شارا اياسىندا مو ياننىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان «حالىق ءحالى» جانە «سارىمساق جىرى» كىتاپتارىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەزدەسۋ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ، وقىرمانداردىڭ الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن جاقىنىراق تانىسۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ايتا كەتەيىك، بۇگىن استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى مو يانمەن كەزدەسۋ ءوتىپ جاتىر. وسىعان وراي جازۋشىنىڭ تانىمال بولعان «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتى» اتتى ءبىر رومانىنىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى جازۋشى، اۋدارماشى، تاريحشى قالبان ىنتىحان ۇلىنىڭ اۋدارماسىن ۇسىنا كەتۋدى ءجون سانادىق.
مو يان. «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتىن» نە ءۇشىن جازدىم
مەن جازعان توعىز روماننىڭ ءبىرى - «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتى»، جانە بىرەگەيى، ىقپالى جاعىنان دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن الدىدا تۇر. بىرەۋلەر مو يان تۋرالى ءسوز قوزعاسا وعان مىندەتتى تۇردە «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتىنىڭ» اۆتورى دەگەن انىقتامانى قوسىپ ايتادى.
وسى روماننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «قىزىل گاۋلياڭدى» 1984 -جىلدىڭ قىسىندا اياقتادىم. ول كەزدە ازاتتىق ارميا كوركەمونەر ينستيتۋتىندا وقۋدا ەدىم. العاشقى شابىت كەنەتتەن بولدى. ءبىر جولعى ادەبيەت تالقىسىندا قارت جازۋشىلاردىڭ ءبىرازى: «كوممۋنيستىك پارتيا قۇرىلا سالا جيىرما سەگىز جىل بويى سوعىستان كوز اشپادى. اعا بۋىن جازۋشىلارىمىزدىڭ بارلىعى سوعىستىڭ ءدامىن تاتقان. جيناعان ماتەريالدارى دا كوپ. دەسە دە، قازىر ولاردا جازاتىنداي شاما قالعان جوق. ناعىز جازاتىن تۇستارىندا، اقىل-قايراتتارى تولىق كەزدەرىندە «مادەنيەت توڭكەرىسىنە» تاپ بولدى. ال جاستاردا سوعىس تۋرالى تاجىريبە جوق، سوندىقتان ولار سوعىس تاريحىن شىعارمالارىندا قالاي كورسەتىپ بەرە الماق؟» دەگەن ماسەلەنى ورتاعا قويدى.
سول تۇستا، مەن ورنىمنان تۇرىپ بىلاي دەدىم: «ونداي كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن ءبىز باسقا ادىستەر ارقىلى تولىقتىرۋىمىزعا بولادى. مىلتىق پەن زەڭبىرەكتىڭ داۋىسىن ەستىمەسەك تە ساليۋت اتقاندى كوردىك. كىسى ولتىرگەندى كورمەسەك تە شوشقا سويعاندى كوردىك. ءتىپتى مەن ءوز قولىممەن تاۋىق سويعانمىن. الباستىلارمەن بەتپە-بەت كەلىپ نايزالاسپاساق تا كينودان كورىپ وستىك. جازۋشىنىڭ شىعارماسى تاريحتىڭ كوشىرمەسى بولماسا كەرەك. سەبەبى، ول تاريحشىلاردىڭ ءىسى.
جازۋشى سوعىستى جازاتىن بولسا - ادامزات تاريحىنداعى نەبىر ناداندىقتار اشىلادى. سوعىستىڭ ادام جانىن ارپالىسقا سالاتىنى نەمەسە ادامدىق قاسيەتتىڭ وزگەرىسكە تۇسەتىنى سۋرەتكەرلىكپەن كورسەتىلەدى. وسىنداي جاقتاردان الىپ قاراعاندا، سوعىس كورمەگەن جازۋشى دا سوعىستى جازا الادى». مەن وسىلايشا ءسوزىمدى ايتىپ بولدىم. جيىندا وتىرعانداردىڭ اراسىنان بىرەۋلەر مۇرنىن شۇيىرە كۇلىپ مازاق ەتتى.
جيىن اياقتالعاننان كەيىن تاعى بىرەۋلەر مەنى «الىنەن اسقان اقىماق»، «قۇدايىن بىلمەگەن بىرەۋ»، «سۋ كورمەگەن تەرەڭ مەن تايازدى قايدان ءبىلسىن؟» دەپ سوكتى. شىعارماشىلىق جولدا ءوزىمدى تالاي رەت قۇز باسىنا اپارىپ تىرەگەنىم بار. ءوز كوزقاراسىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن دەرەۋ قولىما قالام الىپ، سوعىس تاقىرىبىندا رومان جازۋعا بەكىدىم. سولاي دەگەنمەن دە، قالام تەربەۋدەن بۇرىن جان-جاقتى ويلاندىم. ءبىر بايقاعانىم «مادەنيەت توڭكەرىسىنەن» بۇرىن جازىلعان شىعارمالاردىڭ ءبىرازى سوعىس تۋرالى ەكەن.
الايدا ول جازىلعانداردىڭ بارلىعى سوعىستىڭ بارىسىن كورسەتۋگە عانا تىرىسقان. شىعارمالاردىڭ كوبى سوعىس الدىنداعى قوزعالىستارمەن باستالىپ، سوعىستىڭ جەڭىسىمەن اياقتالادى. جازۋشى سوعىستىڭ بارىسىن كورنەكتى ورىنعا قويادى، سەبەبى شىعارما باعالاۋدىڭ ولشەمى دە سوعىستىڭ شىندىققا قانشالىقتى جاقىن بولۋىمەن ولشەنەدى.
ەگەر جاڭا زامان جازۋشىلارىنا دا سونداي تالاپ قويىلاتىن بولسا، وندا ولار ەشقاشان دا اعا بۋىن جازۋشىلاردان اسىرىپ ەشتەڭە جازا المايتىنى انىق. ءتىپتى ولاردىڭ جازعاندارى اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ جازعاندارىمەن تەڭ ءتۇسىپ جاتسا دا ەشقانداي ءمانى بولماس ەدى. مەنىڭشە، سوعىس شىعارماداعى بەينەلەنەتىن ورتا رەتىندە كورسەتىلۋى كەرەك. جازۋشى سول ورتانى پايدالانا وتىرىپ، ەرەكشە جاعداي تۇسىندا ادامدار پسيحولوگياسىنداعى وزگەرىستەردى كورسەتە الادى. بۇعان مىسال رەتىندە كەڭەس وداعىنىڭ ايگىلى «قىرىق ءبىرىنشى» اتتى كينوسىن اتاۋعا بولادى.
كينودا تاپتىق كوزقاراسى ايقىن، قىزىلداردىڭ قىز اسكەرى ءوز قولىمەن اقتاردىڭ قىرىق اسكەرىن اتىپ تاستاعان سوڭ تۇتقىنداردى جوتكەۋ مىندەتىن موينىنا الادى.
جول ورتادا سوعىس بولىپ ارميانىڭ توز-توزى شىعادى. قىزىل اسكەر مەن اق گۆاردياشى كاپيتان يەن ارالدا بولەكتەنىپ قالادى. كاپيتان تاربيە كورگەن، مادەنيەتتى دە سىمباتتى جىگىت. وسىلايشا كۇندەر وتە كەلە جالعىزدىقتان شارشاعان ەكەۋ ءبىر-بىرىمەن ۇيىرلەسىپ، سوڭى ماحابباتقا ۇلاسادى. ەكەۋى دە ءوز شىققان تاپتارىن ۇمىتادى. ءبىر كۇنى ويدا جوقتا، ارالعا اق گۆاردياشىلاردىڭ كەمەسى كەلىپ توقتايدى.
كەمەنى كورگەن اقتاردىڭ كاپيتانى جاعاعا قاراي جۇگىرەدى. سول تۇستا قىزدىڭ دا تاپتىق كوزقاراسى قايتا ويانىپ، مىلتىعىن قولىنا الادى. اقتاردىڭ كاپيتانى جاعاداعى قايراڭدا وققا ۇشادى. مۇنداي ءىس ومىردە بولماق ەمەس، الايدا جازۋشى سونداي ورتا جاراتىپ، وعان ادامداردى قاتىستىرىپ، سىناق جاساعان.
«ادام جانىنىڭ لابوراتورياسى» دەگەنىمىز - مىنە، وسى. مۇنداي كوزقاراس، مۇنداي جازۋ ءادىسى بۇگىنگى تاڭداعى ادەبيەتتىڭ تالاپتارىنا ۇيلەسەتىن سياقتى. ال سوناۋ 80 -جىلداردىڭ باسىندا، ۇزاق ۋاقىت بويى سولشىلدىق يدەولوگيانىڭ بۇعاۋىندا بولعاندار بۇعان كۇدىكپەن قارايدى نەمەسە قابىلداي المايدى.
وسىنداي ءبىر باستاۋ نۇكتەسىن تۇراقتاندىرعاننان كەيىن ءوز ويىمدى جيناقتاي باستادىم. ەڭ الدىمەن ەسىمە تۇسكەنى ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم بولدى. بالا كەزىمدە اۋىلدىڭ اۋا رايى قازىرگىدەي ەمەس ەدى. ۇنەمى جاڭبىر جاۋاتىن، جاز، كۇز ماۋسىمدارىندا سۋ تاسىپ، سەل باساتىن. ساباعى قىسقا استىق ەكسەڭ سۋ استىندا قالاتىن، سوندىقتان تەك گاۋلياڭ عانا ەگىلەتىن. ويتكەنى، گاۋلياڭنىڭ ساباعى ۇزىن بولادى. ول كەزدە ادام از، جەر كەڭ. كۇز كەزىندە اۋىلدان شىقساڭ بولدى كوز الدىڭدا ۇشى-قيىرى جوق گاۋلياڭ ەگىنى جايقالىپ تۇراتىن.
«مەنىڭ اتام» مەن «مەنىڭ اجەم» ءومىر سۇرگەن سوناۋ ءبىر زاماندا جاڭبىر بۇل كەزدەن كوپ، ادامدار تىم از، گاۋلياڭ وتە مول بولعان. گاۋلياڭنىڭ مولدىعى سونشالىق، قىسقا دەيىن تولىق ورىلماي قالاتىن دا، ورىلماي قالعان بولىگى جورتۋىلشى باتىرلاردىڭ تاسالاناتىن قورعانىنا اينالاتىن. سول ءۇشىن دە مەن وسى گاۋلياڭ ەگىنىن ساعىنا وتىرىپ، جاپوندارعا قارسى سوعىستاعى وقيعالار مەن ماحاببات حيكايالارىن سول ارادان وربىتۋگە بەل بۋدىم.
كەيىن كوپتەگەن ادەبيەت سىنشىلارى مەنىڭ وسى رومانىمداعى قىزىل گاۋلياڭدى جاي ءبىر وسىمدىك رەتىندە قاراماي، ونى ۇلت رۋحىنىڭ سيمۆولى دەپ باعالادى. شىعارمانىڭ كومپوزيتسياسى تۇراقتالعاننان كەيىن، جاڭا ادەبيەت ايدىنىنداعى ەڭ ىقپالدى شىعارمانىڭ العاشقى قولجازباسىن نە بارى ءبىر اپتادا جازىپ شىقتىم. «قىزىل گاۋلياڭ» نەگىزى شىن بولعان اڭگىمە ەدى. وقيعا مەنىڭ تۋعان اۋىلىممەن كورشى اۋىلدا بولعان. سول كەزدە پارتيزاندار الدىمەن جياۋلاي وزەنىنىڭ كوپىرىندە تىعىلىپ جاتىپ، جاپونداردىڭ شاعىن وتريادىن جويىپ، ءبىر ماشيناسىن ورتەپ جىبەرەدى. سول كەز جونىنەن العاندا بۇل ۇلكەن جەڭىس ەدى. ارادا بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن جاپوندىقتار تولىق قارۋلانعان قوماقتى كۇشپەن كەك قايتارۋعا كەلەدى.
بۇل كەزدە پارتيزاندار ءىزىم-عايىم جوق بولىپ كەتەدى دە، جاپوندار اۋىلعا كىرىپ جۇزدەي كىسىنى ءولتىرىپ اۋىلدىڭ تۇگىن قالدىرماي ورتەپ جىبەرەدى. «قىزىل گاۋلياڭدا»، «مەنىڭ اجەم» سىندى كوركى كوز تارتاتىن سىمباتتى ايەل وبرازى سومدالىپ شىقتى. سونىمەن بىرگە «قىزىل گاۋلياڭ» كينوسىنداعى ارتيست گۋڭ ليدى دا كەرەمەت جاساپ شىقتى. مەن ءوزىم ايەلدەر تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيمىن. مەنىڭ جازعانىم ءوز قيالىمداعى ايەل بولاتىن. 30 -جىلدارداعى شىنايى ومىردە، اۋىلداردا، مەنىڭ شىعارمامداعى سياقتى ايەلدەر كەمدە-كەم ەدى.
«مەنىڭ اجەم» دە قيالداعى وبراز، شىعارماداعى ايەلدەر مەن شىنايى ومىردەگى ايەلدەر ۇقساس كەلمەيدى. ولاردىڭ ەڭبەكشىل قاجىرلىعى ۇقساس بولعانىمەن، رومانتيكالىق جىگەرلەرى ءوز الدارىنا وزگەشە ەدى. مىقتى جازۋشىدا ءسوزسىز دارالىق بولۋ كەرەك. جاقسى شىعارمادا دا سونداي بولەك ستيل بولعانى ءجون. بۇل مەنىڭ تانىمىم.
«قىزىل گاۋلياڭ» اتتى وسى ءبىر روماننىڭ كەرەمەت داڭققا يە بولۋىنداعى سەبەپتىڭ ءوزى دە ونىڭ بويىنان كىشكەنتاي بولسا دا جاڭاشىلدىقتىڭ بايقالۋى. بۇل شىعارمانى جازىپ شىققانىما دا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. ءبىراق الىگە دەيىن ونىڭ بايانداۋ راكۋرسىنا ءتانتىمىن. بۇرىنعى پروزالىق شىعارمالارىمدا ءبىرىنشى جاقپەن بايانداۋ، ەكىنشى جاقپەن بايانداۋ، ءۇشىنشى جاقپەن باياۋنداۋ تۇرلەرى كەزدەسەدى. ال «قىزىل گاۋلياڭ» باستالعان بەتتەن «مەنىڭ اجەم»، «مەنىڭ اتام» دەپ ءبىرىنشى جاقپەن باياندالعان سياقتى بولعانىمەن، ونداعى بۇرىشتىق لينيانىڭ ءورىسى كوپ قىرلى بولىپ كەتەدى.
«مەن» دەپ جازعاندا ءبىرىنشى جاقپەن جازسام، مەنىڭ «اجەم» دەپ جازعاندا تەزدەن «اجەم» تۇرعىسىنا ءوتىپ، ونىڭ ىشكى دۇنيەسىن اشىپ، ىڭعايلى بايانداۋ جولىن تابامىن. سول زامان جونىنەن العاندا بۇل دا ءبىر جاڭالىق. «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتى» اتتى جەلىلەس رومانىمدارىمدى الدە بىرەۋ ماركەستىڭ ىقپالىمەن جازىلعان دەپ تون ءپىشىپتى. بۇل تەك كۇدىك قانا. ويتكەنى، ماركەس جازعان «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىقتىڭ» قىتاي تىلىندەگى اۋدارماسىن مەن 1985 -جىلدىڭ كوكتەمىندە وقىدىم. ال «قىزىل گاۋلياڭ» 1984 -جىلدىڭ قىسىندا جازىلىپ بىتكەن.
«قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتىنىڭ» ءۇشىنشى ءبولىمى «ءيت جولىن» جازىپ جاتقان تۇستا بارىپ وسىنداي ءبىر كەرەمەت كىتاپتى وقىپ شىقتىم. دەگەنمەن، «وسىنداي ۇلگىدە نەگە جازبادىم ەكەن؟» دەگەن وكىنىشتە قالدىم. ەگەر قالام تەربەمەي تۇرىپ ماركەستىڭ شىعارمالارىن وقىعان بولسام، «قىزىل گاۋلياڭ اۋلەتى» باسقاشا بولىپ شىعار ما ەدى. مەنىڭشە، مەنىڭ جاسىمداعى جازۋشىلاردىڭ بارلىعى باتىس ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعانى ءسوزسىز. ويتكەنى، 80 -جىلداردىڭ الدىندا قىتاي ەلى جابىق بولدى.
ول كەزدە باتىس ادەبيەتىندە قانداي وزگەرىستەر بولدى، قانداي جازۋشىلار شىقتى، قانداي كەرەمەت شىعارمالار جاريالاندى، ەشكىم بىلمەيتىن. رەفورما، ەسىك اشۋدان كەيىن باتىس ادەبيەتى تولاسسىز اۋدارىلىپ تاراتىلدى. ءسويتىپ بىزدە ەكى-ءۇش جىلعا دەيىنگى كىتاپ وقۋدىڭ اۋقىمدى ءۇردىسى ءجۇردى. وسىدان كەيىن بارىپ، تابيعي تۇردە ىقپال قالىپتاسىپ، كەيبىر باتىس جازۋشىلاردىڭ ءستيلى ءبىزدىڭ جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان كورىنە باستادى.
تاريح جانە سوعىس تۋرالى جازىلعان وسىنداي ءبىر روماننىڭ ەرەكشە ىقپالعا يە بولۋىنىڭ سەبەبى نە؟ مەنىڭشە، بۇل شىعارما سول كەزدەگى قىتايلىقتاردىڭ ورتاق كوڭىل كۇيىن بەينەلەپ بەرە الدى. ادام ەركىندىگى ۇزاق ۋاقىتتىق شەكتەۋگە ۇشىراعاننان كەيىنگى تۇستا «قىزىل گاۋلياڭ» تۇلعانىڭ باتىل ايتا الاتىن، باتىل ويلاي الاتىن، باتىل ىستەي الاتىن ازات رۋحىن اشىققا شىعارا الدى. سول كەزدە شىعارماشىلىقتىڭ قوعامدىق ءمانىن، بۇقارانىڭ وسىنداي دۇنيەنى قاجەت ەتەتىنىن مەن ويلاپ كورمەپپىن.
ءدال قازىرگى تاڭدا تاعى ءبىر «قىزىل گاۋلياڭدى» جازسام دا، ءتىپتى ونىڭ جازۋ شەبەرلىگى بۇرىنعىسىنان بىرنەشە ەسە جوعارى بولسا دا، تۇككە اسەرى بولماس ەدى. قازىرگى وقىرمانداردىڭ وقىماعان دۇنيەسى قالدى ما ەكەن؟ سوندىقتان دا ءبىر ادامنىڭ ءوز تاعدىرى بولاتىنى سياقتى، ءبىر شىعارمانىڭ دا ءوز تاعدىرى بولادى.
قىتاي تىلىندەگى ءتۇپ نۇسقاسىنان اۋدارعان قالبان ىنتىحان ۇلى
نەگىزگى دەرەككوز: 2012年10月16日 09:49 金羊网- 羊城晚报