قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە قانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇر؟
ساپار ەڭ الدىمەن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى مىندەتتى تۇردە باراتىن ورىن - قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باستالدى. الەمگە ايگىلى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش ورتالىق ازياداعى تەڭدەسى جوق ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارى سانالادى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، كەسەنە قۇرىلىسى 1389-جىلى ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن باستالعان. الايدا قۇرىلىس بىرنەشە رەت توقتاپ، 1405-جىلى ءامىر تەمىردىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى تولىق اياقتالماي قالعان. سوعان قاراماستان، عاسىرلار بويى ساقتالعان الىپ كەشەن بۇگىنگە دەيىن تاريحي كەلبەتىن جوعالتپاعان. 2003-جىلى يۋنەسكونىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن نىساننىڭ ەنى - 46,5 مەتر، ۇزىندىعى - 65 مەتر، ال بيىكتىگى - 41 مەتر. عيماراتتا ءتۇرلى ماقساتقا ارنالعان 35 بولمە ورنالاسقان.
عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى قازاندىق بولمەسىندەگى كۇمبەزدەن سۋ اعىپ، ول 2023-جىلدىڭ شىلدە ايىندا جابىلعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا تۋريستەر نىسانعا قايتا كىرە الادى.
وتكەن جىلى كەسەنەگە 710 مىڭ ادام كەلسە، ونىڭ 30 مىڭى شەتەلدىك تۋريستەر بولعان. كەلۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ەڭ الدىمەن تۇركى الەمىنىڭ ۇلى ويشىلى قوجا احمەت ياساۋيگە زيارات ەتىپ، كەيىن ايگىلى تايقازاندى تاماشالايدى. 1399-جىلى تۇركىستاننان 25 شاقىرىم جەردەگى قارناق اۋىلىندا جەتى ءتۇرلى مەتالدان قۇيىلعان تايقازان - بۇگىندە كەشەننىڭ ەڭ قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى.
- تۋريستەردى كەسەنەنىڭ قۇرىلىسى قىزىقتىرادى. ءامىر تەمىر تۇرعىزعان كەسەنەلەردىڭ ىشىندە بۇل نىساننىڭ 85 پايىزى ءتۇپنۇسقا كۇيىندە ساقتالعان. مۇندا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن كىرپىش كۇمبەز ورنالاسقان. ەسىم حاننان باستاپ 22 حان، 8 سۇلتان، 22 ءبي جانە 70 كە جۋىق باتىر جەرلەنگەن. 2015-جىلدان باستاپ كەلۋشىلەر اقىلى كىرەدى. جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن بيلەت قۇنى - 1000 تەڭگە، شەتەلدىكتەر ءۇشىن - 2000 تەڭگە، - دەدى «ازىرەت سۇلتان» ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى بەرىكباي ءابدىراسىلوۆ.
كەسەنە اۋماعىندا تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاسالعانىمەن، كەلۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋى كەيبىر ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەردى ايقىنداپ وتىر. اسىرەسە باعىتتاۋشى بەلگىلەردىڭ ازدىعى، گيدتەردىڭ جەتىسپەۋى جانە بيلەت الۋ كەزىندەگى كەزەك تۋريستەر تاراپىنان ءجيى سىنالادى.
- كەسەنە ماڭىندا اعىلشىن تىلىندەگى اقپاراتتار كوبىرەك بولسا جاقسى بولار ەدى. باعىت كورسەتكىشتەرىن كوبەيتۋ كەرەك. ادامدار قايدا بارارىن بىلمەي جاتادى. كىرەبەرىستە گيد تابۋدى دا جەڭىلدەتكەن ءجون، - دەيدى شەتەلدىك تۋريستەر.
كەسەنەنى ساقتاۋ ماسەلەسى تۇراقتى باقىلاۋدا. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، تاريحي نىسان ءۇشىن باستى قاۋىپتەردىڭ ءبىرى - ىلعالدىلىق.
- كەسەنەگە 600 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. كەز كەلگەن قۇرىلىس ۋاقىت وتە توزادى. يۋنەسكو تالاپتارىنا سايكەس، ءار 3-4 جىل سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. نەگىزگى قاۋىپ - ىلعالدىلىق. 2020-جىلى اينالاسىنا ەگىلگەن كوگالداردىڭ ءبىر بولىگى الىنىپ تاستالدى. قازىر توپىراقتىڭ ىلعالدىلىعى قالىپقا كەلىپ جاتىر، - دەيدى «قازقايتاجاڭعىرتۋ» ر م ك ديرەكتور كەڭەسشىسى قانات تۇياقبايەۆ.
زاماناۋي تۇركىستاننىڭ سيمۆولى
تاريحي نىساندى ارالاعاننان كەيىن باعدارلامانىڭ ءتۇسىرۋ توبى تۇركىستاننىڭ جاڭا تۋريستىك برەندىنە اينالعان كەرۋەن ساراي كەشەنىنە باردى.
2021-جىلى اشىلعان نىسان - ورتالىق ازياداعى جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن تۋريستىك لايفستايل ورتالىق. وتكەن جىلى مۇندا شامامەن 3 ميلليون ادام كەلگەن.
كەشەن اۋماعىندا ەكى زاماناۋي قوناق ءۇي، 20 دان استام اتتراكتسيون، VR ايماقتار، ويىن-ساۋىق ورىندارى مەن كونسەرت الاڭدارى ورنالاسقان.
- كەلۋشىلەر سانى 5 ميلليوننان استى. كەشەن جىل بويى جۇمىس ىستەيدى. مۇندا 1500 ادامعا ارنالعان كونسەرت زالى بار. جاز مەزگىلىندە قايىقپەن سەرۋەندەۋ ۇيىمداستىرىلادى. جاساندى كانالىمىزدى حالىق «قازاقستاندىق ۆەنەتسيا» دەپ اتاپ كەتكەن، - دەيدى Karavansaray Turkistan وكىلى تيمۋر تولەگەنوۆ.
قايىقپەن سەرۋەندەۋ قۇنى ەرەسەكتەر ءۇشىن – 4700، بالالار ءۇشىن - 2600 تەڭگە. كانال بويىمەن ءجۇرىپ، كەشەندى تولىق ارالاپ شىعۋعا بولادى.
كەرۋەن سارايدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە نىسانى - ۇشاتىن «التىن سامۇرىق» تەاترى. ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق اتتراكتسيون كەلۋشىلەرگە قازاقستاننىڭ كورىكتى جەرلەرىنە ۆيرتۋالدى ساياحات جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەشكى ۋاقىتتا كەشەن اۋماعىندا ساق پاتشايىمى - توميريس تۋرالى تەاترلاندىرىلعان شوۋ قويىلادى.
- تۇركىستانعا ەكىنشى رەت كەلىپ تۇرمىن. بۇل جولى وقۋشىلارىمنان قۇرالعان ءبي انسامبلىن ەرتىپ كەلدىم. بالالارعا ءبارى ۇنادى. اسىرەسە ۇشاتىن تەاتر مەن قايىقپەن سەرۋەندەۋ ەرەكشە اسەر قالدىردى، - دەيدى قىرعىزستاننان كەلگەن تۋريست.
ارىستان باب: عاسىرلار بويى ۇزىلمەگەن زيارات جولى
وڭىردەگى ەڭ تانىمال كيەلى ورىنداردىڭ ءبىرى - ارىستان باب كەسەنەسى.
قوجا احمەت ياساۋيدىڭ ۇستازى سانالعان اۋليەنىڭ قابىرى ورنالاسقان نىساننىڭ مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن ورنى بولەك.
- كەسەنە XII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ارىستان بابتىڭ مازارىنىڭ ۇستىنە سالىنعان. العاشقى قۇرىلىسى XIV- XV عاسىرلارعا جاتادى. كەيىن بىرنەشە رەت قايتا جوندەلىپ، قازىرگى كەلبەتىنە يە بولدى. بۇگىندە ورتالىق ازياداعى ەڭ قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. وتكەن جىلى مۇندا 200 مىڭعا جۋىق ادام كەلسە، بيىلعى ءتورت ايدىڭ وزىندە 100 مىڭ تۋريست زيارات ەتتى، - دەيدى ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى مارجان دۋلات.
كەسەنەگە كەلۋشىلەردىڭ اراسىندا شەتەلدىك تۋريستەر كوپ. سولاردىڭ ءبىرى - تۇركيادان كەلگەن ارىف يىلماز.
ونىڭ ايتۋىنشا، تۇركىستان تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە.
- ەۋروپادا تۇراتىن مۇسىلمان باۋىرلارىمىزدى وسى تاريحي مەكەنگە جيى الىپ كەلەمىز. بۇل - ءبىزدىڭ اتا جۇرتىمىز. يسلام الەمىندە ارىستان بابقا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلەدى. وسى جولى 92 ادام بولىپ كەلدىك. التى اپتادان كەيىن تاعى سونداي توپپەن ورالامىز. سوڭعى بەس جىلدا تۇركىستاننىڭ قاتتى وزگەرىپ، كوركەيگەنىن بايقادىق، - دەيدى ول.
الايدا قاسيەتتى ورىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە بار. باعدارلاما ءتۇسىرىلىمى كەزىندە كەي اۋماقتا ءشوپ شابۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جانە ۆانداليزم بەلگىلەرى كەزدەسەتىنىن بايقادىق.
وتىراردىڭ تۋريستىك الەۋەتى تولىق پايدالانىلماعان
تۇركىستاننان 57 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان وتىرار قالاشىعى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى جەرلەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. كەزىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءىرى مادەني ءارى ساۋدا ورتالىعى بولعان كونە شاھار بۇگىندە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالىپ كەلەدى.
- مونشا قالانىڭ سىرتىندا ورنالاسقان. كەرۋەندەر الىس ساپاردان كەلگەندە الدىمەن وسىندا شومىلىپ، سودان كەيىن قالاعا كىرگەن، - دەيدى ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى باعلان پەردەباي ۇلى.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە، وتىراردىڭ تۋريستىك الەۋەتى ءالى تولىق پايدالانىلماعان.
- بۇل جەردىڭ اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالۋىنا بارلىق مۇمكىندىك بار. تۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن سول ءداۋىردىڭ اتموسفەراسىن سەزىندىرۋگە بار كۇشتى سالۋ كەرەك. الدىمەن توبەسىن جابۋ قاجەت، - دەيدى عالىم دوساي كەنجەتاي.
باعدارلاما بارىسىندا تاعى ءبىر كەمشىلىك انىقتالدى.
- سۋدىڭ قىسىمى جەتپەيدى. سوندىقتان اقپاي تۇر. ءبىراق جازعى ماۋسىم الدىندا قوسىمشا ناسوس ورناتۋ جوسپارلانعان. كەلۋشىلەرگە ىشەتىن سۋ بولادى، - دەيدى «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورىعى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى ەرالى شوقاي.
تاريحي ورىننىڭ تاعى ءبىر تۇيتكىلى - تۋريستەردىڭ مادەنيەتى. كەي كەلۋشىلەردىڭ قوقىستى ارنايى ورىندارعا تاستامايتىنى بايقالدى.
مەديتسينالىق تۋريزم
باعدارلاما توبىنىڭ كەلەسى باعىتى - سارىاعاش ءوڭىرى بولدى. قازىرگى تاڭدا كوكتەرەك اۋىلدىق وكرۋگىندە 66 شيپاجاي جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ ءبىرى - مەملەكەت مەنشىگىندەگى «سارىاعاش» ەمدەۋ-وڭالتۋ كەشەنى.
مۇندا جىل سايىن شامامەن 180 مىڭ ادام ەم قابىلدايتىنىن بىلدىك.
- 2011-جىلدان بەرى وسى شيپاجايعا كەلىپ ەمدەلەمىن. بارلىعى ۇنايدى. اسىرەسە، مينەرالدى سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتى جوعارى، - دەيدى استانادان كەلگەن دەمالۋشى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، مينەرالدى سۋدىڭ قۇرامىندا گيدروكاربوناتتار مەن ءتۇرلى ميكروەلەمەنتتەر مول.
- ءبىر ليتر مينەرالدى سۋدا شامامەن 400 ميلليگرام گيدروكاربوناتتار بار. سونىمەن قاتار كالتسي، مىرىش، موليبدەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن ۆانادي ەلەمەنتى كەزدەسەدى، - دەيدى شيپاجايدىڭ باس دارىگەرى مارجان جاميروۆا.
شيپاجايدا بۇگىندە 727 ادامدى قابىلدايتىن سەگىز كورپۋس جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن كەي عيماراتتار جوندەۋگە سۇرانىپ تۇر.
- 2023-جىلى ءتورتىنشى كورپۋس جاڭارتىلدى. بيىل التىنشى كورپۋستىڭ جوندەۋىن اياقتادىق. مەملەكەتتىك قارجى بولىنبەيتىندىكتەن، جىلىنا ءبىر عانا كورپۋسقا جوندەۋ جۇرگىزەمىز، - دەيدى شيپاجايدىڭ باس ديرەكتورى التىنبەك ابدىكەروۆ.
سايرام-وگەم: تابيعاتتىڭ كوركى مەن تازالىق ماسەلەسى
تۇركىستان وبلىسىنداعى كورىكتى تۋريستىك باعىتتاردىڭ ءبىرى - سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى. 2006-جىلى قۇرىلعان پارك اۋماعى 150 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردى الىپ جاتىر. مۇندا وسىمدىكتەردىڭ 1635، سۇتقورەكتىلەردىڭ 59 جانە قۇستاردىڭ 280 ءتۇرى مەكەندەيدى.
قاسقاسۋ شاتقالىنداعى تابيعات كورىنىسى كوز سۇيسىندىرگەنىمەن، كەي اۋماقتاعى شاشىلعان قوقىس ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ ءالى دە وزەكتى ماسەلە ەكەنىن كورسەتتى.
- كەيبىر تۋريستەردىڭ ەكومادەنيەتى تومەن. بارلىق قوقىستى جيناپ شىعۋعا ءماجبۇر بولامىز، - دەيدى ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرى شىنالى وسپانوۆ.
پارك اۋماعىندا زاماناۋي دارەتحانا ورناتىلىپ، دەمالىس ورىندارى مەن گلەمپينگ جوبالارى قولعا الىنعان.
- ەندى مونشا سالىنسا جاقسى بولار ەدى. تابيعاتى كەرەمەت. ءبىراق بايلانىس ناشار ۇستايدى، - دەيدى شەتەلدىك تۋريستەر.
تۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان جوسپارلار
باعدارلاما قورىتىندىسىندا تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زۇلپىحار جولداسوۆ وڭىردەگى تۋريزم سالاسىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن بولاشاق جوسپارلارى تۋرالى ايتتى.
- وبلىسقا جىل سايىن ميلليوننان استام تۋريست كەلەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا كەلۋشىلەر سانى 14 پايىزعا ارتتى. قازىر وڭىردە 46 رەسمي تىركەلگەن گيد جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە، - دەدى ول.
سونداي-اق ارىستان باب پەن وتىرار باعىتتارىنا اپاراتىن جولداردى جاڭارتۋ جوسپاردا.
- قازىرگى ۋاقىتتا ءتورت باعىت بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 62 شاقىرىم بولاتىن جول سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جۇمىستارعا ينۆەستورلار تارتىلدى، - دەدى اكىمنىڭ ورىنباسارى.
ساراپشىلاردىڭ باعاسى
باعدارلامانىڭ ءداستۇرى بويىنشا ساراپشىلار تۇركىستاننىڭ تۋريستىك الەۋەتىن بەس نەگىزگى كريتەري بويىنشا باعالادى.
«Kazakh Tourism» ۇلتتىق كومپانياسى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەدىگە ءادىلحانوۆ تۋريستىك مادەنيەتتى ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
- تۇركىستان - ەل تۋريزمىنىڭ تىرەگى. شەتەلدىك تۋريستەردىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن قاسيەتتى نىساندارداعى ناۆيگاتسيا جۇيەسىن كۇشەيتۋ قاجەت، - دەدى ول.
س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءابدىلدا مەيىربەكوۆ جالپى تازالىق دەڭگەيىن جوعارى باعالادى.
- قالا ىشىندەگى تازالىق جاقسى. ءبىراق سايرام-وگەمدەگى قوقىس ماسەلەسى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ەكومادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت، - دەدى ساراپشى.
ال تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتىنىڭ ىشكى تالداۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ناريمان الدىبەكوۆ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى كوبەيتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
- تۇركىستاندا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. ينۆەستورلارمەن جۇمىس كۇشەيسە، بۇگىن كوتەرىلگەن ماسەلەلەر دە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلەدى، - دەدى ول.
وسىلايشا، قاسيەتتى مەكەن مەن زاماناۋي تۋريستىك ورتالىقتاردى قاتار دامىتىپ وتىرعان تۇركىستان باعدارلامانىڭ قورىتىندى باعالاۋىندا 26 بال جينادى.