نەۆروپاتولوگ: مي قاي ۋاقىتتا تولىققاندى دەمالادى؟
نەۆروپاتولوگ دارىگەر بوتاگوز تۇگەلتايدىڭ ايتۋىنشا، ۇيقى رەجيمى ەڭ الدىمەن ميداعى سيركادتىق مەحانيزم ارقىلى رەتتەلەدى.
ادام اعزاسىنداعى سيركادتىق ىرعاق ورتالىق جۇيكە جۇيەسىندە ورنالاسقان. ناقتىراق ايتساق، ول گيپوتالامۋس ارقىلى رەتتەلەدى. گيپوتالامۋس - ميداعى ماڭىزدى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى، ول قيمىل-قوزعالىسقا، گورمونداردىڭ بولىنۋىنە جانە جالپى بيولوگيالىق ىرعاققا تىكەلەي اسەر ەتەدى، - دەيدى دارىگەر.
ماماننىڭ سوزىنشە، اعزاداعى گورموندىق تەپە-تەڭدىك ۇيقى ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى.
گورمونداردىڭ دۇرىس ءبولىنۋى ءۇشىن ۇيقى رەجيمى تۇراقتى بولۋى قاجەت. ۇيقى قالىپقا تۇسكەننەن كەيىن عانا اعزاداعى باسقا پروتسەستەر - قيمىل-قوزعالىس، زات الماسۋ، قان اينالىمى، تولىققاندى جۇمىس ىستەيدى. ادام اعزاسى تاۋلىك بويى، ياعني 24 ساعات ۇزدىكسىز قان اينالىمىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. ال وسى جۇيەنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى تسيركادتىق مەحانيزممەن رەتتەلەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى بوتاگوز تۇگەلتاي.
نەۆروپاتولوگ تۇنگى 22:00-دە ۇيىقتاۋدىڭ فيزيولوگيالىق ارتىقشىلىعىنا توقتالدى.
تۇنگى ساعات 22:00 مەن 02:00 ارالىعى - اعزانىڭ ەڭ بەلسەندى قالپىنا كەلۋ كەزەڭى. وسى ۋاقىتتا مي تولىققاندى دەمالادى. اسىرەسە تەرەڭ ۇيقى كەزىندە اعزاعا قاجەتتى گورمون قارقىندى بولىنەدى، - دەيدى دارىگەر.
دەمەك ءدال وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءوسۋ گورمونى (سوماتوتروپين) بەلسەندى وندىرىلەدى. ول جاسۋشانىڭ جاڭارۋىنا، ءتىننىڭ قالپىنا كەلۋىنە جانە اعزانىڭ جالپى رەگەنەراتسيا پروتسەسىنە جاۋاپ بەرەدى.
ەرتە ۇيىقتاعان كەزدە جۇيكە جۇيەسى قالىپقا كەلەدى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسارادى. بۇل كەزەڭدە جاسۋشالار جاڭارىپ، تەرىنىڭ قالپىنا كەلۋى كۇشەيەدى. يممۋندىق جۇيە بەلسەندى بولىپ اعزانىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتادى. تەرەڭ ۇيقى كەزىندە جۇرەك سوعىسى باياۋلاپ، قان اينالىمى تۇراقتالادى. بۇل جۇرەككە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى، - دەيدى نەۆروپاتولوگ.
دارىگەردىڭ سوزىنشە، تۇنگى 22:00-00:00 ارالىعىندا ۇيىقتاۋ سالماقتىڭ دۇرىس بولۋىنا دا كومەكتەسەدى.
ەرتەرەك ۇيىقتاۋ تابەتتى رەتتەيتىن گورموننىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان ارتىق سالماعى بار ادامدار ءۇشىن ۋاقىتىلى ۇيقى ماڭىزدى، - دەدى نەۆروپاتولوگ.
ۇيقىنىڭ جەتىسپەۋى ينسۋلت پەن باسقا دا نەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن ەكەن.
ۇيقى تۇراقتى تۇردە از بولسا، بۇل مي قان اينالىمىنا، قان قىسىمىنا جانە جۇيكە جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتەدى. سونىڭ سالدارىنان ينسۋلت پەن وزگە دە نەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپى جوعارىلاۋى مۇمكىن، - دەيدى بوتاگوز تۇگەلتاي.
الايدا مامان ۇيقى رەجيمىن رەتتەۋ ارقىلى قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن دا اتاپ ءوتتى.
ەگەر ادام كۇن سايىن كەمىندە 6-7 ساعات ساپالى ۇيىقتاسا، بۇل ينسۋلتتىڭ جانە ءبىرقاتار نەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. ەڭ باستىسى - ۇيقىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساپاسى، - دەيدى مامان.
تۇندە تەلەفون قولدانسا نە بولادى؟
نەۆروپاتولوگ دارىگەر ۇيقى الدىندا تەلەفون قولدانۋ جۇيكە جۇيەسىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ايتادى.
سمارتفون ەكرانىنان شىعاتىن جارىق ميعا «كۇندىز» دەگەن سيگنال بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان ۇيقى گورمونى مەلاتونيننىڭ ءبولىنۋى تەجەلەدى. ناتيجەسىندە ادامعا ۇيىقتاۋ قيىندايدى، ۇيقى ءۇستىرت بولادى، ال تاڭەرتەڭ شارشاڭقى كۇيدە ويانادى، - دەيدى دارىگەر.
ماماننىڭ سوزىنشە، ماسەلە تەك جارىقتا عانا ەمەس.
الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ەموتسيالىق كونتەنت، جاڭالىقتار، قىسقا ۆيدەولار جۇيكە جۇيەسىن قوزدىرادى. ادام ءتۇرلى اقپارات قابىلداپ، ەموتسيونالدىق رەاكسياعا تۇسەدى. بۇل ميدىڭ تىنىش رەجيمگە كوشۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ياعني، جۇيكە جۇيەسى «وياۋ رەجيمىندە» قالادى، - دەپ اتاپ ءوتتى.
ءتىپتى ادام تەلەفون ۇستاپ وتىرىپ ۇيىقتاپ كەتسە دە، ۇيقى ساپاسى تومەن بولۋى مۇمكىن.
مۇنداي جاعدايدا تەرەڭ ۇيقى جەتكىلىكسىز بولادى. ال ءدال وسى تەرەڭ ۇيقى كەزىندە اعزا تولىق قالپىنا كەلەدى. سوندىقتان ۇيىقتار الدىندا كەمىندە 60 مينۋت بۇرىن تەلەفوندى تولىقتاي شەتكە قويعان دۇرىس، - دەپ كەڭەس بەرەدى بوتاگوز تۇگەلتاي.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، ادام كۇن سايىن ءبىر ۋاقىتتا ۇيىقتاپ، ءبىر ۋاقىتتا ويانۋى كەرەك. ءتىپتى دەمالىس كۇندەرى دە رەجيم بۇزىلماعانى ابزال. نەۆروپاتولوگ دارىگەر تاڭەرتەڭگى جانە كەشكى جارىقتىڭ دا ءرولى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تاڭەرتەڭ ويانعاننان كەيىن كەمىندە 5-10 مينۋت كۇن ساۋلەسىن كورۋ كەرەك. تابيعي جارىق ميعا «كۇن باستالدى» دەگەن سيگنال بەرەدى، وتتەگى الماسۋ جاقسارىپ، قان اينالىم بەلسەندى جۇرەدى. بۇل اعزانىڭ بيولوگيالىق ساعاتىن رەتتەۋگە كومەكتەسەدى، ال كەشكى ۋاقىتتا ءۇي ىشىندەگى جارىقتى دا باسەڭدەتكەن دۇرىس، - دەيدى مامان.
جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىرۋ دا ماڭىزدى.
دەنە جاتتىعۋلارى، جىلى دۋش قابىلداۋ، تىنىس الۋ تەحنيكاسى - مۇنىڭ ءبارى جۇيكە جۇيەسىن بوساڭسىتىپ، ۇيقىعا دايىندىقتى جەڭىلدەتەدى، - دەدى.
سونداي-اق كەشكى ۋاقىتتا كوفەين مەن قانتتان باس تارتۋعا كەڭەس بەرەدى.
كوفە، ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كۇندىزگى ساعات 15:00-تەن كەيىن ىشپەگەن دۇرىس. كەشكى ۋاقىتتا ءتاتتى تاعام جەۋ ينسۋلين دەڭگەيىنە اسەر ەتىپ، ۇيقى ساپاسىن بۇزادى. كۇندىز فيزيكالىق بەلسەندىلىك جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. كەمىندە ءبىر ساعات جاياۋ ءجۇرۋدىڭ ءوزى پايدالى. ءبىراق توسەكتە جاتىپ تەلەفون قاراۋ - ەڭ ۇلكەن قاتەلىكتىڭ ءبىرى. مي توسەك ورنىن دەمالىس ورنى رەتىندە قابىلداۋى ءتيىس، - دەيدى نەۆروپاتولوگ بوتاگوز تۇگەلتاي.
پسيحولوگ: ەرتە جاتىپ از ۇيىقتاۋدىڭ سالدارى
پسيحولوگ مامان عازيزا ءادىلبايدىڭ ايتۋىنشا، ۇيقىنىڭ قانىعۋى بەلگىلى ءبىر ناقتى ۋاقىتقا عانا بايلانىستى ەمەس.
ۇيقى قانۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ساعات 22:00 دە جاتۋ كەرەك دەگەن پىكىرمەن تولىق كەلىسپەيمىن. كوپ ادامدار تۇنگى 00:00-00:30 شاماسىندا ۇيىقتاپ، تاڭعى 8:00 دە تۇرىپ-اق وزدەرىن جاقسى سەزىنەدى. ياعني باستى ماسەلە - ناقتى ۋاقىتتان گورى ۇيقىنىڭ ۇزاقتىعى مەن تۇراقتىلىعى، - دەيدى مامان.
دەگەنمەن، ەگەر ادام تاڭعى 6:00 دە تۇرۋى قاجەت بولسا، وندا ەرتەرەك ۇيىقتاعانى دۇرىس. سەبەبى اعزاعا ورتا ەسەپپەن 7-8 ساعات تولىققاندى ۇيقى كەرەك.
جەتكىلىكتى ۇيىقتاعان ادام ءوزىن باقىتتىراق سەزىنەدى، دەنساۋلىعى مىقتى بولادى ءارى ۇزاق ءومىر سۇرۋگە بەيىم كەلەدى. ال بەس-التى ساعاتتىق ۇيقىمەن شەكتەلۋ ەرتە قارتايۋعا، سوزىلمالى شارشاۋعا جانە پسيحوەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن، - دەيدى عازيزا ءادىلباي.
سونداي-اق مامان نەبارى 5-6 ساعات ۇيىقتايتىن ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونەتىنىن ايتادى.
ۇيقىنىڭ ازدىعى اعزانى تەز شارشاتادى. يممۋنيتەت السىرەيدى، ادام كۇيزەلىسكە بەيىم كەلەدى، ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىق كۇشەيەدى. ءتىپتى ەرتە جاتقاننىڭ وزىندە، ەگەر ۇيقى ۇزاقتىعى جەتكىلىكسىز بولسا، دەنساۋلىققا كەرى اسەرى بولادى، - دەپ ءتۇسىندىردى پسيحولوگ.
ماماننىڭ سوزىنشە، ۇيقى تاپشىلىعى ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا دا ىقپال ەتەدى.
ۇيقى از بولعان كەزدە يمپۋلسيۆتىلىك ارتادى، ادام تەز اشۋلانىپ، جۇرەك قاعىسى جيىلەيدى جانە سەزىمتالدىق كۇشەيەدى. بۇل كۇيزەلىس پەن دەپرەسسيالىق جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ال ۇيقىسى قانىق ادام سابىرلى كەلەدى. سابىرلى بولۋدىڭ ارقاسىندا قيىندىققا ءتوزىمدى بولىپ، ومىرگە ءپوزيتيۆتى كوزقاراسپەن قارايدى. ۋايىم مەن مازاسىزدىق دەڭگەيى تومەن بولادى، - دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگ بۇل ماسەلەدە بيولوگيالىق فاكتورعا دا توقتالدى.
مەديتسينالىق تۇرعىدان قاراساق، ادام اعزاسىندا مەلاتونين گورمونى بولىنەدى. بۇل گورمون قاراڭعى تۇسكەن كەزدە وندىرىلە باستايدى. ادەتتە كۇز- قىس مەزگىلىندە شامامەن ساعات 21:00 دەن باستاپ، ال جازدا كۇن كەش باتاتىندىقتان 22:00-22:30 شاماسىندا ءبولىنۋى بەلسەندى جۇرەدى. مەلاتونين اعزاعا «دەمالۋعا دايىندال» دەگەن بەلگى بەرەدى، سول سەبەپتى ادام شارشاڭقىراپ، ۇيقىعا بەيىمدەلە باستايدى، - دەيدى مامان.
دەگەنمەن، ول ءار ادامنىڭ بيولوگيالىق ىرعاعى ءارتۇرلى بولاتىنىن اتاپ وتەدى.
ەگەر ادام بەلسەندى، ەنەرگياسى جەتكىلىكتى، دارۋمەندەرى تولىق، فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق كۇشى بار بولسا، وندا 23:00-00:00 شاماسىندا ۇيىقتاۋى قالىپتى. ءبىراق تۇنگى 00:00 دەن كەيىن ۇيىقتاۋدى ادەتكە اينالدىرۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبى تۇنگى 00:00 مەن 02:00 ارالىعىندا اعزا ءۇشىن ماڭىزدى گورموندىق پروتسەستەر جۇرەدى. سول كەزەڭدە بولىنەتىن گورموندار ۋاقىتىندا ىسكە قوسىلىپ، ءوز فۋنكتسياسىن اتقارۋى كەرەك، - دەپ تۇسىندىرەدى پسيحولوگ.
ءدال وسى تۇنگى ساعاتتاردا اعزانىڭ قالپىنا كەلۋ پروتسەسى بەلسەندى جۇرەدى. ەگەر ادام بۇل ۋاقىتتى وياۋ كۇيدە وتكىزسە، گورموندىق تەپە- تەڭدىك بۇزىلىپ، ۇزاق مەرزىمدى سالدار تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. پسيحولوگ ۇيقى ۋاقىتىن قاتاڭ ءبىر مەجەگە بايلاۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى.
مىندەتتى تۇردە ادام ءدال ساعات 00:00-دە ۇيىقتاپ قالۋى كەرەك دەگەن تالاپ جوق. ەڭ ماڭىزدىسى - اعزانىڭ تولىق قالپىنا كەلۋىنە جەتكىلىكتى ۋاقىت بەرۋ، - دەيدى مامان.
ال كەرىسىنشە، ەرتە جاتىپ نەبارى 5-6 ساعات ۇيىقتايتىن ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن.
ۇيقىنىڭ ازدىعى اعزانى تەز شارشاتادى. يممۋنيتەت السىرەيدى، ادام كۇيزەلىسكە بەيىم كەلەدى، ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىق كۇشەيەدى. ءتىپتى ەرتە جاتقاننىڭ وزىندە، ەگەر ۇيقى ۇزاقتىعى جەتكىلىكسىز بولسا، دەنساۋلىققا كەرى اسەرى ساقتالادى، - دەيدى پسيحولوگ.
ۇيقىنى رەتتەۋدىڭ ءتاسىلى بار ما؟
پسيحولوگ عازيزا ءادىلبايدىڭ ايتۋىنشا، ۇيقى نورماسى تەك ساعات سانىمەن عانا شەكتەلمەيدى، ول مادەنيەتكە، ءومىر سالتىنا جانە ادامنىڭ پسيحولوگيالىق تيپىنە دە بايلانىستى.
ماسەلەن جاپونيا مەن قىتاي سەكىلدى ەلدەردە ادامدار تۇندە ورتا ەسەپپەن 5-6 ساعات ۇيىقتاپ، كۇندىز 20-30 مينۋت مىزعىپ الۋ ارقىلى ۇيقى قاجەتتىلىگىن تولىقتىرادى. ياعني، ولار ۇيقىنىڭ جالپى نورماسىن تاۋلىكتىك رەجيم ارقىلى رەتتەيدى. دەگەنمەن، تۇراقتى تۇردە 7-8 ساعات ۇيىقتايتىن ادام ءوزىن الدەقايدا باقىتتىراق سەزىنەدى، دەنساۋلىعى مىقتى بولىپ، ۇزاق ءومىر سۇرۋگە بەيىم كەلەدى، - دەيدى مامان.
ول كەش جاتىپ، تۇندە بەلسەندى بولۋ دا ادامنىڭ پسيحولوگيالىق تيپىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتەدى.
كەي ادامداردىڭ ءحرونوتيپى بويىنشا ولار كەشكە قاراي بەلسەندى بولسا، كەيبىرەۋلەر كەرىسىنشە تاڭعى ۋاقىتتا سەرگەك بولادى. بۇل - تابيعي ەرەكشەلىك. ءبىراق تۇنگى بەلسەندىلىك كوبىنە ىشكى مازاسىزدىقپەن دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن، - دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگ كۇندىز ءوزىن جۇمىسپەن الداپ، كەشكە ۇيدە جالعىز قالعان كەزدە مازاسىزدىق كۇي كەشەتىن ادامدار بارىن ايتادى. ولار وتكەن وقيعانى قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، ءوزىن كىنالاپ، ۋايىمعا بەرىلىپ كەتەدى. ەموتسياسىن ىشىندە جيناپ جۇرگەن، سەزىمتال ادامداردا بۇل ءجيى كەزدەسەتىن كورىنەدى. مۇنداي ىشكى ديالوگ پەن مازاسىزدىق ۇيقىعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
سونىمەن قاتار ۇيقىعا ءۇي ىشىندەگى اتموسفەرا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ايتادى.
ادام ءوزىن قاۋىپسىز، جايلى، كومفورتتى سەزىنەتىن ورتادا تەز ۇيىقتايدى. بولمە تەمپەراتۋراسى، جارىق دەڭگەيى، تىنىشتىق ءبارى ماڭىزدى. ال ۇيدە جالعىزسىراپ، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قىسىم سەزىنسە، قانشا شارشاسا دا ۇيىقتاۋ قيىندايدى. سوندىقتان ۇيقى تەك فيزيولوگيالىق ەمەس، ەموتسيونالدىق قاۋىپسىزدىكپەن دە تىعىز بايلانىستى، - دەيدى عازيزا ءادىلباي.
تەراپەۆت: قاراڭعى بولمە نەگە ماڭىزدى؟
تەراپيەۆت جاننا ايكەش قىزىنىڭ ايتۋىنشا، ادام ۋاقىتىندا ۇيىقتاماسا، اعزادا سترەسس گورمونى كورتيزولدىڭ دەڭگەيى كوتەرىلۋى مۇمكىن.
كورتيزولدىڭ شامادان تىس ءبولىنۋى ءبىرقاتار قاۋىپكە اكەلەدى.
كورتيزول قان قىسىمىن جوعارىلاتادى، قانداعى قانت مولشەرىن ارتتىرادى. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل جاعداي ساقتالسا، قانت ديابەتىنىڭ دامۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار كورتيزول جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنا، ارتەريالىق گيپەرتەنزياعا الىپ كەلۋى ىقتيمال. ول يممۋنيتەتتى دە السىرەتەدى، ياعني اعزانىڭ ءتۇرلى اۋرۋعا قارسى قورعانىسىن تومەندەتەدى، - دەدى تەراپيەۆت.
جاننا ايكەش قىزى ۇيىقتايتىن بولمەنىڭ قاراڭعى بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەلاتونين - ۇيقى گورمونى قاراڭعىدا بەلسەندى تۇزىلەدى. جارىق تۇسسە، ونىڭ ءبولىنۋى تومەندەيدى. ال مەلاتونين تەك ۇيقى ساپاسىنا عانا ەمەس، قان قىسىمى مەن قانداعى قانت دەڭگەيىنىڭ رەتتەلۋىنە دە ىقپال ەتەدى. ول اعزانىڭ «ۇيقى-وياۋ» سيركادتىق ىرعاعىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى گورمون، - دەدى تەراپەۆت.
دارىگەر كۇندىزگى ۇيقىعا دا اباي بولۋعا كەڭەس بەرەدى.
ەگەر ادام كۇندىز ۇزاق ۋاقىت ۇيىقتاپ السا، كەشكە قاراي ۇيىقتاي الماي قالۋى مۇمكىن. كۇندىزگى ۇيقى قىسقا ءارى شەكتەۋلى بولعانى ءجون. سونداي- اق ۇيىقتاردان كەمىندە ءۇش ساعات بۇرىن تاماق ءىشۋدى توقتاتۋ كەرەك. كەشكى ۋاقىتتا اۋىر تاعامنان باس تارتقان دۇرىس. جەڭىل جەمىس- جيدەك نەمەسە ءسۇت ونىمدەرىن قولدانىڭىزدار، - دەيدى تەراپيەۆت جاننا ايكەش قىزى.
ەگەر ادام جەتكىلىكسىز ۇيىقتاسا، كورتيزولدىڭ جوعارى دەڭگەيى ىشكى اعزالار ماڭىنا مايدىڭ جينالۋىنا الىپ كەلەدى. ەر ادامداردا كوبىنە ماي ىشكى ايماعىنا جينالسا، ايەلدەردە سان مەن جامباس تۇسىندا ماي قاباتى كوبەيەدى.
تەراپەۆت دارىگەر ءتىپتى ادام دۇرىس تاماقتانىپ، دەنە بەلسەندىلىگىمەن اينالىسقان كۇننىڭ وزىندە، ەگەر ۇيقى رەجيمى بۇزىلسا، سالماقتى قالىپقا كەلتىرۋ قيىن بولاتىنىن جەتكىزدى. سەبەبى ۇيقىنىڭ قانباۋى اعزا ءۇشىن كۇيزەلىس بولىپ سانالادى.