الەم ستراتەگيالىق ايقىنسىزدىق كەزەڭىنە اياق باستى. مۇنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قانداي قاۋىپ- قاتەر توندىرەتىنى جايىندا Kazinform اگەنتتىگى حالىقارالىق شولۋشىسىنىڭ ماتەريالىندا كەڭىنەن قامتىلعان.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ نەلىكتەن بارىنە ءتيىمدى بولدى
بۇل ءداۋىر ك س ر و مەن ا ق ش جانە ولاردىڭ وداقتاستارى اراسىندا جۇرگەن قىرعي- قاباق سوعىس كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى. دۇرىسىندا سوعىستىڭ ءوزى ەمەس، سول جاعدايدان شىعۋ جايىندا بولدى.
ءبىرىنشى СНВ-1 كەلىسىمشارتى 1991 -جىلى شىلدەدە، ك س ر و ىدىراۋىنا جارتى جىل قالعاندا، التى جىلعا سوزىلعان كۇردەلى كەلىسسوزدەردەن كەيىن قول قويىلدى. قۇجات ءار تاراپتىڭ يادرولىق وقتۇمسىقتار سانىن 6 مىڭعا دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەدى. الايدا ءىس جۇزىندە ولاردىڭ سانى بۇدان كوپ ەدى. ويتكەنى كەلىسىمشارت وقتۇمسىقتاردىڭ ناقتى سانىن ەمەس، ولاردى تاسىمالداۋشىلاردىڭ سانىن شەكتەدى. اۋىر بومبالاۋشى ۇشاقتارى كوبىرەك بولعان ا ق ش تەوريالىق تۇرعىدان كوبىرەك وقتۇمسىق ورنالاستىرا الاتىن. ءبىراق، ك س ر و ءۇشىن 1991 -جىلى جاعداي ساياسي دا، ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا اسا كۇردەلى كۇيگە جەتكەن بولاتىن.
ارينە، مۇنداي جاعدايدا كەڭەس وداعى اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنە، ونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋعا بۇرىنعىداي اۋقىمدا قارجى جۇمساۋدى جالعاستىرا المادى. سونىمەن قاتار باتىس ەلدەرىنىڭ نەسيەالۋعا جاردەمى دە قاجەت- ءتى. 1986-جىلعى ەڭ جوعارى كەزەڭدە ك س ر و- نىڭ تاكتيكالىق يادرولىق قارۋدى قوسا العاندا 40 مىڭعا دەيىن يادرولىق زاريادى بولۋى ىقتيمال. ال كەلىسىمگە قول قويىلار تۇستا ك س ر و مەن ا ق ش- تىڭ ءارقايسىسىندا شامامەن 23 مىڭ وقتۇمسىق بار ەدى. ولاردى 6 مىڭعا دەيىن قىسقارتۋ ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولعانى انىق.
ك س ر و- داعى 1991 -جىلعى تەرەڭ داعدارىستى ەسكەرسەك، СНВ-1 كەلىسىمىنە قول قويۋ قىرعي قاباق سوعىستان سالىستىرمالى تۇردە لايىقتى شىعۋدىڭ ءبىر جولى بولدى. كەڭەس وداعى ءۇشىن بۇل شامادان تىس اۋىر جۇكتەمەلەردەن باس تارتۋمەن دە بايلانىستى. ا ق ش ءۇشىن ك س ر و بەتپە-بەت كەلگەن قيىندىقتار اياسىندا وقيعالاردىڭ باقىلاۋسىز وربۋىنە جول بەرمەۋ نيەتى باسىم. ويتكەنى، СНВ-1 كەلىسىمىنىڭ باستى ءمانى - قارسى تاراپتار ءۇشىن ءبىر- ءبىرىنىڭ ەڭ جويقىن قارۋ- جاراق قورلارىنىڭ جاي- كۇيىنە قاتىستى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ.
ك س ر و- نىڭ يادرولىق مۇراسى جانە بۋداپەشت ىمىراسى
ك س ر و ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ بارلىق يادرولىق قارۋى رەسەيگە بەرىلدى. ا ق ش ءۇشىن ك س ر و- نىڭ يادرولىق الەۋەتىنىڭ بىرنەشە مۇراگەرىمەن ەمەس، ءبىر عانا مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا قولايلى بولعانى تۇسىنىكتى. ونىڭ ناتيجەسىندە بۋداپەشت مەموراندۋمى قابىلدانىپ، سوعان وراي بەلارۋس، قازاقستان جانە ۋكراينا ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ، قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىنە ايىرباس رەتىندە رەسەيگە وتكىزدى.
جالپى، 1990-جىلداردىڭ ناقتى جاعدايىندا يادرولىق قارۋدى رەسەيگە بەرۋ ا ق ش ءۇشىن قىرعي قاباق سوعىستىڭ مۇراسىنان وڭتايلى شىعۋعا باعىتتالعان ستراتەگياسىنا ساي كەلدى. وسى تۇرعىدان العاندا، 1993-جىلى ا ق ش پرەزيدەنتى ۇلكەن دجوردج بۋش پەن رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين قول قويعان СНВ-2 كەلىسىمى يادرولىق ارسەنالداردى ودان ءارى قىسقارتۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس ەدى.
اتاپ ايتقاندا وندا بولىنەتىن وقتۇمسىقتارى بار زىمىراندارعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلدى. رەسەي ارسەنالىندا ءارقايسىسىندا 10 وقتۇمسىق بار «ۆويەۆودا» بالليستيكالىق زىمىراندارى بولعانىن ەسكەرسەك، ولاردى ءبىر وقتۇمسىقتى نۇسقاعا قايتا جابدىقتاۋ قاجەت بولدى. الايدا، 1990 -جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇنداي جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە قارجى جەتكىلىكسىز ەدى. ونىڭ ۇستىنە ا ق ش پەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناس ناشارلاپ، ناتيجەسىندە СНВ-2 كەلىسىمى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىندا راتيفيكاتسيالانباي قالدى. وسىلايشا «ۆويەۆودا» زىمىراندارى يادرولىق وقتۇمسىقتاردىڭ نەگىزگى تاسىمالداۋشىسى رەتىندە ساقتالدى. بۇعان قوسا، رەسەي ءبىر وقتۇمسىقتى «توپول» زىمىراندارىن شىعارۋدى جالعاستىردى.
2002 -جىلى ا ق ش پەن رەسەي ستراتەگيالىق شابۋىل الەۋەتتەرىن قىسقارتۋ تۋرالى «ماسكەۋ شارتى» دەگەن اتاۋمەن تانىمال كەلىسىمشارتقا قول قويدى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتەگى يادرولىق وقتۇمسىقتار سانى 1700- 2200 بىرلىكپەن شەكتەلدى. 2010 -جىلى СНВ-3 كەلىسىمى راسىمدەلدى. ول ءار تاراپ ءۇشىن ورنالاستىرىلعان يادرولىق وقتۇمسىقتار سانىن 1550 گە دەيىن، تاسىمالداۋشىلار سانىن 700 گە دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەدى. سوڭعىسىنا قۇرلىقتاعى جانە سۋاستى قايىقتارىنداعى قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارمەن قاتار، ستراتەگيالىق بومبالاۋشى ۇشاقتار دا كىردى. كەلىسىمشارت 10 جىل مەرزىمگە جاسالىپ، ونى ءبىر رەت تاعى 5 جىلعا ۇزارتۋ قۇقىعى قاراستىرىلدى. قۇجات 2011 -جىلعى 5 - اقپاندا كۇشىنە ەندى.
ا ق ش كەلىسىمشارتتى ۇزارتۋدان نەلىكتەن باس تارتتى
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قۇجاتتارىن شارتتارىن تاعى ءبىر جىل بويى ەرىكتى تۇردە ساقتاۋدى ۇسىنعانىمەن، ۆاشينگتون ودان باس تارتتى. 6-اقپاندا ا ق ش- تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو الەمدەگى جاعدايدىڭ وزگەرگەنىن ايتىپ، «ا ق ش پەن رەسەي اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلگەن بۇرىنعى باقىلاۋ مودەلدەرى قىتايدىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ ۇلعايۋى اياسىندا ەسكىردى» دەپ مالىمدەدى.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، ماسكەۋ 2023 -جىلدان بەرى ءوزارا ينسپەكسيالار رەجيمىن قولداماعان. سونىمەن قاتار رۋبيو قىتايدىڭ 2020 -جىلدان بەرى يادرولىق وقتۇمسىقتار سانىن 200 دەن 600 گە دەيىن ارتتىرعانىن، ال 2030 -جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 1000 عا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ سوزىنشە، «بۇل فاكتوردى ەسكەرمەيتىن كەلىسىمشارت ا ق ش پەن ونىڭ وداقتاستارىن ءسوزسىز الدەقايدا وسال كۇيگە تۇسىرەدى». بۇعان دەيىن، 2026 -جىلى قاڭتاردا ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ СНВ-3 كەلىسىمشارتىنا قاتىستى «مەرزىمى بىتسە، بىتەدى. بۇدان دا جاقسى كەلىسىمشارت جاسايمىز» دەپ مالىمدەگەن ەدى.
شىن مانىندە، بۇل قىتايدى الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا رەتىندە عانا ەمەس، رەسەي مەن ا ق ش ارسەنالدارىمەن دەڭگەيلەس يادرولىق دەرجاۆا رەتىندە مويىنداۋ ۇدەرىسىنىڭ باستالعانىن اڭعارتادى. ايتا كەتەرلىگى، ك س ر و مەن ا ق ش، كەيىننەن رەسەي مەن ا ق ش اراسىندا جاسالعان СНВ-3 كەلىسىمدەرى يادرولىق قارۋى بار تاعى ءۇش مەملەكەت - ۇلى بريتانيا، قىتاي جانە فرانسيانىڭ ارسەنالدارىن ەسەپكە العان جوق. بۇعان ەڭ الدىمەن ولاردىڭ يادرولىق الەۋەتىنىڭ ا ق ش پەن رەسەيمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا شاعىن بولۋى سەبەپ.
دەگەنمەن، ا ق ش پەن رەسەي ارسەنالدارى قىسقارعان سايىن، ولاردىڭ اتالعان ءۇش ەلمەن اراداعى ايىرماشىلىعى دا بىرتىندەپ ازايا باستادى. كەيىن يادرولىق كلۋبقا ءىس جۇزىندە ءۇندىستان مەن پاكىستان قوسىلدى. ءبىراق بۇل ەلدەردىڭ يادرولىق الەۋەتى، سونداي-اق ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋى بارىن رەسمي تۇردە مويىندامايتىن يزرايلدىڭ ارسەنالى رەسەي مەن ا ق ش دەڭگەيىنە جەتكەن جوق، شارتتى تۇردە ۇلى بريتانيا، قىتاي جانە فرانسيا شامالاس دەڭگەيدە قالدى. سونىمەن قاتار سولتۇستىك كورەيانىڭ دا شامامەن 30 يادرولىق وقتۇمسىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.
قىتاي ويىن ەرەجەسىن وزگەرتتى
الايدا، قىتايدىڭ جاڭا زىمىران شاحتالارىن قارقىندى تۇردە سالۋى بۇرىنعى تەپە-تەڭدىكتى وزگەرتتى. ەندى ەڭ قۋاتتى يادرولىق دەرجاۆالار سانى ۇشە - قىتاي، رەسەي جانە ا ق ش. ال ەكىنشى ەشەلوندا ۇلى بريتانيا، ءۇندىستان، پاكىستان، فرانسيا جانە مۇمكىن، يزرايل مەن سولتۇستىك كورەيا قالىپ وتىر.
جالپى، يادرولىق قارۋدى جانە وعان بايلانىستى بۇكىل ينفراقۇرىلىمدى ۇستاپ تۇرۋ اسا قىمباتقا تۇسەدى. سوندىقتان مۇنداي مۇمكىندىكتى، اسىرەسە سنۆ كەلىسىمدەرىندە كوزدەلگەن اۋقىمداعى ارسەنالداردى، تەك ەكونوميكالىق جانە ساياسي الەۋەتى جوعارى مەملەكەتتەر عانا قامتاماسىز ەتە الادى. وسى تۇرعىدان العاندا قىتايدىڭ يادرولىق قارۋ يەلەنۋدەگى ەكى كوشباسشىمەن اراداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋعا ۇمتىلۋى تاڭ قالارلىق جايت ەمەس.
قازاقستان ءۇشىن СНВ-3 كەلىسىمشارتى قولدانىسىنىڭ اياقتالۋى قانداي دا ءبىر قوسىمشا قاۋىپ-قاتەر تۋدىرمايدى. ارينە، ءبىز ءۇشىن، يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەتتەر ءۇشىن، جالپى الەمنىڭ بولجاپ بولمايتىن باعىتقا بەت الۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزباي قويمايدى. يادرولىق قارۋ قولدانىلۋى مۇمكىن، ءتىپتى وتە گيپوتەتيكالىق سيپاتتاعى قاقتىعىس جاعدايىندا دا، ونىڭ سالدارى بارشاعا ورتاق بولارى انىق.
سوندىقتان ءىرى دەرجاۆالاردىڭ СНВ-3 سەكىلدى نەمەسە سوعان ۇقساس كەلىسىمشارتتار اياسىندا ورتاق مامىلەگە كەلۋى بارشاعا ءتيىمدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى — كوپ ۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانۋ. بۇل ەڭ الدىمەن قىتاي، رەسەي جانە ا ق ش- پەن سىندارلى ءارى تەڭگەرىمدى قارىم- قاتىناستى ساقتاۋدى كوزدەيدى. سوعان وراي ءبىز بارلىق ۋاقىتتا دا ولاردىڭ اراسىندا كۇردەلى جاعدايلار مەن ءوزارا تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ بولماۋىنا ءاردايىم مۇددەلى بولىپ قالا بەرەمىز.
مارلان جيەمباي