قۇپيا. «مونا ليزا» تۋرالى ايتقاندا ەڭ الدىمەن ونىڭ جىميعانى ەسكە تۇسەدى. ءبىر قاراعاندا ول جەڭىل عانا جىميىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
ءبىراق ۇزاق قاراساڭىز، بۇل كۇلكى وزگەرىپ كەتكەندەي بولادى. ءبىر ساتتە جىلى، جۇمساق كورىنەدى. كەلەسى ساتتە سالقىن، ءتىپتى مۇڭدى سياقتى اسەر قالدىرادى. وسى ەكىۇشتىلىق كارتينانىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگىنە اينالدى.
كورەرمەن مونا ليزانىڭ ناقتى نە سەزىپ تۇرعانىن تۇسىنە المايدى. ول قۋانىپ تۇر ما؟ ءبىر نارسەنى جاسىرىپ تۇر ما؟ الدە جاي عانا سابىرلى قالىپتا وتىر ما؟ ءدال وسى انىقسىزدىق ادامدى سۋرەتكە قايتا-قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتەدى. بۇل اسەر لەوناردونىڭ كەزدەيسوق تاپقان شەشىمى ەمەس. ول ادامنىڭ بەت-الپەتىن قاتاڭ سىزىقپەن ەمەس، جۇمساق كولەڭكە مەن بىرتىندەپ اۋىساتىن رەڭكتەر ارقىلى بەرگەن. سوندىقتان ەرىننىڭ شەتى، كوزدىڭ اينالاسى، بەت بۇلشىق ەتتەرى ناقتى شەكارامەن بولىنبەيدى. كۇلكى بار سياقتى، ءبىراق تولىق اشىلماعان.
سۋرەتشىلەردىڭ پىكىرىنشە، كورەرمەننىڭ قابىلداۋى دا ماڭىزدى. ەگەر ادام مونا ليزانىڭ كوزىنە قاراسا، ەرىن ماڭىنداعى كولەڭكە شەتكى كورۋ ايماعىنا ءتۇسىپ، كۇلكى ايقىنىراق سەزىلەدى. ال ەرنىنە تىك قاراعاندا، كۇلكى باسەڭدەيدى. سول سەبەپتى ءبىر ادامنىڭ ءوزى كارتينانى ءار ساتتە ءارتۇرلى قابىلداۋى مۇمكىن. بۇل جەردە جاۋاپتان گورى، سۇراق كوپ.
مونا ليزا قۇپياسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى - پورترەتتەگى ايەلدىڭ كىم ەكەنى. قازىرگى كەڭ تاراعان پىكىر بويىنشا، كارتينادا فلورەنسيالىق ساۋداگەر فرانچەسكو دەل دجوكوندونىڭ جۇبايى ليزا گەرارديني بەينەلەنگەن. سوندىقتان بۇل شىعارما يتاليادا La Giocond، فرانسيادا La Joconde دەپ تە اتالادى. كوپشىلىگى «بۇل دۇرىس» دەيدى. سەبەبى XVI عاسىرداعى ونەر تاريحشىسى دجوردجو ۆازاري لەوناردونىڭ فرانچەسكو دەل دجوكوندونىڭ ايەلى ليزانىڭ پورترەتىن سالعانىن جازادى. كەيىنگى ارحيۆتىك دەرەكتەر دە وسى پىكىردى كۇشەيتتى.
ءبىراق ءبارىبىر سۇراق تولىق جابىلعان جوق. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر پورترەتتە باسقا ايەل بولۋى مۇمكىن دەيدى. تاعى بىرەۋلەر لەوناردو ناقتى ءبىر ادامدى عانا ەمەس، ايەل سۇلۋلىعىنىڭ يدەالداندىرىلعان بەينەسىن جاساعان دەپ سانايدى. ءتىپتى، بۇل سۋرەتتە لەوناردو ءوز بەينەسىن ايەل كەيپىندە جاسىردى دەگەن بولجامدار دا ايتىلعان.
ءبىراق كارتينانىڭ ۇلىلىعى مودەلدىڭ كىم بولعانىندا عانا ەمەس. ەگەر بۇل جاي عانا ءبىر ايەلدىڭ پورترەتى بولسا، ول مۇنداي الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلمەۋى مۇمكىن ەدى. لەوناردو ناقتى ادام بەينەسىن ۋاقىتتان جوعارى تۇرعان جۇمباق وبرازعا اينالدىرا الدى.
لەوناردونىڭ تەحنيكاسى. مونا ليزانىڭ اسەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن لەوناردونىڭ تەحنيكاسىنا توقتالۋ كەرەك. بۇل كارتيناداعى ەڭ ماڭىزدى ادىستەردىڭ ءبىرى - سفۋماتو. سفۋماتو دەگەنىمىز - جارىق پەن كولەڭكەنىڭ ءبىر-بىرىنە وتە جۇمساق، بىلىنبەي اۋىسۋى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، لەوناردو بەتتەگى سىزىقتاردى قاتتى كورسەتپەيدى. ەرىن، كوز، مۇرىن، بەت سۇيەگى - ءبارى كولەڭكە ارقىلى بەرىلەدى. سوندىقتان مونا ليزانىڭ ءجۇزى ءتىرى ادام سياقتى اسەر قالدىرادى. ول قاتىپ قالعان بەينە ەمەس، دەم الىپ وتىرعان ادامداي كورىنەدى.
لەوناردو ادام اناتومياسىن، بۇلشىق ەت قوزعالىسىن، جارىقتىڭ بەتكە ءتۇسۋىن جاقسى زەرتتەگەن. ول سۋرەتشى عانا ەمەس، عالىم، ينجەنەر، باقىلاۋشى بولعان. سوندىقتان ونىڭ پورترەتىندە سىرتقى ۇقساستىق قانا ەمەس، ادامنىڭ ىشكى كۇيى دە سەزىلەدى.
كارتينانىڭ ارتقى جاعىنداعى پەيزاج دا ماڭىزدى. وندا ناقتى ءبىر جەردەن گورى قيال مەن تابيعات باقىلاۋى ارالاسقان كەڭىستىك كورىنەدى. جول، وزەن، تاۋ سىلەمدەرى مونا ليزانىڭ بەينەسىن جەردەگى قاراپايىم ادامنان گورى جۇمباق الەمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرادى. وسىنىڭ ءبارى لەوناردونىڭ شەبەرلىگى دەيدى. ياعني، ول بەينەنى ادەيى تولىق تۇسىنىكتى ەتپەيدى. كەرىسىنشە، كەي جەرىن بۇلىڭعىر، ەكىۇشتى قالدىرادى. وسى ارقىلى كارتينا ءتىرى سياقتى اسەر بەرەدى.
1911 -جىلعى ۇرلىق. مونا ليزانىڭ الەمدىك داڭقىن ارتتىرۋعا 1911 -جىلعى ۇرلىقتىڭ ورنى ەرەكشە. ارينە، بۇل كارتينا ۇرلانباسا دا اتاقتى بولار ەدى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىراق ءدال سول وقيعا ونى بۇكىل الەم بىلەتىن سيمۆولعا اينالدىردى.
1911 -جىلى 21-تامىزدا لۋۆر مۋزەيىنەن مونا ليزا جوعالىپ كەتتى. العاشىندا قىزمەتكەرلەر كارتينانى باسقا بولىمگە الىپ كەتكەن شىعار دەپ ويلاعان. ءبىراق كەيىن ونىڭ ۇرلانعانى بەلگىلى بولدى. بۇل جاڭالىق بىردەن فرانتسيا عانا ەمەس، بۇكىل الەم باسپا ءسوزىنىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى.
ۇرلىقتى ۆينچەنتسو پەرۋدجا دەگەن يتاليالىق جاساعان. ول بۇرىن لۋۆردا جۇمىس ىستەگەن، سوندىقتان مۋزەيدىڭ ىشكى ءتارتىبىن جاقسى بىلگەن. پەرۋدجا كارتينانى قابىرعادان الىپ، جاقتاۋىنان شىعارىپ، كيىمىنىڭ استىنا جاسىرىپ الىپ شىققان.
كارتينا ەكى جىلدان استام ۋاقىت تابىلمادى. وسى ارالىقتا مونا ليزا تۋرالى الەم گازەتتەرى ۇزدىكسىز جازدى. ادامدار بۇرىن تەك ونەر ماماندارى بىلەتىن كارتينانى ەندى جاپپاي تاني باستادى. لۋۆرداعى بوس قالعان ورىننىڭ ءوزىن كورۋگە بارعاندار كوپ بولدى. 1913 -جىلى پەرۋدجا كارتينانى يتاليادا ساتپاق بولعان كەزدە ۇستالدى. مونا ليزا لۋۆرعا قايتارىلدى. ءبىراق ول بۇرىنعى ورنىنا جاي عانا ورالعان جوق. ول ەندى الەمدىك سەنساتسياعا اينالعان تۋىندى رەتىندە ورالدى.
ونەر تانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مونا ليزانىڭ الەمدىك سيمۆولعا اينالۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار.
ءبىرىنشىسى - لەوناردو دا ۆينچيدىڭ اتى. لەوناردو ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلدانادى. ونىڭ قولىنان شىققان كەز كەلگەن شىعارما ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
ەكىنشىسى - كارتينانىڭ كوركەمدىك ساپاسى. مونا ليزا - تەحنيكالىق جاعىنان وتە شەبەر ورىندالعان پورترەت. ونداعى جارىق، كولەڭكە، كومپوزيتسيا، بەت-الپەتتىڭ نازىك بەرىلۋى كورەرمەندى ەرىكسىز توقتاتادى.
ءۇشىنشىسى - جۇمباق. كارتينا ناقتى جاۋاپ بەرمەيدى. مودەل كىم؟ ول نەگە كۇلىپ تۇر؟ كوزى شىنىمەن كورەرمەنگە قاراپ تۇر ما؟ ارتقى پەيزاج نەنى بىلدىرەدى؟ وسىنداي سۇراقتار كارتينانىڭ اينالاسىندا ميف قالىپتاستىردى.
ءتورتىنشىسى - مەديا اسەرى. 1911 -جىلعى ۇرلىقتان كەيىن گازەت-جۋرنالدار مونا ليزانى الەمگە تانىتتى. كەيىن كينو، تەلەديدار، ينتەرنەت، جارناما، مەمدەر بۇل بەينەنى ودان ءارى كوبەيتتى. مونا ليزا ونەر مۋزەيىنەن شىعىپ، جاپپاي مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
بەسىنشىسى - كورەرمەننىڭ ءوزى. ءار ادام مونا ليزاعا ءوز سۇراعىمەن قارايدى. بىرەۋ ودان سۇلۋلىق كورەدى. بىرەۋ قۇپيا ىزدەيدى. بىرەۋ لەوناردونىڭ دانىشپاندىعىن كورەدى. بىرەۋ اتاقتى كارتينا الدىندا تۇرعانىن سەزىنگىسى كەلەدى.
مونا ليزا بەس عاسىر وتسە دە ەسكىرگەن جوق. ول ءار ءداۋىردىڭ ادامىمەن قايتا سويلەسەدى. ءار بۋىن ونى ءوز كوزىمەن كورەدى، ءوز سۇراعىن قويادى، ءوز جاۋابىن ىزدەيدى. سوندىقتان مونا ليزا مادەني قۇبىلىس رەتىندە قابىلداۋعا بولادى.
aikyn.kz