قازاقستاندىق ۆاليۋتانىڭ تۋعان كۇنىنىڭ تاريحي ماڭىزى كەيىنىرەك، 1997 -جىلى 15-قاراشانى ۇلتتىق ۆاليۋتا - تەڭگە كۇنى دەپ جاريالاۋمەن ەرەكشەلەندى. ەندى بۇل كۇن جىل سايىن قارجى جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى رەتىندە اتاپ وتىلەدى.
1991 -جىلى تەڭگە ديزاينىن ازىرلەيتىن ماماندار توبى قۇرىلدى. وسى توپقا كىرگەن تيمۋر سۇلەيمەنوۆ، مەڭدىباي ءالى, دوسبول قاسىموۆ، اعىمسالى دۇزەلحانوۆ پەن حايروللا عابجاليلوۆ ۇلتتىق ۆاليۋتا ديزاينىن ازىرلەۋگە كىرىستى. ال تيىننىڭ ديزاينىن جاساۋ ايرات يسمامبەتوۆ پەن ۆيكتور يۆجەنكوعا تاپسىرىلدى. 1992 -جىلدىڭ 27-تامىزى كۇنى ۇلتتىق بانك تەڭگە كۋپيۋراسىنىڭ ۇلگىلەرىن بەكىتتى.
ەرتەسىنە قازاق ۆاليۋتاسىن ومىرگە كەلتىرگەن سۋرەتشىلەر انگلياعا اتتاندى. ەڭ العاشقى ءتول تەڭگەمىزدە قازاقتىڭ ۇلى ويشىلدارى، كۇيشى-اقىندارى مەن حاندارىنىڭ بەينەسى بەينەلەنگەنى ەسىمىزدە.
اتاپ ايتساق، ولاردا ءال-فارابي، ءسۇيىنباي، قۇرمانعازى، شوقان، اباي، ءابىلقايىر مەن ابىلاي حانداردىڭ سۋرەتى بولعان. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز دامىدى جانە جەتىلدىرىلدى. 2006 -جىلعى قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى 2007 -جىلعى ناۋرىزدا قورىتىندى شىعارعان «تەڭگە سيمۆولى» جالپىۇلتتىق كونكۋرسىن جاريالادى.
تەڭگەنىڭ ۇزدىك گرافيكالىق بەينەسىن (يدەوگرامما) جاساعان سانجار امەرحانوۆ پەن ۆاديم داۆيدەنكو جەڭىمپاز اتاندى. كوپتەگەن قارجىگەرلەردىڭ، بانك ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە، تەڭگەنىڭ يدەوگرامماسىنىڭ بولۋى ءبىزدىڭ ۆاليۋتانىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى پوزيتسياسىن نىعايتۋعا كومەكتەسەدى، بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە بەلسەندى ينتەگراتسيالانۋ كەزەڭىندە ەرەكشە ماڭىزدى.
قىزىقتى فاكتىلەر
باستاپقىدا قازىرگى قازاق اقشاسىنا «سوم» دەپ اتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن، ويتكەنى كەڭەستىك رۋبل بانكنوتالاردا قازاقشا اۋدارمادا كورسەتىلگەن. الايدا 1993 -جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا قىرعىز سومى ەنگىزىلگەننەن كەيىن «تەڭگە» - دەگەن تاعى ءبىر اتاۋ قابىلداندى.
«تەڭگە» اتاۋى ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ «دەنگە» نەمەسە «تانگا» كۇمىس مونەتالارىنان شىققان، ولار ءوز كەزەگىندە ورىس اقشالارىنىڭ اتاۋى «اقشا» (جارتى تيىن) جانە «اقشا» ءسوزى دە پايدا بولعان.
مارات بارمانقۇلوۆ ءوزىنىڭ «تۇركى الەمى» اتتى ەڭبەگىندە: «...قازاق تىلىندە مونەتا مەن اڭ تەرىسىنىڭ ءتۇرىن بىلدىرەتىن ءسوز بار. بۇل تيىن. ول سونداي-اق ورىس تىلىندە جەتكىلىكتى ۇلكەن مونەتانى بەلگىلەۋ ءۇشىن قولدانىلعان. ماعان سەنبەيسىز بە؟ ءبىراق ونىڭ ىزدەرى ەلۋ كوپەيكا - تيىن مونەتاسىنىڭ جارتىسىندا ساقتالعان.
«ءتيىن» ءسوزىنىڭ قازاق تىلىندەگى ەكىنشى ماعىناسى - ءتيىن. ەگەر كۋن ءسوزى سۋىرعا تىكەلەي ورالسا، وندا ءتيىن - تيىنگە.
كۋن مەن تيىن كەيىننەن تەرىلەردى نەمەسە ولاردىڭ ءبىر بولىگىن شتامپپەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مەتال مونەتالاردى دا بەلگىلەي باستادى. ونىڭ ۇستىنە، ەلۋ رۋبل دەگەن ءسوز، ول جارتى تيىندى بىلدىرگەنىمەن، ورىس تىلىندە سونداي دارەجەدە بەكىتىلگەن، ولار ەلۋ ءرۋبلدى عاسىرلار بويى تاۋەلسىز مونەتا رەتىندە شىعارعان».
«ءدال وسى ءسوزدى اقشا الايىق. بۇل تۇرىك تاڭباسىنان (تاگا، تەنگا) شىققان. ەگەمەن قازاقستاندا جاساندىلىق جاساۋ قيىن زاماناۋي بانكتىك جۇيەلەردە جاسىرىن قورعانىس پايدا بولا باستادى». «اقشا ءسوزى رەسەيدە 1361 -جىلى قولدانىلعان. ول شاعاتايدان الىنعان، وندا كۇمىس مونەتا كورسەتىلگەن. ول چۋۆاش تىلىندە ءدال وسى ماعىنادا قولدانىلادى.
قازاق، قالماق، موڭعول. تانگا ورىس تىلىنە تۇرىك تىلىنەن مونەتا رەتىندە ەنىپ، ۇجىمدىق اقشاعا قايتا ورالعانى جانە قازاق تىلىنە ورىس تىلىنەن جاڭا ويلاستىرىلعان ماعىنادا ەنگەنى قىزىق. ەگەمەن بانكنوتتاردىڭ ۇلتتىق بەلگىلەنۋىن قولدايتىندار بۇل تۋرالى بىلە مە؟ سونىمەن قاتار، كەيبىر عالىمدار اقشا ءسوزى تۇرىك تاڭباسىنان شىققان - «تاڭبا»، «شتامپ»، «ايىرىم بەلگىسى» دەپ سانايدى.
ءبىراق ونىڭ پارسى داناگىنا - مونەتالارعا ورالاتىندىعى تۋرالى پىكىرلەر بار. تانگا ءسوزى ورىس تىلىنە سولتۇستىك- باتىس تۇركى تىلىنەن ەنگەن، ول مونەتادان جالپى اقشاعا قايتا اۋدارىلعان». «ال ەگەر قازاقستان بايقوڭىر داۋىرىندە ءوز اقشاسىن شىعارا باستاعان بولسا، وندا بۇل كەم دەگەندە 550 -جىلدىق تاريحى بار داڭقتى ءداستۇردىڭ جالعاسى، قاپشاقيا، ءابىلقايىر، وتىرار، ياسس- تۇركىستاننان كەلە جاتقان ءداستۇر».
شايمەردەنوۆ ە. ش. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك رامىزدەرى. سيمۆولى نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاحستان. The symbols of independence of the Republic of Kazakhstan. - الماتى: «الماتى كىتاپ باسپاسى» ج ش س، 2008. - 240 ب.، سۋرەتتى (قازاقشا، ورىسشا، اعىلشىنشا) .
بارمانكۋلوۆ م. ك. تيۋركسكايا ۆسەلەننايا. - الماتى: ءبىلىم، 1996. - 240 س.
e-history.kz