1226 -جىلى جوشى حانعا 4000 اسكەر بەرىلگەن ەكەن، ەڭ كوبى دارلەكين موڭعول ءۇيسىن رۋى، ونان سالجىعۋت رۋى، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» بويىنشا جوشىعا 9000، شاعاتايعا 8000، وگەدەيگە 5000 اسكەر بەرگەن. ولار وتباسىمەن 100-110 مىڭ ادام بولادى. ال ونان بۇرىن تايان حان ولگەن جەڭىلىستە باتىسقا كوشكەن نايماندار بار، ولاردا از بولماعان.
ال وسى 100 مىڭنان اسا حالىق، وعان نايمان، كەرەي، مەركىتتەردىڭ كوشىن قوسقاندا ءتىپتى 200-250 مىڭ ادام كەلگەن بولار ەدى، ونىمەندە بىتپەيدى، 1236-جىلعى باتىسقا جورىق، 1256-جىلعى جورىق ول ارقىلى دا كوپ ادامدار كەلدى دەلىك. رۋبرۋكتە تاتارلار كەلىپ كۋماندارمەن ارالاس قونىستانا باستادى دەيدى.
1206-1260 اراسىندا جان-سانى جاپپاي ارتقان، 1300 -جىلدارى الان عۋادان تاراعاندار ميلليونعا تايادى دەيدى- راشيد اد-دين. ول قاتاعان، سالجۋىت، ماڭعىت، ۇرعىت، دۇرمەن، بارلاس، دۋلات، سۋان، قيات... 27 رۋدى ايتىپ وتىر. تەك شىڭعىس قاعاننىڭ ءىنىسى بەلگۇتەيدىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى 300 دەن اسقان ەكەن. جوشىنىڭ 49 جاسىنا دەيىن قىرىققا جۋىق ۇلى بولعان. دەمەك باتىسقا كوشۋگە جان-سانىنىڭ ارتۋى، ءورىس-قونىستىڭ تارشىلانا باستاۋى اسەر ەتكەنى انىق.
سوندىقتان باتىسقا كوشۋگە ساياسي سەبەپتەردەن باسقا بەيبىت كوشۋدە بولعان. تەك قانا قيات رۋىنان التىن ورداعا كوشىپ بارعاندار 1320 -جىلدارى 10000 اسكەر شىعارا الاتىن ۇلكەن قاۋىمعا جەتكەن، قياتتار التىن وردادا ەڭ بەلدى ساياسي، اسكەري كۇشتى رۋعا اينالعان، يساتاي، تەڭىزبۇقا، جىر قۇتىلىق، مامايلار قيات ەدى. ال التىن ورداعا بارعان موڭعول رۋلارىنىڭ سانى وتىزعا جۋىق. قوڭىرات، قيات، ماڭعىت، دۇرمەن، كەنەگەس، قاتاعان، سالجۋىت، ءۇيسىن رۋلارى، تاعى نايمان، كەرەي، مەركىت، قىتاي، ۇيعىر، تاڭعىت، ۇڭگىت، ءشۇرشىت، ويرات رۋلارىدا جەتەرلىك.
ال شاعاتاي ۇلىسىندا بارلاس رۋى مەن دۋلات رۋى ەڭ كوپ بولعان، كەيىن كۇشتى ساياسي رول اتقارعان. وندا تاعى جالايىرلار، كەرەيتتەر، ارلاتتار، سۇلتۇزدار دا كوپ ەدى.
شاراففيديننىڭ «زافارنامە» كىتابىندا قايدۋ كەزىندە موڭعوليادان كوپتەگەن رۋلاردىڭ شاعاتاي ۇلىسىنا قاراي كوشكەنى تۋرالى ايتىلعان.
ءدال وسىعان ۇقساس دەرەكتى ۇلىقبەكتىڭ «ءتورت ۇلىستىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىنەن دە كورىپ وتىرمىز.
وندا ارلات، چوراس نويانداردىڭ قايدۋ حاندى قولداپ ۇلى جۇرتتان كوپتەگەن رۋلاردى باستاپ كوشىپ شىعىپ شاعاتاي ۇلىسىنىڭ ماڭىنا كەلگەنى ايتىلعان. ولاردان 100 مىڭ اسكەر جاساقتاعان قايدۋ قۇبىلايمەن كوپ سوعىسىپ كوبىنە جەڭىسكە جەتكەن، وسى موڭعولداردىڭ مەملەكەتى كەيىن موعولستان اتانعان، ولاردىڭ موڭعول ءتىلى 16-عاسىردان كەيىن قازاق، وزبەك، ۇيعىر، قىرعىزدارعا ارالاسۋ ارقىلى اسسميلياتسياعا ءتۇسىپ كەتكەن.
ەرزات كارىباي
***
كوشتىڭ ەكىنشى ەڭ كوپ لەگى - 1260-1264 -جىلدارى ارىق-بۇقامەن قۇبىلاي اراسىنداعى الاساپىران سوعىس جىلدارىندا بولدى. 1260 -جىلى ارىق-بۇقانىڭ گانسۋ جەرىندەگى العاشقى جەڭىلىسىنەن سوڭ ول قاراقورىمعا شەگىندى. سول كەزدە قۇبىلاي قىتاي اقىلشىلارىنىڭ كەڭەسىمەن تۇپكى جۇرت - قاراقورىمعا، قازىرگى موڭعوليانىڭ تۇتاس اۋماعىنا كەرۋەن اتاۋلى كىرگىزبەي، ازىق-تۇلىك بلوكاداسىن جاسادى. ارىق-بۇقانى ەنيسەيگە دەيىن قۋىپ بارىپ، ءجۇز مىڭداعان اسكەر مەن جاي حالىق ءولدى، 1263 -جىلى تاريحتا بولماعان قالىڭ قار، اپاتتى اياز ءجۇرىپ، تۇتاس قاعانات ورتالىعى اۋىر جۇتتان تاياق ۇستاپ قالدى.
سول كەزدە قانشاما حالىق جوشى ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىسىنا رۋلاستارىن، تۋىستارىن ىزدەپ اۋدى. سولاردىڭ كوپ ءبولىمىن بەركە حان، ودان كەيىن تاققا وتىرعان موڭكە-تەمىر حان كەدەرگىسىز قابىلداپ، باياشات ءومىر كەشىپ جاتقان جوشى ۇلىسىنا ورنالاستىردى. ۇلىستىڭ شىعىس قاعانى وردا-ەجەننىڭ ءتورتىنشى ۇلى كۇنقىراننىڭ بيلەۋىندە بولعانىمەن، نەگىزگى اسكەري بيلىك جوشى حاننىڭ كوزى ءتىرى ۇلى ءاب-اعا بەركەشاردىڭ ۋىسىندا ەدى.
قايدۋ مەن باراق اراسىنداعى سوعىستا بەركەشەر 1268 -جىلى 50 مىڭ قولمەن قايدۋ جاعىنا كومەككە بارىپ، باراقتى ماۋرەنناحردىڭ باتىسىنا ايداپ سالدى. كەلەر 1269 -جىلى بەركەشار اۋلەت ۇلكەنى رەتىندە موڭكە- تەمىردىڭ تاپسىرماسىمەن تالاس-كەنجەك جازىعىندا ايگىلى «تالاس قۇرىلتايىن» وتكىزىپ، قايدۋ ەكەۋى باراقتان شاعاتاي ۇلىسى جەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن تارتىپ الدى. قازىرگى بالقاشتىڭ تۇستىگى، جەتىسۋ، قايىلىق، جاركەنت وڭىرلەرى سول كەزدە جوشى ۇلىسى قۇرامىنا وتكەن. سول زامانداعى ءبىر ساياسي شەشىمدەردىڭ جەمىسىن ءبىز - قازاقستان ءالى كورىپ وتىرمىز.
ال جوشى ۇلىسىنا بەتالعان ۇلى كوش «تالاس قۇرىلتايىنان» كەيىن دە توقتاعان جوق.
ۇلاربەك دالەي ۇلى