1980 -جىلى بايان-ولگەي قازاق ايماعىنىڭ 40 جىلدىق مەرەيتويىندا وتكەن قۇسبەگىلىك بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى بولادى. سانسىزبايمەن بىرگە التاي اسىپ بارىپ، قايىرتىدا تۇرقى 3 مەترگە جەتەتىن ەكى قوڭىر ايۋدى ءبىر وقپەن قاباتتاپ اتىپ اكەلگەن مەرگەندىگى دە ايتىلادى. ەلۋ جىلدىق اڭشىلىق ومىرىندە 62 قىران باپتاپ، ءبىر بۇركىتىن ءتىپتى 14 تۇلەتىپ سالعان. 2008 -جىلى 1-ماۋسىمدا 84 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان.
اكەسى ازانباي باتىر تىلەۋ ۇلى - 1880~1953 -جىلدارى ءومىر سۇرگەن، ءوزى بالۋان، كورىپكەل، جانۋاردان - جىلان ءتىلىن بىلگەن، ادامنان - قىتاي ءتىلىن بىلگەن. ازانباي - زۋقا باتىردىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قاراقشى جاقيانى تويتىعىش التىن كەنىندە كەسكىلەپ وتىرىپ، جەر جاستاندىرۋشى. وسى وقيعادان كەيىن 1930 -جىلى مۇراتحان مەن ساپەكتى الىپ قايىرتى اسۋى ارقىلى التاي اسىپ، قوبدا بەتكە ءوتىپ، دەلۋىن سۇمىنىنىڭ جەرىنە تۇراقتاعان. بۇل كىسى قوماعايلارمەن باستەسىپ ءبىر بۇقانىڭ مويىن ەتىن شيكىدەي جەپ، ءبىر قارىن قاتىقتى جالعىز ءوزى ىشكەن ەكەن. ادەتتەگى كۇننىڭ وزىندە قويۋ مايدى كەسەلەپ ىشە بەرەتىن بولعان.
ساۋىردا مال وتارلاتىپ جۇرگەندە، ءبىر كۇنى ۇيقىسىنان شوشىپ ويانىپ، تۇسىندە كورگەنى بويىنشا توڭىرەگىن بارلاسا ءبىر الىپ ۇرى قوي قوساقتاپ جاتىر ەكەن. بۇل الگىنى بارىپ باس سالىپ، الىپ ۇرىپ بايلاپ الادى. سويتسە، قوبىقتاعى جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن تورعاۋىتتىڭ اتاقتى بالۋانى ەكەن. ول زاماندا ۇرىنى ۇستاسا ساۋساعىن شاۋىپ، الاقانىنا قورعاسىن قۇياتىن اۋىر جازا بار. تورعاۋىتتىڭ بەس بالاسى اكەلەرىنىڭ اتىن كولدەنەڭ تارتىپ كەشىرىم تىلەپ، ازانباي اتىن الىپ قالىپ، بالۋانعا كەشىرىم بەرىپ قويا بەرەدى.
جەندەت جاقيا قالاي ءولتىرىلدى؟
قاراقاس ازانباي، بوتاقارا قۇزىر دەگەن ادامدار ءبىر توپ بولىپ تويتىعىش التىن كەنىندەگى قىتايلاردى توناۋعا اتتانادى. توناۋدىڭ ۇستىندە بىرەۋ بۇلارعا قانجار الا جۇگىرەدى. سول كەزدە ازانباي ونىڭ ءبىر جاق قولىن شوقپارمەن ءۇزىپ تۇسىرەدى. ءبىر قولى ءۇزىلىپ كەتكەن ول: «مۇسىلمانمىن عوي» دەپتى جانىم قالا ما دەپ. بۇل قانجار الا جۇگىرگەن جەندەت جاقيا ەكەن. ازانباي زۋقانىڭ اۋىلىنا بارعاندا ونى سىرتىنان كورگەن ەكەن دە، بىردەن تانىپتى.
- زۋقاعا مۇسىلمان بولماعان جاقيا، ماعان مۇسىلمان بولا قالدىڭ با؟ سازايىڭدى تارتقىزىپ ولتىرەمىن. سەنىڭ التىن كەنگە كەلىپ جاسىرىنعان ارامزا ءجۇرىسىڭ قايدا بارادى؟ - دەپ ونىڭ ساۋ تۇرعان كەلەسى يىعىنان شوقپارمەن ۇرعاندا، جاقيانىڭ قانجارى ۇشىپ كەتەدى دە، ەكىنشى قولى ساۋدىراپ قالادى.
- مۇنى يت-قورلىقپەن ءولتىرۋ كەرەك! - دەپ ونى ۇستاپ الىپ، الدىمەن قۇلاعىن كەستى، ودان سوڭ مۇرنىن كەستى. ويىنا كەلگەنىن جاساپ ازاپتاپ، كوپ جەرىن كەسىپ بىت-شىت قىلىپ، ابدەن ىڭىرسىپ جاتقاندا، باسىن كەسىپ الىپ تەرەككە ءىلىپ كەتەدى. ءوزى تۋىستارىمەن دورەدە تۇراتىن. تۋىستارى مۇنى بىلگەن سوڭ «جالعىز ۇلىڭ مۇراتحانعا كەسىر بولادى. كەت!» دەيدى. ول دەلۋىندەگى بوتاقارا قۇدالارى جاعىنا قاراي اۋىپ، التاي اسىپ كەتەدى.
سوندا ساۋىت دەگەن ءبىر اڭگىمەنى قىرىق ساققا جۇگىرتىپ ايتاتىن كىسى بولعان. ازانبايدىڭ وسى ءىسىن ساۋىت بىلەدى. ساۋىت مۇنى ەلگە جايىپ جىبەرە مە دەپ، ازانباي كىرەر ءۇيىنىڭ سىرتىندا «ىشتە ساۋىت وتىر ما؟» دەپ سۇراپ الادى ەكەن دە، ول بار بولسا «ساۋىت قانشانى بىلىقتىرادى ەكەن؟» دەپ كىرمەيدى ەكەن.
ازانبايدىڭ ۇلى مۇراتحان بوتاقارا ىشىندە، دەلۋىندە ءوسىپ، جالعىزاعاشتىڭ قاراقاستارىمەن كەيىن كەلە ارالاسادى. مۇراتحاننىڭ قوشاق مولقىدان العان بايبىشەسىنەن ۇل بالا بولماي، ساپەك دەيتىن بوتاقارا جيەنىن اسىراپ العان. ساپەك كەيىن قايتىس بولىپ، «مەن بالا تابۋدان كەتتىم، سەنەن كىندىك قالسىن!» دەپ قوشاقتىڭ تاعى ءبىر قىزىن وعان قاراتىپ، مۇراتحان سودان ەكى ۇل كورەدى.
قاراقاستار ۇزاق جاسايدى. قاراقاستىڭ ۇرانى قاپتاعاي باتىر 97 جاس جاساعان. ول قاراقاستىڭ نازارىنىڭ ۇلى تۇگەلبايدان تۋادى. بەيىتى زايسان اۋدانىندا كەندىرلىك وزەنىنىڭ بويىندا. سىيدالى بابانىڭ 9 ۇلى جاۋدان ءولىپ، 60-تان اسقان شاعىندا جاڭالاپ ايەل الادى. ءوزى 105-كە كەلىپ قايتىس بولعان ادام. ودان جانتەلى تۋادى. جانتەلىدەن تۋعان ۇلكەن نەمەرەسىنىڭ اتىن «كوڭىلىم بايىدى» دەپ بايىم قويىپ، قوسىل دەگەن كيىمدى بالانى «ەلدىڭ سانىنا قوسىلدىم» دەپ قوسىم قويىپ، كەنجە نەمەرەسىنىڭ اتىن «ەلگە اجارلى، نازارلى بولدىم» دەپ نازار قويادى. نازار مەن قوسىم كوپ ءوستى. بايىم وسپەدى. بايىم ۇرقى قىتايدا دا، موڭعوليادا دا نەكەن-ساياق.
كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى