ماحمۇد قاشقاري ولاردى «بۇلعار-سۋارلار» دەيدى، 922 -جىلى تۇركى حالىقتارىندا ءبىرىنشى بولىپ يسلام ءدىنىن قابىلداعان. ولار ەڭ ەرتە وتىرىقشىلىققا كوشىپ قالا مادەنيەتىنە كوشكەن تۇركىلەر، ناعىز ساق-سارماتتاردىڭ ۇرپاعى، كەيىن عۇن قانىدا قوسىلسا كەرەك. 1236 -جىلى باتۋ حان وسى جۇرتتى باعىندىرادى. ولار جوشى ۇلىسىندا يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەكى-ءۇش حالىقتىڭ ءبىرى ەدى، باسقاسى حورەزمدىكتەر مەن سىر بويى قاڭلىلارى ەدى. التىن وردا ىدىراعاندا ۇلىق مۇحاممەد حان قازان حاندىعىن قۇرعان، قازان حاندىعى 1552 -جىلى رەسەي جاعىنان قاندى قاساپ قىرعىن ارقىلى باسىپ الىنعان!
1917 -جىلى كەڭەستىك جۇيە ورناعاننان كەيىنگى ازاماتتىق سوعىس بولعان 1921-1922 -جىلدارداعى ۇلى اشارشىلىقتا 500 مىڭنان 2 ميلليونعا دەيىن سان ارالىعىنداعى تاتارلار اشارشىلىقتان قىرىلعان! بۇل ءبىز بىلمەيتىن ءارى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن، حالقارادا دا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن شىندىق!
سول وقيعالاردىڭ كۋاگەرى ميرسايد سۇلتان-عاليەۆ بىلاي دەپ جازدى:
«22 ميلليون فۋنت استىق ءوندىرىپ، ءبىر جارىم جىل بويى كەڭەس فەدەراتسياسىنىڭ بۇكىل رەزەرۆتىك ارمياسىن تاماقتاندىرعان تاتار رەسپۋبليكاسىنىڭ شارۋالارى 1921 -جىلعى اشتىقتىڭ قورقىنىشتى سۇمدىعىن، ونىڭ قيراۋىن، ادام جەۋىن جانە تاعى باسقالارىن باستان كەشىردى.»
1897 -جىلى سان جاعىنان 3,6 ميلليون تاتار حالقى وسى اشتىق، 1930 -جىلدارداعى اشتىق، 1941 دە باستالعان سوعىس، اسسيميلياتسيا ساياساتىنىڭ قۇربانى بولىپ سان جاعىنان زور گەنوتسيدكە ۇشىراعان، قازىرگى سانى 7 ميلليوننىڭ اينالاسىندا! ال 1897 -جىلى سانى تاتاردان از وزبەك 40 ميلليونعا تايادى!
ەرزات كارىباي