- وتاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىنە «دومبىرا ءۇشىن قازاقستانعا قونىس اۋداردىم» دەپ بەرگەن سۇحباتىڭىزعا كوپشىلىك تاڭعالىپ، جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن سۇراعىمىز كەلگەنى، تۇركيادا ءجۇرىپ دومبىرانى قالاي، كىمنەن ۇيرەندىڭىز؟
- مەن ەرزۋرۋمدەگى اتاتۇرىك اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە تاريح ءپانى مۇعالىمى بويىنشا وقىدىم. ساباق بارىسىندا «تۇركى مادەنيەتى مەن تاريحىنا كىرىسپە» اتتى توعىز تومدىق كىتاپ وقىدىق. سول كىتاپتىڭ سوڭعى تومىندا «بۇكىل تۇركى اسپاپتارىنىڭ اتاسى - دومبىرا» دەلىنگەن. سول كەزدە «مۇنداي ماڭىزعا يە دومبىرا دەگەن قانداي اسپاپ؟» دەپ قىزىعىپ، ءوز بەتىمشە ىزدەنە باستادىم. سول ارالىقتا قىزىعۋشىلىعىمدى ەستىپ-بىلگەن موڭعوليانىڭ ءبىر قازاعى ماعان دومبىرا سىيلادى. باسىندا ونى دۇرىس تارتا المايمىن، قۇر ۇيدە تۇراتىن. بىردە تۇسىمدە ءبىر قازاق اقساقال ماعان دومبىراسىن سىيلاپ، «ال، بالام، تارتا قوي» دەدى. ويانعان سوڭ، دومبىرانى قولىما الىپ، ءوز بەتىمشە تارتا باستادىم. سول ساتتەن باستاپ قىزىعۋشىلىعىم بۇرىنعىدان ءتىپتى ارتا ءتۇستى. الدىمەن ەڭ وڭاي تۋىندىلاردى تارتىپ ۇيرەندىم. ابايدىڭ اندەرىن جاتتادىم. كەيىن تەرمەلەردى ۇيرەنىپ الدىم. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ تۇركيانىڭ TRT ەرزۋرۋم راديوسىندا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەدىم. وندا ەفيردە قازاقتىڭ اندەرىن ايتىپ، كۇيلەر تۋرالى اڭىزداردى اڭگىمەلەدىم. دومبىرا تۋرالى دا بار بىلگەنىمدى ايتاتىنمىن.
- ازەربايجانداعى جۇمىسىڭىزدا دا دومبىرا تۋرالى كەڭىنەن ناسيحاتتاعان ەكەنسىز...
- ءيا. كەيىن ازەربايجانعا كوشىپ، ونداعى تۇرىك مەكتەپتە جەتى جىلداي جۇمىس ىستەدىم. وندا دا بالالاردى دومبىرا تارتۋعا باۋلىدىم. ءتىپتى، قازاقستاننىڭ ءانۇرانىن ۇيرەتكەنىم بار. «قازاقتاردى كورىپ قالساڭدار، ولار تۋرالى بىلگەندەرىڭدى ايتىڭدار» دەپ ايتاتىنمىن. ساباقتارىم ارقىلى ولاردىڭ جۇرەگىندە ازەربايجان، تۇركياعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي، قازاقستانعا دا قىزىعا قاراۋدى ۇيرەتتىم دەسەم، ارتىق ايتپايمىن. ولاردىڭ جاستايىنان قازاقتاردىڭ ءتۇبىمىز ءبىر، تۋىس ەل ەكەنىن ءبىلىپ-وسكەنىن قالادىم. بىرنەشە وقۋشىم قازاقتارمەن شەتەلدە كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالعاندا، حالقى تۋرالى بار بىلەتىنىن ايتىپ، ارتىنشا جاقىنداسا تۇسكەنىن ايتقان-تىن.
ايتپاقشى، سول ازەربايجاندا جۇرگەنىمدە دومبىرانىڭ ارقاسىندا بولاشاق جارىممەن تانىستىم. ءوزى - الماتىنىڭ قىزى. رۋى - نايمان. ول مەنى YouTube ارقىلى تانىعان ەكەن. كەيىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىستىق جالعاستى. ەكەۋىمىز بەس-التى جىلداي دوس بولىپ جۇردىك. كەيىن ول ازەربايجانعا كونفەرەنتسياعا كەلدى. سول ۋاقىتتان باستاپ كوڭىلىمىز جاراسىپ، كەيىن شاڭىراق كوتەردىك. ول «ءوزىم دومبىرا تارتا الماسام دا، دومبىراعا، قازاققا دەگەن قۇرمەتىڭدى ەرەكشە باعالايمىن» دەگەندى ۇنەمى ايتادى. بۇگىندە بەكەتاي دەگەن ۇلىمىزدى تاربيەلەپ وتىرمىز. ۇلىمىزدىڭ ەسىمىن ماحامبەت وتەمىس ۇلى مەن دينا نۇرپەيىس قىزىنىڭ تۋعان جەرى - بەكەتاي قۇمىنا بايلانىستىرىپ قويدىق. ۇيلەنەر الدىن سۇيىكتى جارىما ماڭگى ەستە قالاتىن سىي جاساعىم كەلىپ، قازاقشا- تۇرىكشە «ساۋلەت» اتتى تۋىندى جازدىم.
نەگىزگى ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى - دومبىرانىڭ كەرەمەت اسپاپ ەكەنىن سىرتتاعى كوپشىلىككە كورسەتۋ. دومبىرادا تەك قازاق اندەرىن عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ مۋزىكاسىن ويناۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ جۇرگەن جايىم بار. تۇرىك، ازەربايجان، تۇركىمەن، ۇيعىر، وزبەك، قىرعىز، اعىلشىننىڭ اندەرىن دومبىراعا «كەلتىرىپ»، ورىنداپ ءجۇرمىن. ارا-تۇرا يمپروۆيزاتسيا جاسايمىن. ەرەكشە ايتا كەتەرلىگى، دومبىرانىڭ ارقاسىندا كوپ ساحناعا شىعىپ، كوپ ەلدى ارالادىم. ەۋروپا، كاۆكاز، گرۋزيا، يراندا بولدىم. قازاقتىڭ دومبىراسىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ادامدار ماعان دا قۇرمەت كورسەتتى. مەنى قۇدايىنداي سىيلاپ، تورىنە وتىرعىزدى.
قازىر تۇركيانىڭ كوپ قالاسىندا ستۋدەنتتەرىم بار. ولار دومبىرانى جاقسى مەڭگەرگەن. ولار دومبىرانى ۇيرەنۋ ارقىلى ءداستۇرىن سىيلاپ، مادەنيەتىنە ەرەكشە ىقىلاس تانىتادى. ءبىز قازاقتار سەكىلدى دومبىرانى ەشقاشان جەرگە قويمايمىز. دومبىرانى قابىرعاعا ءىلىپ، ايرىقشا قۇرمەت كورسەتەمىز. قۇراندى قالاي قاستەرلەسەك، دومبىرانى دا ءدال سولاي قاستەر تۇتامىز.
- قازاقستانعا قاي جىلى كوشىپ كەلدىڭىز؟
- مۇندا ءبىر جىل بۇرىن قونىس اۋداردىق. قازاقستانعا كوشۋ سەبەبىم - دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن مىقتى ماماندار مەن جىرشىلاردىڭ ورتاسىندا جۇرگىم كەلدى. ءبارىبىر كوپ نارسە ورتاعا بايلانىستى عوي. سولاي بولدى دا. ءبىلال ىسقاقوۆ، مۇرات ءابۋعازى سەكىلدى مايتالماندارمەن تانىستىم. سەكەن تۇرىسبەكوۆ اعانىڭ الدىنا بارىپ، باتاسىن الدىم. بىزدە، تۇرىكتەردە ۇلكەندەردىڭ قولىنان ءسۇيىپ، قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى بار عوي.
سەكەن اعا شاكىرتتەرىنە «قاراڭدار، دومبىراعا دەگەن ماحابباتى ونى ءبىزدىڭ ەلگە الىپ كەلدى» دەپ ۇلگى قىلىپ ايتقانى ەسىمنەن كەتپەيدى. سول كەزدە بويىمدى ماقتانىش كەرنەدى. سەكەن اعاعا قۇرمەتىم شەكسىز.
قازىر تۇركيادا دومبىراعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەن جاستار كوپ. مەن اپتاسىنا ەكى- ءۇش دومبىرا جىبەرىپ وتىرامىن. تۇركياداعىلار «اعاي، بىزگە دومبىرا تاۋىپ، سالىپ جىبەرىڭىزشى» دەپ اقشاسىن سالىپ جىبەرەدى. «ساعان دومبىرا نە ءۇشىن كەرەك؟» دەپ بىرەۋىنەن سۇراسام، «نەگەسى نەسى؟ ءبىز دومبىرانىڭ ۇنىنە عاشىقپىز» دەيدى.
اعىلشىندا soft power، قازاقشا ايتقاندا جۇمساق كۇش دەگەن ۇعىم بار. دومبىرا دا - سول جۇمساق كۇشتىڭ ءبىر تەتىگى. دومبىرا ارقىلى قازاق مادەنيەتىنە قىزىققانداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. ۆاسيليي رادلوۆ دەگەن ورىس تۇركولوگىنىڭ مىنا ءبىر ايتقانى ەسىمدە قالىپ كەتىپتى. ول «ءبىز نەگىزىندە ەۋروپادا تۋىپ-وسكەن موتسارتتى، شوپەندى، باحتى بىلەمىز. الايدا قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا تۋىپ-وسكەن، ءبىز ەسىمىن بىلمەيتىن مۋزىكانتتار جەتەرلىك. دالادا تۋىپ-وسكەن ولار شىعارمالارىن دالاعا قالدىرىپ كەتتى. نوتاعا دا تۇسپەدى، كىتاپقا دا جازىلمادى» دەگەن ەكەن. مەن قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، تاتىمبەت سياقتى ۇلى كۇيشىلەردى موتسارتتان كەم ەمەس، ءتىپتى ونەرى جاعىنان جوعارى تۇلعالار دەپ باعالايمىن. ولار ەكى ىشەكپەن-اق سان الۋان كۇيدىڭ ءۇنىن جەتكىزە بىلگەن. كۇي قورىندا شامامەن 6 مىڭنان استام شىعارما بار. ءسوزسىز- اق كۇيدىڭ ءمانىن جەتكىزە بىلگەن مۇنداي مادەنيەتكە قالاي عاشىق بولمايسىڭ؟
- الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدا دومبىرا تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر مەن وقۋلىقتاردى وقىپ جۇرگەنىڭىزدى بايقاپ قالدىم. وسى تاقىرىپتا ماقالا جازىپ ءجۇرسىز بە؟
- ءيا، تۇركيانىڭ گازەتتەرىنە دومبىرا تۋرالى ماقالالار جازامىن. كۇي اڭىزدارىن جازامىن. بۇيىرسا، جاقىن ارادا كىتاپ تا جارىققا شىعادى.
- قازاقشانى دومبىرادان بۇرىن ۇيرەندىڭىز بە، الدە؟
- الدىمەن دومبىرانى ۇيرەندىم. كەيىن دومبىرا تۋرالى كىتاپتاردى وقىپ ءجۇرىپ، ءوز بەتىمشە قازاق ءتىلىن دە ۇيرەنىپ الدىم. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق كەزىندە ەڭ سوڭعى پارتاعا وتىرىپ الىپ، قازاقشا ۇيرەنەتىنمىن (كۇلىپ). ءسويتىپ جۇرگەندە، ءبىر-ەكى ساباقتان وقۋ ۇلگەرىمىم ناشار بولعان (كۇلىپ). سەبەبى ءان مەن كۇي، تەرمەلەردەن وزگە نارسەگە زاۋقىم سوقپادى.
- قاي تۋىندىنى كوپ ورىندايسىز؟
- تۇركياداعى كوپشىلىك نوعايدىڭ اندەرىن ءسۇيىپ تىڭدايدى. تيىسىنشە، مەن دە نوعايدىڭ اندەرىن تىڭداپ ءوستىم. تازا تۇرىك بولساق تا، ولاردىڭ اندەرىنە بۇيرەگىمىز بۇرىلىپ تۇراتىن. قازىر نوعاي اندەرىن دومبىرامەن شىرقايمىن. سونىمەن قاتار ءداستۇرلى، تاريحتان سىر شەرتەتىن اندەردى ورىنداعاندى قۇپ كورەمىن. حالىق ءانى «مۇحيدا-شايباندى» ءسۇيسىنىپ ورىندايمىن. قازتۋعان جىراۋدىڭ قازاق پەن نوعايعا ورتاق تاريحي جاعدايدى سۋرەتتەگەن، شامامەن 500-600 جىل بۇرىن جازىلعان «قايران دا مەنىڭ ەدىلىم» تۋىندىسى دا جۇرەگىمە جاقىن. سوسىن «قارقارالى» شىعارماسىن دا جاقسى كورەمىن. ءار جەردىڭ ءانى وزىنشە بولەك. سونىڭ ىشىندە ارقانىڭ اندەرى ءتىپتى ءبىر توبە. «قارقارالىنىڭ» ءماتىنى تۇرمەدە جازىلعان دەسەدى، سوزدەرى دە جانعا باتادى. وتارلاۋ ساياساتى كەزىندە ۇلتتىق ونەردى السىرەتۋگە باعىتتالعان قىسىم بولعانىن كىتاپتان وقىدىم. سوندىقتان دومبىرانىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى - قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءتوزىمىنىڭ بەلگىسى.
ودان بولەك، ماعان سال- سەرىلەردىڭ ءومىرى قىزىق. قازانعاپ، ءبىرجان سالدىڭ ءومىرى تۋرالى كوپ دەرەك وقيمىن.
- قازىر الماتىدا قايدا جۇمىس ىستەيسىز؟
- مۇندا تۋريزم كوللەدجىندە تۇرىك تىلىنەن ساباق بەرەمىن. ولارعا دا ساباق اراسىندا دومبىرا تۋرالى ءسوز ەتەمىن. نەگىزى ارمانىمنىڭ ءبىرى - دومبىرا جاساۋدى ۇيرەنۋ. سودان سوڭ ەلگە تانىمال دومبىراشىلارمەن ۇلكەن زالدا كۇي تارتقىم كەلەدى.
- جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە «دومبىرانىڭ ارقاسىندا ەۋروپا، كاۆكاز، يرانعا شاقىرتىلدىم» دەپ قالدىڭىز. ولار ءسىزدى YouTube پاراقشاڭىزعا جۇكتەگەن ۆيدەولار ارقىلى تانىعان با؟
- ءدال سولاي. جاڭا ايتقانىمداي، مەن الەمنىڭ ءتۇرلى تىلىندە دومبىرامەن ايتقان ءانىمدى ونداعى جەكە پاراقشاما جۇكتەيمىن. ءبىر ماجار دوسىم، ونداعى «تۇران قورىنىڭ» جەتەكشىسى ماجار تىلىندە دومبىرامەن ورىنداعان ءبىر تۋىندىنى سان رەت تىڭداپتى. سوسىن ماعان حابارلاسىپ، «اسەرىمدى سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەيدى. سەنىڭ جولىڭدى، قوناقۇيىڭدى تولەيىك. سەن ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ، كونتسەرتكە قاتىسىپ، دومبىرا تارتىپ بەر» دەدى. ول ۋاقىتتا مەن ازەربايجاندا تۇرامىن. ازەربايجاندا تۇراتىن تۇرىك قازاقتىڭ دومبىراسىمەن ماجاردىڭ ءانىن ورىندايدى. ولار ءۇشىن بۇل، ارينە، قىزىق قوي!
مەن دومبىرانى قايتسەم دە ۇيرەنەمىن دەپ شەشكەندە، تۇركيادا ول اسپاپتىڭ قىر- سىرىن ۇيرەتەتىن ەشكىم بولمادى. كەيىن مەن سەكىلدى ۇيرەنگىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى ارتتى. شەبەر تارتپاسام دا، ولار مەنەن بىردەڭە بولسا دا ۇيرەنسىن دەگەن ماقساتپەن از-ازدان ساباقتاردى ءتۇسىرىپ، YouTube پاراقشاما جۇكتەپ ءجۇردىم. كوپ جاس مەنەن ساباق الدى. قازىر دومبىرامەن نان تاۋىپ وتىرمىن. ءتىپتى، الدىما قىرىق جاستان اسقاندار دا دومبىراسىن ارقالاپ كەلەدى. داۋلەتكەرەي اتامىز دا قىرىق جاستا ۇيرەنىپ، كەيىن «كوروعلى» كۇيىن شىعارعان عوي.
نوتا بىلمەسەم دە، تۋىندىنى ەستىپ العان سوڭ، رۋحتى سەزىنەمىن، ءسويتىپ، دومبىراعا ىڭىلداپ وتىرىپ، «تۇسىرەمىن». دومبىراشى اعايلاردان «قۇرمانعازى كونسەرۆاتورياسىنا بارىپ، ۇستازداردان ساباق السام قالاي بولادى؟» دەپ سۇراعانىمدا، «جوق. ولاي ىستەمە. وندا بارساڭ، ساعان ءبىر فورما بەرەدى. سەن سول قالىپتان اسا المايسىڭ. سەن بۇرىنعى جىراۋلار سەكىلدى ءوز بەتىڭشە ۇيرەنگەنسىڭ. سونى ەش بۇزبا، ستيلىڭدى وزگەرتپە» دەپ اقىلىن ايتتى.
- باستاپقىدا دومبىرانى حوببي رەتىندە ۇيرەنگەن ەكەن دەپ ويلاسام، ءسىز ءۇشىن ونىڭ حوببيدەن الدەقايدا ۇلكەن ءمانى بار ەكەن عوي؟
- مۇنى حوببي دەپ ايتۋعا ۇيالامىن. بۇل - مەنىڭ جۇمىسىم. حوببي دەپ بوس ۋاقىتتا اينالىساتىن ءىستى ايتادى عوي. ال مەن ءومىرىمدى دومبىراعا ارناعان اداممىن. بۇل - مەنىڭ ومىرلىك ءىسىم. دومبىرا تارتپاي كۇنىمىز وتپەيدى. ۇيدە ەكى جاسار بالامنىڭ ەكى دومبىراسى بار. وزىمدە بەس دومبىرا بار. بارلىعى دا - كاسىبي، ساپالى اسپاپتار. مەن ءۇي- جايىم، كولىگىم جوق بولسا دا، جيعان- تەرگەن اقشاما دومبىرا ساتىپ الامىن. قازىر قولىمداعى دومبىرانى ەكى مىڭ اقش دوللارىنا ساتىپ العانمىن.
- دومبىراعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىڭىزدى ارتتىرىپ، ونى شەتەلدە ناسيحاتتاپ جۇرگەنىڭىز ءۇشىن سىزگە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز!
سۇحباتتاسقان
ءاليا تىلەۋجان قىزى
turkystan.kz