يران ءجۇز جىلدا قالاي وزگەردى
استانا. KAZINFORM - بۇرىن-سوڭدى يران دەسە «سانكسيا»، «اتوم باعدارلاماسى»، «تەوكراتيا» عانا ەسكە تۇسەتىن، ەندى الەمدىك ب ا ق ونداعى ۇلتتىق ءبولىنىس، ساياسي جۇيەنى دە قىزۋ تالقىلاۋعا كوشكەن. اسىرەسە تاياۋ شىعىستاعى اسكەري قاقتىعىسقا دەيىنگى باسقارۋ ءۇردىسى مەن كەيىنگى ىقتيمال وزگەرىس كوپ ايتىلىپ ءجۇر.
Kazinform اناليتيكالىق شولۋشىسى پارسى جۇرتىنىڭ قوس عاسىردا باسىنان وتكەرگەن ساياسي-الەۋمەتتىك كەزەڭىن ساراپتاپ كوردى.
باتىس پەن شىعىس تەكەتىرەسى
وتكەن عاسىرداعى ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىس يران حالقىنا وڭاي تيگەن جوق. تاياۋ شىعىستاعى ەل الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ قىسپاعىنا ءتۇسىپ، ساياسي مۇددەلەردىڭ نىسانىنا اينالعانى بار. ونىڭ ۇستىنە 1943 -جىلى ا ق ش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلت، كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمى يوسيف ستالين جانە ۇلى بريتانيا ەلىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۋينستون چەرچيلل يران استاناسى تەگەراندا باس قوسقان-تۇعىن. سول ءتورت كۇنگە سوزىلعان كونفەرەنسيادان كەيىن الەم ەلدەرىنىڭ تاعدىرى شەشىلىپ، يراننىڭ دا ءومىرى جاڭا ارناعا بۇرىلدى.
الاساپىران كەزەڭدە يراننىڭ ساياسي باسقارۋ جۇيەسى مونارحياعا نەگىزدەلگەن ەدى - ەلدى شاح باسقاردى. الدىمەن رەزا شاح، كەيىن ونىڭ ۇلى مۇحاممەد رەزا شاح بيلىككە كەلدى. ولار اعىل-تەگىل مۇنايدان پايدا كورىپ، ونى ۇلى بريتانيا مەن ا ق ش-قا ساۋدالاپ وتىردى.
ءدال سول كەزەڭ مەملەكەتتىڭ ەڭ داۋىرلەگەن كەزەڭى دەپ كوپ ايتىلادى. ايەلدەر ەۋروپالىق ۇلگىدە كيىنىپ، حيدجابسىز جۇرۋگە مۇمكىندىك الدى. قوعامعا باتىستىڭ مادەني سالتى ەندى، تەحنولوگيا مەن ونەر ورىستەدى.
يران تانۋشى گاۋھار ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، 20-عاسىردىڭ ورتاسىندا ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ قانات جايۋىنا قاتىستى كوزقاراس بىركەلكى بولمادى. جەرگىلىكتى حالىق ءداستۇرلى ءومىر سالتىن، زاماناۋي ۇستانىمدى قاتار قولداندى. اقىر سوڭى العاشقىسى كەيىنگى وركەنيەتتى جۇتىپ تىنعان.
- شاح زامانىندا ەكونوميكالىق ورلەۋ بولعانىن جوققا شىعارمايمىز. 1963 -جىلدان باستاپ مۇحاممەد رەزا پەحليەۆي «اق ريەۆوليۋتسيا» دەپ اتالاتىن رەفورمالار لەگىن وتكىزدى. ونىڭ باستى باعىتى باتىس سيپاتىنداعى مودەرنيزاتسيا ەدى. ءبىراق اسەرى پاتشا مەن ونىڭ اينالاسىنداعى ادامداردان ءارى اسپادى. كەدەي كەدەيلەنە ءتۇستى، بايدىڭ جاعدايى جاقسارا بەردى، حالىق بۇرىنعى قالپىندا قالدى.
1963-جىلى ايەلدەرگە العاش رەت سايلاۋ قۇقىعى بەرىلدى. ولار ءبىلىم الدى، زامانعا ىلەستى. سول شاقتاعى سۋرەت-بەينەلەردى قاراساڭىز، زاماناۋي كيىنگەن ايەلدەردى كورۋگە بولادى. ءبىراق بۇل - جاپپاي سول ءۇردىس بەلەڭ الدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇرىن دا، قازىر دە يران قوعامى ءدىن مەن ءداستۇردى قاتار ۇستانادى. ولاردىڭ بارلىعى - شەيىتتىك باعىتتاعى مۇسىلماندار، - دەدى ساراپشى.
اسەرى بىردەن بىلىنبەگەنىمەن، كۇندەلىكتى ومىردەگى قايشىلىقتار ۇلكەن قاقتىعىسقا جەتەلەۋى مۇمكىن. مۇنى يراننىڭ مىسالىنان اڭعارىپ وتىرمىز. وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا كەي ءدىني توپ باتىس وركەنيەتىنىڭ ەنۋىنە قارسى شىقتى. باعزى زاماننان قالىپتاسقان ءوز كيىم ستيلى مەن داعدىسىنان اجىراعىسى كەلمەدى. ال پاتشا ءبارىن باتىستىق سيپاتقا كوشىرۋ يدەياسىنان قايتقان ەمەس. وسىلايشا، رەفورما كەرى رەاكسيا تۋدىرىپ، نارازى قوسىن ساياسي ارەناعا شىقتى.
ا ق ش- پەن دوستىق قاشان ءۇزىلدى؟
ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس، وتكەن عاسىردىڭ 1970 -جىلدارىنا دەيىن ا ق ش پەن يران جاقىن سەرىكتەس ەلدەر بولعان. كەي دەرەك بويىنشا، ءتىپتى العاشقىدا ا ق ش يرانداعى يسلام ريەۆوليۋتسياسىن قولداپ، ءدىني كوسەمدى جاقتاعان. گاۋھار ومارحانوۆانىڭ سوزىنشە، ا ق ش- تىڭ ايماققا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنا مۇناي تۇرتكى بولعان كورىنەدى.
يران ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن ۇلى بريتانيا مەن كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالىنان سىتىلا المادى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ءۇشىنشى دەرجاۆا - ا ق ش قوسىلىپ، ءوز «قامىتىن» كيگىزۋگە تىرىسقان. ا ق ش- تىڭ اسكەري كەڭەسشىلەرى يراننىڭ بارلىق ىسىنە ارالاستى. مۇناي كونسورتسيۋمى قۇرىلىپ، يران مۇنايىنىڭ 80 پايىزى باتىس ەلدەرى، سونىڭ ىشىندە ا ق ش پەن ۇلى بريتانياعا جونەلتىلىپ وتىردى. سودان ا ق ش ءبىراز ۋاقىت يراننىڭ سەرىكتەسى سانالدى.
- العاش 1953 -جىلى پرەمەر-مينيستر موحاممەد موساددىك مۇنايدى مەملەكەتتەندىرۋ يدەياسىن باستادى. ءىستىڭ ورايى باتىس دەرجاۆالارىنا ۇناماي، توڭكەرىس جاسالىپ، پرەمەر-ءمينيستردى قىزمەتىنەن الىپ تاستادى. ورنىنا وزدەرىنە ىڭعايلى ۇمىتكەردى اكەلىپ، مۇنايدى ۋىسىندا ۇستادى. بۇل - ا ق ش پەن ۇلى بريتانيا ۇيىمداستىرعان توڭكەرىستىڭ ءبىرى. وسىلايشا، «قارا التىندى» مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارامىن دەگەن العاشقى تالپىنىس اياقسىز قالعان بولاتىن.
ءبىراق 20 جىلدان كەيىن پاتشانىڭ ءوزى قايتادان مۇنايدى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋعا بەل بۋدى. وسى جولى ەكى الىپ دەرجاۆا ءدىني توپتاردىڭ بەلسەندىلىگىن پايدالانىپ، ەلدەگى ريەۆوليۋتسيانى كۇشەيتتى، - دەيدى يرانتانۋشى.
قىزىعى سول، ا ق ش-قا ولەردەي قاس بولعان يمام حومەينيدى (رۋحوللا حومەيني) فرانسيادا جۇرگەن جەرىنەن ارنايى بورتپەن تەگەرانعا اكەلگەن ا ق ش-تىڭ ءوزى بولعان-دى. ونى مۇناي ساياساتىنا قاتىستى ۇستانىمدى وزگەرتەدى دەگەن ۇمىتپەن قارسىلىق توبىنا قوستى، بيلىككە قول جەتكىزۋىنە جاردەمدەستى دەگەن دەرەك بار.
ءبىراق 1979 -جىلدان كەيىن ءبارى وزگەردى. يسلام ريەۆوليۋتسياسى جەڭىسكە جەتىپ، رۋحوللا حومەيني باتىستى دا، شىعىستى دا جاقتاماي، يسلام رەسپۋبليكاسى دەگەن ۇراندى جەلەۋ ەتتى. «ۆەلايات- ە- فاكيح» يدەولوگياسىن العا تارتىپ، تاۋەلسىز ءومىر سۇرە باستادى.
- يسلام ريەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ەلدەن بارلىق شەتەلدىك كومپانيا شىقتى، ەلدەگى بازالار جويىلدى. يران تاۋەلسىز ءومىرىن باستادى جانە باستى جاۋى يزرايل دەپ جاريالادى. يزرايلدى مەملەكەت رەتىندە قابىلدامايتىنىن ايتىپ، پالەستينانىڭ جاپا شەگىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. پالەستينانى ازات ەتۋدى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتىنا اينالدىردى، - دەپ ءتۇسىندىردى گاۋھار ومارحانوۆا.
سونىمەن، يسلام ريەۆوليۋتسياسىنان كەيىن يراننىڭ ساياسي جۇيەسى تولىق جاڭاردى. ەل دىني ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن زاڭدار شىعارىپ، قوعامدى شاريعات بويىنشا ءومىر سۇرۋگە مىندەتتەدى. مەملەكەتتە پرەزيدەنت لاۋازىمى بولعانىمەن، نەگىزگى بيلىك رۋحاني كوسەم - راحباردىڭ (ءدىني كوسەم) قولىندا ەدى.
رۋحوللا حومەيني يراندى 10 جىل بيلەدى. تىرىسىندە حالقى سوعىستان كوز اشپاي، بىرنەشە مەملەكەتپەن قىرعي-قاباق بولعان. 1989 -جىلى رۋحوللا حومەيني دۇنيە سالعاننان كەيىن، ورنىن ءالي حامەنەي باستى. بارىنە تانىمال، اقپاندا ا ق ش- تىڭ اۋە سوققىسىنان قازا بولعان ءدىني كوسەم وسى. ول يسلام رەسپۋبليكالىق پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ تۇسىندا يراندا تەوكراتيالىق جۇيە نىعايىپ، ايەلدەرگە حيدجاب كيۋ مىندەتتەلدى، الكوگولگە تىيىم سالىندى. حامەنەي يسلام ريەۆوليۋتسياسى ساقشىلار كورپۋسىن (يرسك) قۇرۋعا قاتىسقان، قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جانە مەدجليس دەپۋتاتى بولدى.
قازىر ءالي حومەنەيدەن تاراعان 6 بالا بار. Fars اقپارات اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، جۋىردا حامەنەيدىڭ قازاسىنان سوڭ ەكىنشى ۇلى مودجتابا يراننىڭ كوسەمى بولىپ سايلانعان. دەمەك، يراننىڭ تاعدىرى ءالى ءدىني قۇرىلىمداردىڭ قولىندا.
ا ق ش تاياۋ شىعىستاعى نەگىزگى سەرىكتەسىنەن ايىرىلىپ قالعاننان كەيىن 1980 -جىلداردان باستاپ يرانعا سانكسيانى قارشا بوراتتى. الايدا جارتى عاسىرعا جۋىقتاعانىمەن، يراننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى كۇيرەگەن جوق. كەرىسىنشە، كەي سالادا كوش ىلگەرى كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە، بۇل جاعدايعا قىتاي مەن رەسەي تاراپىنان جاسالعان قولداۋ كومەك بولدى دەپ ساناۋعا بولادى.
يران تانۋشى گاۋھار ومارحانوۆانىڭ دەرەگىنشە، ا ق ش سانكسياسى 1990 -جىلدارى عانا ءسال سايابىرسىپ، 2000 -جىلدارى قايتا كۇشەيگەن. شەكتەۋ بارلىق سالاعا سوققى بولعانعا ۇقسايدى. ونىڭ ىشىندە مۇناي سالاسىنداعى سانكسيا اسەرى ماڭىزدى: باتىس ەلدەرىنە يراننان مۇناي الۋعا تىيىم سالىندى، بانك جۇيەسىندە ءتۇيىن پايدا بولدى. قازىر يران تىكەلەي ەشقانداي جەرگە اقشا جىبەرە المايدى. ەشقانداي بانكپەن تىكەلەي بايلانىس ورناتا المايدى.
- 1980-1988 -جىلدارى يران-يراك سوعىسى بولعانى بەلگىلى. باستاپقى 3 جىلدا يران ويسىراي جەڭىلدى. كەيىن ەرىكتى كۇشتەر ارقىلى ەكونوميكاسىن، قورعانىس جۇيەسىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى. 8 جىلدا بارلىق ينفراقۇرىلىمىن دۇرىستادى دەسەك بولادى. بۇل جەردە قىتاي مەن رەسەي تىكەلەي كومەكتەسكەن جوق.
تەك 2000 -جىلدارى قىتايمەن 25 جىلدىق كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى، رەسەيمەن شابۋىل جاساماۋ تۋرالى ءوزارا مامىلە بار. وعان ەكونوميكالىق كەلىسىمدەردى قوسۋعا بولادى. ءبىراق يران ەشقاشان ەكى مەملەكەتكە سەرىكتەس رەتىندە سەنگەن ەمەس، - دەيدى ساراپشى.
سوعان قاراماستان يران الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ساتتىق ورناتۋعا بەيىل. بىزبەن دە الىس-بەرىسى بار، 3 اي بۇرىن عانا يران پرەزيدەنتى قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ، بىرنەشە كەلىسىم جاساستى.
شىعىس تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كوسەمنىڭ كوزقاراسى ەكى ەلدىڭ كەلەشەك ەكونوميكالىق بايلانىسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
- ءۇش اي بۇرىن يران پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا ءبىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلعانى بەلگىلى. ەگەر يراندا بيلىك ترانسفورماتسياسى جاسالسا، قۇجاتتاردىڭ تاعدىرى قالاي بولادى دەگەن سۇراق زاڭدى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جەكەلەگەن تۇلعا اراسىندا ەمەس، مەملەكەتكە قاتىستى جاسالادى. سوندىقتان بيلىك اۋىسقان جاعدايدا كەلىسىمدەردىڭ تولىق جويىلۋ ىقتيمالدىعى تومەن.
دەگەنمەن، جاڭا ساياسي باسشىلىقتىڭ سىرتقى ساياساتى مەن سانكسيالىق ورتاعا بايلانىستى كەيبىر جوبا قايتا قارالۋى نەمەسە باياۋلاۋى مۇمكىن. ەگەر جاڭا بيلىك پراگماتيكالىق باعىت ۇستانسا، قازاقستانمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ساقتالىپ قانا قويماي، كەڭەيۋى ىقتيمال، — دەپ بولجادى جانات مومىنقۇلوۆ.
اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە يران جۇرتىنىڭ قانداي تاڭداۋ جاسايتىنىن ءدوپ باسۋ قيىن. حالىق ەكىگە جارىلىپ وتىر. ءبىرى يسلام دىنىنە نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى رەجيم قالسىن دەسە، ەكىنشى تاراپ وزگەرىس بولعانىن قالايدى.
ساراپشى گاۋھار ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ بارلىعى قازىرگى جۇيەنىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى. ال نارازى توپ ءوز ىشىنەن جىككە بولىنگەن.
- قارسى تاراپتا ۇستانىم ءارتۇرلى. مىسالى، كەيبىر توپ بۇرىنعى يران شاحىنىڭ مۇراگەرى رەزا پەحليەۆيدىڭ بيلىككە كەلىپ، مونارحيانىڭ ورناعانىن قالايدى. ەكىنشى توپ دەموكراتياعا ۇمتىلىپ وتىر، سايلاۋ وتسە دەگەن ءۇمىتى بار.
بارىنەن قيىنى، يران وپپوزيتسياسىندا ايتۋلى كوشباسشى جوق. بيلىك اۋىسقان جاعدايدا قارسى تاراپ ۇسىناتىن تۇلعا جوق. سوندىقتان بۇل ءىرى سسەناري بولادى دەپ ويلامايمىن. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى كورسەتكەندەي، يرانداعى ءدىني جۇيەنىڭ مىقتىلىعى سونداي، ءبىر ادام قازا تاپسا نەمەسە قايراتكەر ومىردەن وتسە، ونىڭ ورنىن ەكىنشىسى باسىپ، بيلىكتى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى. سوندىقتان باسقارۋ تارماقتارى اراسىندا قايشىلىق تۋىنداعان جوق، - دەگەن ويدا سپيكەر.
رەزا پەحليەۆي - وتكەن عاسىردا يسلام ريەۆوليۋتسياسى كەزىندە ەلدەن قاشقان شاھتىڭ ۇلى. ەۋروپادا ءومىر سۇرەدى. كەيىنگى ۋاقىتتا اۋىق- اۋىق حالىقتى جاپپاي نارازىلىققا شىعۋعا ۇندەگەنىمەن تانىمال. سوڭعى بەينەۇندەۋىندە ەنەرگەتيكا، مۇناي، گاز جانە كولىك سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى ەرەۋىلگە شىعىپ، حالىققا قوسىلۋعا شاقىرعان بولاتىن. يرانداعى بيلىكتەن تەك ءدىن وكىلدەرى عانا ەمەس، پاتشا بالاسىنىڭ دا دامەسى بار.
بۇگىندە يراندا قازاق دياسپوراسى قالىپتاسقان. ولار قاي تاراپقا بولىساتىنى، ساياسي ومىردە قانشالىقتى بەلسەندى ەكەنىن بىلگىمىز كەلەتىنى انىق. گاۋھار ومارحانوۆا ولاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ورتاشا ءارى ساياسي ناۋقاندارعا قاتىسا بەرمەيدى دەپ وتىر.
- قازاقتار 1930 -جىلدارى اشارشىلىق كەزىندە يراننىڭ گۇلىستان پروۆينتسياسىنا كوشىپ باردى. قازىر قانداستارىمىز گۇلىستان وبلىسىنداعى گورگان، گومبات قالالارىندا قازاق اۋىلدارىندا توپتاسا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بولجام بويىنشا، ايماقتا 5-6 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى دەپ سانايمىز. ءبىراق ناقتى ستاتيستيكا بەلگىسىز. ويتكەنى يراندا ساناق جۇرگىزىلمەيدى. بيلىك ەتنوس قۇرامىن جازعاندا قازاقتاردى قوسپايدى، سانى وتە از.
ونداعى قازاقتار ساياسي ومىردەن الشاق، تىرشىلىگى وتە قاراپايىم. ەرلەر تەگەران مەن گورگان اراسىنداعى جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىسادى، ايەلدەر ىستانبۇلدان تاۋار اكەلىپ ساتادى، - دەيدى ساراپشى.
ءجۇز جىلدا يران ءتۇرلى كەزەڭدى باستان وتكەردى. ەۋروپا وركەنيەتىن ءسىڭىردى، دەموكراتيا ءدامىن سەزىندى، ءدىني قاعيداعا ءومىرىن بايلادى. الايدا وسى ارالىقتا حالىقتىڭ قايسارلىعى مەن بولاشاققا دەگەن ءۇمىتى باسەڭدەمەدى. ەندىگى كەزەكتە قازىرگى جاعدايدان قالاي شىعاتىنى مۇڭ بولىپ تۇر. ويتكەنى كەزەكتى تاڭداۋ ەل تاعدىرىن شەشپەك.
اۆتور
ەرسىن شامشادين