىك ورتالىق رەتىندە قالىپتاسۋى. مۇندا عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كونسترۋكتورلىق بيۋرولار جانە ميكروەلەكترونيكا زاۋىتتارى شوعىرلاندى. «ميكرون» مەن «انگسترەم» سياقتى كاسىپورىندار كەڭەستىك ەلەكتروندىق ونەركاسىپتىڭ تىرەگىنە اينالدى.
كەڭەس ينجەنەرلەرى ينتەگرالدى سحەمالار، ەسەپتەۋ تەحنيكاسى جانە جارتىلاي وتكىزگىشتەر سالاسىندا ماڭىزدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. الايدا «ك س ر و جاپونيانى باسىپ وزىپ، ا ق ش- تى قۋىپ جەتتى» دەگەن پىكىردى راستايتىن جەتكىلىكتى ستاتيستيكالىق نەگىز جوق. كەڭەستىك ەلەكترونيكا ءبىرقاتار باعىتتا تابىستى بولعانىمەن، ءوندىرىس ساپاسى، تەحنولوگيالىق جابدىق جانە جاپپاي ءونىم شىعارۋ جاعىنان باتىس ەلدەرىنەن ارتتا قالدى.
دەگەنمەن ءبىر نارسە انىق: كەڭەس وداعىندا جوعارى تەحنولوگيالىق دەرجاۆاعا اينالۋعا قاجەتتى عىلىمي مەكتەپ پەن وندىرىستىك الەۋەت بولدى. كەيبىر پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەردە 1974- 1975 -جىلدارى گوسپلان ميكروەلەكترونيكاعا بولىنەتىن قارجىنى توقتاتىپ، ونى ءسىبىر وزەندەرىن وڭتۇستىككە بۇرۋ جوباسىنا جانە مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا باعىتتادى دەگەن پىكىر ايتىلادى.
بۇل تۇجىرىمدى راستايتىن، ميكروەلەكترونيكانى تۇتاستاي قارجىلاندىرۋدان الىپ تاستاعان ناقتى قاۋلى ازىرگە انىقتالعان جوق. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس وداعىندا ەلەكترونيكا سالاسىن قارجىلاندىرۋ مەن وندىرىستىك باعدارلامالار كەيىنگى جىلدارى دا جالعاستى.
الايدا 1970-جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ مۇناي مەن گاز وندىرىسىنە باسىمدىق بەرىلگەنى تاريحي شىندىق. باتىس ءسىبىر كەن ورىندارىن يگەرۋ، قۇبىر جەلىلەرىن سالۋ جانە ەۋروپاعا ەنەرگەتيكالىق ەكسپورتتى ارتتىرۋ كەڭەستىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالدى. مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى مەملەكەتكە مول ۆاليۋتا اكەلدى. بۇل قاراجات يمپورتتى، اسكەري شىعىنداردى جانە ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىن قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ماسەلە مۇناي مەن گازدى يگەرۋدە ەمەس ەدى. ماسەلە — تابيعي بايلىقتان تۇسكەن تابىستى تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا، زاماناۋي ءوندىرىس قۇرۋعا جانە ەكونوميكانى رەفورمالاۋعا جەتكىلىكتى دارەجەدە باعىتتاي الماۋدا بولدى.
سولتۇستىك وزەندەردى وڭتۇستىككە بۇرۋ جوباسى دا وسى داۋىردەگى الىپ جوسپارلاردىڭ ءبىرى ەدى. ول ورتالىق ازيانىڭ سۋ تاپشىلىعىن شەشۋگە باعىتتالدى. الايدا ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەرىنە بايلانىستى جوبا 1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا توقتاتىلدى.
وسىلايشا، 1974 -جىلدى ك س ر و- نىڭ ءبىر كۇندە تەحنولوگيادان باس تارتقان ءساتى دەپ ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردىڭ وزگەرگەن كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاعان دۇرىسىراق. ساياسي بيۋرو، ك گ ب جانە گوسپلان كەڭەس مەملەكەتىنىڭ نەگىزگى باسقارۋ تەتىكتەرى بولدى.
ساياسي بيۋرو ەلدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن انىقتادى. ءبىراق بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋى، باسشىلىقتىڭ جاڭارماۋى جانە سىنعا توزبەۋشىلىك ساياسي جۇيەنىڭ يكەمدىلىگىن السىرەتتى. گوسپلان ەكونوميكانىڭ رەسۋرستارىن ءبولدى. ءبىراق جوسپارلى جۇيە جاڭا تەحنولوگيالارعا، تۇتىنۋشى سۇرانىسىنا جانە ءوندىرىستىڭ وزگەرمەلى تالاپتارىنا بەيىمدەلۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولدى. جوسپارداعى كورسەتكىشتەردى ورىنداۋ ناقتى تيىمدىلىكتەن ماڭىزدى بولىپ كەتتى.
ك گ ب مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى، قوعام مەن ساياسي ەليتانى باقىلاپ وتىردى. ءبىراق قاۋىپسىزدىك اپپاراتىنىڭ قۋاتتى بولۋى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەرىن شەشۋگە كەپىلدىك بەرە المادى. وسى قۇرىلىمداردىڭ ءارقايسىسى ءوز مىندەتىن اتقارعانىمەن، تۇتاس جۇيە جاڭارۋعا قابىلەتسىز بولا باستادى. بيلىك ءوز قاتەلىگىن اشىق مويىنداۋدان قورىقتى، ال بيۋروكراتيالىق اپپارات قالىپتاسقان ءتارتىپتى ساقتاۋعا مۇددەلى بولدى.
كەيبىر نۇسقالاردا باتىس ەليتاسىنىڭ جابىق كەزدەسۋلەرىنە قاتىساتىن بيلدەربەرگ كلۋبى كەڭەس باسشىلىعىنا ىقپال ەتىپ، ك س ر و- نى شيكىزات كوزىنە اينالدىرۋدى كوزدەدى دەگەن پىكىر كەزدەسەدى. بيلدەربەرگ كلۋبىنىڭ 1954 -جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان حالىقارالىق پىكىر الماسۋ الاڭى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ جابىق فورماتتا وتەتىن كەزدەسۋلەرى ءتۇرلى كۇدىك پەن بولجامعا نەگىز بولعان. الايدا بۇل ۇيىم ك س ر و- نىڭ ساياسي بيۋروسىن نەمەسە ك گ ب باسشىلىعىن باسقاردى، كەڭەس وداعىن ادەيى ىدىراتۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىردى دەگەن پىكىردى راستايتىن سەنىمدى قۇجاتتىق دالەل جوق.
دەگەنمەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق مۇددەلەردى، كەڭەستىك ەليتانىڭ باتىسپەن بايلانىستارىن جانە كەيىنگى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىندە بۇرىنعى مەملەكەتتىك نومەنكلاتۋرانىڭ ءبىر بولىگىنىڭ كاپيتال يەسىنە اينالۋىن زەرتتەۋ قاجەت. بۇل — تاريحي تۇرعىدان ماڭىزدى ماسەلە. ءبىراق دالەلدەنبەگەن قاستاندىق تەورياسىن تاريحي شىندىقتىڭ ورنىنا قويۋعا بولمايدى. سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىن زەرتتەۋ ىشكى جاۋاپكەرشىلىكتى جوققا شىعارماۋى ءتيىس.
1970- 1980-جىلدارى مۇناي مەن گاز كەڭەس وداعىنىڭ ماڭىزدى تابىس كوزىنە اينالدى. ەنەرگەتيكالىق ەكسپورتتان تۇسكەن ۆاليۋتا ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن ماسەلەسىن ۋاقىتشا جەڭىلدەتتى. ءبىراق مۇنداي تابىسقا سۇيەنۋ قاۋىپتى ەدى. مەملەكەت ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، تەحنولوگيالىق جاڭارۋ جانە باسقارۋ رەفورمالارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىن كەيىنگە قالدىرا بەردى.
1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى كەڭەس ەكونوميكاسىنا قوسىمشا سوققى بولدى. بۇعان دەيىن مۇناي تابىسى ارقىلى بۇركەمەلەنگەن قۇرىلىمدىق ماسەلەلەر ايقىن كورىندى. ك س ر و- نىڭ داعدارىسى تەك مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن تۋعان جوق. ەكونوميكالىق تيىمسىزدىك، تەحنولوگيالىق ارتتا قالۋ، اسكەري شىعىنداردىڭ اۋىرتپالىعى، ساياسي توقىراۋ جانە ۇلتتىق رەسپۋبليكالارداعى تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىس ءوزارا كۇشەيە ءتۇستى.
1991 -جىلعى بەلوۆەج كەلىسىمى كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي ومىرىنە نۇكتە قويدى. ءبىراق بۇل شەشىم ونداعان جىل بويى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ناتيجەسى ەدى. ورتالىق بيلىككە دەگەن سەنىم السىرەدى. رەسپۋبليكالار ءوز بولاشاعىن دەربەس انىقتاۋعا ۇمتىلدى. ەكونوميكالىق داعدارىس تەرەڭدەدى. بيلەۋشى ەليتانىڭ ءبىر بولىگى بۇرىنعى جۇيەنى ساقتاۋعا ەمەس، جاڭا ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدا ءوز ورنىن تابۋعا كوبىرەك مۇددەلى بولدى.
سوندىقتان ك س ر و- نىڭ ىدىراۋىن ءبىر عانا قاۋلىمەن، ءبىر عانا ۇيىممەن نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ استىرتىن كەلىسىمىمەن ءتۇسىندىرۋ تاريحي شىندىقتى تولىق اشپايدى. قىسقاسى، يمپەريانى كوبىنشە سىرتقى جاۋ قۇلاتپايدى. ونى ءوز بولاشاعىنا سەنبەيتىن، عىلىمىن باعالامايتىن، قوعاممەن بايلانىسىن جوعالتقان جانە مەملەكەتتى جەكە مۇددەسىنە ايىرباستاعان بيلەۋشى ەليتا قۇلاتادى.
كەڭەس وداعىنىڭ باستى قاتەلىگى - مۇناي مەن گازدى يگەرگەنى ەمەس، تابيعي بايلىقتان تۇسكەن مۇمكىندىكتى تۇراقتى تەحنولوگيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋعا اينالدىرا الماعانى. تابيعي رەسۋرستاردىڭ مول بولۋى مەملەكەتتى اۆتوماتتى تۇردە قۋاتتى ەتپەيدى. قۋاتتى مەملەكەت عىلىمعا، بىلىمگە، تەحنولوگياعا، ادىلەتتى ينستيتۋتتارعا جانە ادام كاپيتالىنا سۇيەنەدى.
ءبىز ءۇشىن باستى سۇراق - قانشا مۇناي وندىرەتىنىمىزدە عانا ەمەس، سول مۇنايدان تۇسكەن بايلىقپەن قانداي بولاشاق قۇراتىنىمىزدا. يمپەريالار بايلىعى تاۋسىلعاندىقتان عانا قۇلامايدى. ولار سول بايلىقتى بولاشاققا اينالدىرا الماعاندىقتان دا قۇلايدى.
ءومىر شىنىبەك ۇلى