شىڭعىس قاعاننىڭ ءوز رۋلاستارى (جالايىر، قيات، قوڭىرات، ءۇيسىن، دۋلات، سۋان، ماڭعىت، قاتاعان، بارلاس، تايشىعۇت، جاجىرات، جۇرىق ت. ب) ولار تازا موڭعولدار بولعانىمەن سانى 150 مىڭ شاماسىندا بولعان. ءتىلى كونە موڭعول ءتىلى، كەيبىر رۋلارى تۇركى ءتىلدى نەمەسە تۇركى- موڭعول ارالىق تىلدە سويلەگەن سياقتى.
دالادا كەرەي حاندىعى ءوز حانى بار ەل بولدىپ 50-60 مىڭ اسكەر جاساقتاي الاتىن، سانى 300 مىڭ شامالى. نايمان حاندىعى دا 60 مىڭ اسكەر جاساقتاي الاتىن حاندىق ەدى. نايمان نەگىزى تۇركى ءتىلدى بولۋى مۇمكىن، ۇيتكەنى يۋان يمپەرياسىندا ولار موڭعول ەمەس ءتۇستى كوزدىلەرگە جاتقىزىلعان. كەرەيلەردىڭ ءتىلى انىق ەمەس، تۇركى نە موڭعول، نە ارالىق تىلدە سويلەۋى مۇمكىن. تاتارلاردا 70 مىڭعا دەيىن اسكەر بولعان ەكەن، ولار موڭعول ءتىلدى بولعان سياقتى. مەركىتتەر 50-100مىڭ ادامى بار اسا جاۋىنگەر تايپا بولعان، ءتىلى بەلگىسىز. ۇڭگىتتەر تۇرىك ءتىلدى، سانى 20مىڭ، ويراتتار 40-50 مىڭ، موڭعول ءتىلدى.
وسى تايپالاردىڭ جالپى سانى 1.2 ميلليون بولعان.
ونان تىس قىرعىز، بايجىگىت، بۋريات، تولەڭگىت، تۇمات رۋلارى ءسىبىر ورماندارىندا جاسادى، سانى 150 مىڭ شاماسى ەدى. ال ۇيعىر تايپاسىندا 100 مىڭ حالىق، قارلىقتاردا 100 مىڭ شامالى، قاڭلى مەن قىپشاق جالپى سانى ميلليونعا باراتىن (كۋمانداردى قوسقاندا ءتىپتى 1.5 ميلليون).
1189-1240 -جىلدارعا دەيىنگى 50 جىلدا شىڭعىس قاعان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى وسى كۇللى كوشپەندىلەردىڭ باسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتادى. جالپى سانى 2.6 ميلليوننان استى، وعان وعىز رۋلارىن قوسقاندا 3 ميلليوننان اساتىن، تاعى 750 مىڭ موڭعول ءتىلدى قيدانداردى قوسقاندا 4 ميلليونعا تاياعان! بۇنىڭ 1.2-1.5 ميلليونى موڭعول ءتىلدى، 2.5 ميلليونى تۇركى ءتىلدى بولعان.
قازىر وسى رۋ-تايپالار كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ قۇرامىندا بار. بۇندا قازاق (جوشى)، وزبەك (شاعاتاي)، موڭعول (يۋانب)، حازارا (ەلحان) ءتورت ۇلستاعى ءتورت ءىرى حالىقتا تارالۋىن كورسەتىپ وتىرمىز!
موڭعول يمپەرياسىنىڭ دالالىقتاردى بىرىكتىرۋ سوعىسى 1189-1239 عا دەيىن ەلۋ جىلعا جالعاستى!
قىتاي ياعني موڭعول تەكتى قيدان سانى 750 مىڭ بولعان ەڭ ءىرى موڭعول تىلدەس تايپا بولىپ يۋان يمپەرياسىندا سانى كوپ، مادەنيەتى جوعارى ەل بولدىدا بۇگىنگى موڭعول حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. ال قاراقىتايلار باتىستاعى تۇركى حالىقتارىنا كىرىپ كەتتى. قيداندار موڭعول يمپەرياسىنا 1211 -جىلدان باستاپ قاراي باستاعان. بۇگىنگى موڭعول حالىقتارىنىڭ تەگىنە:
1. شىڭعىس حاننىڭ موڭعولدارى
2. قيداندار (سانى ەڭ كوپ)
3. ورمان تايپالارى (ويرات، بۋريات، ۇراڭقاي، تۇمات، ت، ب)
4. تاتارلار
5. وزگە تايپالار (كەرەي، نايمان، مەركىت، ۇڭگىت، تاڭعىت، ءشۇرشىت، قاڭلى، قىپشاق، وسەتين، حورەزم ت، ب) ىن جاتقىزۋعا بولادى.
يمپەريانىڭ ەڭ باتىسىنلا كۋمان (حۋۋمۋن، حۋۋن) تايپالارى سانى ءبىرشاما كوپ تۇركى تايپاسى ەدى، ولارمەن كەيىن وزگە تۇركى، موڭعولدار ارالاسقان ارعىن تايپاسى اتالدى. تاز، قۇرىقان رۋلارى سىبىرلىك رۋلار ەدى، قۇرىقاندار ساحا (ياكۋت) ەلىن قالىپتاستىرۋدا جەتەكشى ورىندا بولعان سياقتى.
بەكىرين تايپاسى قاراقىتاي مەملەكەتىندەگى بەلگىلى رۋ بولعان، قايدۋ حاننىڭ شەشەسى وسى رۋدان ەدى. ولار ءتاڭىرتاۋدى مەكەندەگەن. قايدۋدان كەيىن ولار موعولستاندا بەلگىلى رۋعا اينالىپ، كەيىن وزبەك ىشىندە باحرين دەگەن اتپەن بەلگىلى بولدى.
ورداستا قالعان ەجەلگى تۇركى قاعاناتىن قۇرۋشى تۇرىك رۋى قيدان داۋىرىندە موڭعولشا تۇرىكتەر( تۇرعۋت) اتاندى، ولار تاتارلارعا، ونان كەيىن كەرەيتتەرگە قارادىدا، بيلەۋشىلەرى تۇعىرىل حان اۋلەتىنەن بولدى. كەيىنگى التىن وردا، ويرات يمپەرياسىنىڭ بەلگىلى تايپاسى بولعان، بۇگىن سانى 200 مىڭ شامالى موڭعول حالىقتارىنىڭ ءبىرى، ولاردىڭ كەيىنگى تاريحى قالماق حاندىعىمەن بايلانىستى.
شىڭعىس قاعان قۇرعان يمپەريانىڭ اسكەري، اكىمشىلاك جاعىدايىنا بايلانىستى جاڭا قۇرلىمدار پايدا بولدى، ولار كەزەكشى كۇزەت اسكەرلەرى كەشىكتەر، وردا اسكەرلەرى وردرس، قورۋشى اسكەرلەر قورشين، جازالاۋشى اسكەرلەر تاما، قاراۋىلشى اسكەرلەر قاراۋىل، بارلاۋشى اسكەرلەر شەرۋشى، تۇيەشى اسكەرلەر تەمەشى. مەملەكەتتىك شەنەۋلىكتەر البان اتالعان. بۇل ودان بۇرىندا كەرەيلەردىڭ حاندىعىنداعى التى قۇرلىمنىڭ ءبىرى ەدى، قازاق الباندارى موعولستاننىڭ مەملەكەتتىك قىزىمەتكەرلەرىنەن قۇرالسا كەرەك.
تابىن رۋى ەجەلگى كوشپەندى ۇيعىرلاردىڭ توعىز رۋىنىڭ ءبىرى بولعان.
ونان تاعى دەشتى قىپشاق پەن سايان-التايداعى كونە كوكتۇرىك رۋلارى بەرىش، اداي، سەبەك، شومەكەي، شەكتى ت، بىرىگىپ الشىن دەگەن وداققا بىرىگەدى.
تۇركىمەندەر، قالاچتار، وعىز رۋلارى حۋلاگۋ ۇلىسىنىڭ نەگىزگى تىرەكتى كۇشىنە اينالادى.
ەرزات كارىباي