الايدا جاڭا زەرتتەۋ مۇنداي سيفرلىق كومەكشىلەرگە ۇنەمى سۇيەنۋ ادامنىڭ كەيىن تاپسىرمانى ەشقانداي بەلگىسىز وزدىگىنەن ەسكە ءتۇسىرۋىن قيىنداتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى، دەپ حابارلايدى turkystan.kz.
كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سانتا-كرۋز قالاسىنداعى زەرتتەۋشىلەرى كرەيگ فەللەرس پەن بەندجامين ستورم سىرتقى ەسكە سالعىشتاردىڭ بولاشاقتا ورىندالۋى ءتيىس ارەكەتتەردى ەستە ساقتاۋعا قالاي اسەر ەتەتىنىن زەرتتەگەن. عىلىمي جۇمىس Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition جۋرنالىندا جاريالاندى.
پسيحولوگيادا بەلگىلى ءبىر ءىستى كەيىن ورىنداۋدى ەستە ساقتاۋ «پروسپەكتيۆتى جاد» دەپ اتالادى. مىسالى، جۇمىستان شىققان كەزدە دۇكەنگە كىرۋ، كەشكە بىرەۋگە تەلەفون شالۋ نەمەسە بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ءدارى قابىلداۋ وسى جاد تۇرىنە جاتادى.
زەرتتەۋشىلەر ەكى ونلاين تاجىريبە جۇرگىزگەن. العاشقى تاجىريبەنىڭ قورىتىندى تالداۋىنا 108 ستۋدەنتتىڭ دەرەگى ەنگىزىلسە، ەكىنشىسىنە 280 ادام قاتىسقان. ولارعا ەكراندا كورسەتىلگەن سوزدەرمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ، قاتارىنان ەكى قوسىمشا تاپسىرمانى ەستە ساقتاۋ قاجەت بولدى. ماسەلەن، بەلگىلى ءبىر بەلگىسى بار ءسوز شىققان كەزدە ارنايى پەرنەنى باسۋ تالاپ ەتىلگەن.
ءبىر جاعدايدا قاتىسۋشىلار ەكى تاپسىرمانى دا ءوز جادىندا ۇستاعان. ەكىنشى جاعدايدا ولاردىڭ بىرەۋىنە ەكراندا انىق كورىنەتىن ەسكە سالعىش بەرىلىپ، تەك قالعان تاپسىرمانى وزدىگىنەن ەستە ساقتاۋى قاجەت بولعان.
كۇتىلگەندەي، ەسكە سالعىش قوسۋلى تۇرعان كەزدە قاتىسۋشىلار سول تاپسىرمانى وتە جاقسى ورىنداعان. ياعني تسيفرلىق نەمەسە جازباشا بەلگى بەلگىلى ءبىر ارەكەتتى دەر كەزىندە ورىنداۋعا شىنىمەن كومەكتەسەدى. بۇل ەسكە سالعىشتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى پايداسىن تاعى ءبىر رەت كورسەتەدى.
الايدا عالىمدار ءبىر مىندەتتى سىرتقى قۇرالعا تاپسىرۋ ەكىنشى مىندەتتى ەستە ساقتاۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن بولجامعا دالەل تاپپاعان. باسقاشا ايتقاندا، ءبىر تاپسىرمانى تەلەفونعا «جۇكتەۋ» ادامنىڭ قالعان تاپسىرماعا كوبىرەك زەيىن بولۋىنە جانە ونى جاقسىراق ەستە ساقتاۋىنا اۆتوماتتى تۇردە اكەلمەگەن. ەكىنشى تاجىريبەدە ەسكە سالعىش ەرەكشە ايقىن كورسەتىلگەن كەزدە، قاتىسۋشىلاردىڭ وزدەرى ەستە ساقتاۋى ءتيىس ەكىنشى تاپسىرمانى ورىنداۋ كورسەتكىشى ءتىپتى تومەندەگەن.
ەڭ ماڭىزدى ناتيجە تاجىريبەنىڭ كەلەسى كەزەڭىندە بايقالعان. زەرتتەۋشىلەر بارلىق ەسكە سالعىشتى الىپ تاستاعاندا، بۇعان دەيىن سىرتقى بەلگىگە سۇيەنگەن قاتىسۋشىلار سول تاپسىرمانى ناشار ەسكە تۇسىرگەن. ولاردىڭ ناتيجەسى باسىنان باستاپ تەك ءوز جادىنا سەنگەن ادامداردىڭ كورسەتكىشىنەن دە تومەن بولعان.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ماسەلە ەسكە سالعىشتىڭ جوعالۋىندا عانا ەمەس. ادام تاپسىرمانى سىرتقى قۇرالعا تاپسىرعان كەزدە ونى مۇقيات ەستە ساقتاۋعا، ويشا قايتالاۋعا جانە قاجەتتى بەلگىمەن بايلانىستىرۋعا ازىراق كۇش جۇمساۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان كەيىن سول ارەكەتتى وزدىگىنەن ەسكە تۇسىرۋگە كومەكتەسەتىن ىشكى بايلانىستار تولىق قالىپتاسپايدى.
بۇل قۇبىلىس «كوگنيتيۆتى جۇكتەمەنى سىرتقا شىعارۋ» دەپ اتالادى. ادام اقپاراتتى تولىعىمەن ەستە ساقتاۋدىڭ ورنىنا ونى قاعازعا، تەلەفونعا، كۇنتىزبەگە نەمەسە باسقا قۇرىلعىعا تاپسىرادى. مۇنداي ءادىس اعىمداعى مىندەتتى ورىنداۋدى جەڭىلدەتكەنىمەن، سول اقپاراتتى ءوز بەتىنشە ەستە ساقتاۋ جاتتىعۋىن ازايتادى.
دەگەنمەن «مي تەلەفونعا جازىلعاننىڭ ءبارىن بىردەن ءوشىرىپ تاستايدى» دەگەن تۇسىنىك دۇرىس ەمەس. زەرتتەۋ ەسكە سالعىشقا ەنگىزىلگەن كەز كەلگەن اقپاراتتىڭ مىندەتتى تۇردە ۇمىتىلاتىنىن كورسەتپەيدى. ول تەك ادامنىڭ سىرتقى بەلگىگە سۇيەنۋى اقپاراتتى ىشكى جادتا بەكىتۋگە جۇمسالاتىن كۇشتى ازايتۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارتادى.
زەرتتەۋ اۆتورلارى ەسكە سالعىشتاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىر ءۇشىن وتە پايدالى ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. اسىرەسە ءدارى قابىلداۋ، تولەم جاساۋ، ساپارعا شىعۋ نەمەسە ماڭىزدى كەزدەسۋگە قاتىسۋ سەكىلدى ۇمىتىلماۋى ءتيىس ىستەردە تەلەفون حابارلامالارى قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى قۇرال بولىپ قالا بەرەدى. كەيبىر ادامدارعا، سونىڭ ىشىندە ەگدە جاستاعىلارعا ەسكە سالعىشتار كۇندەلىكتى دەربەستىگىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى.
جاڭا جۇمىستىڭ بىرنەشە شەكتەۋى دە بار. تاجىريبەلەر ينتەرنەت ارقىلى وتكىزىلىپ، وعان نەگىزىنەن ستۋدەنتتەر قاتىسقان. تاپسىرمالار زەرتحانالىق جاعدايعا بەيىمدەلگەن جانە جادتىڭ سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىمدەگى جۇمىسىن عانا باعالاعان. سوندىقتان ناتيجەنى ادامداردىڭ تەلەفوندى جىلدار بويى پايدالانۋىنا نەمەسە بارلىق جاس ساناتىنا تىكەلەي قولدانۋعا بولمايدى.
زەرتتەۋ تەلەفونداعى ەسكە سالعىشتاردان تولىق باس تارتۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسامايدى. كەرىسىنشە، ولاردى ورىندى پايدالانۋ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. ۋاقىتىندا ورىندالۋى اسا قاجەت مىندەتتەردى تەلەفونعا جازىپ قويعان ءجون. ال ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاتتىقتىرعىسى كەلگەن ادام كەيبىر قاراپايىم تاپسىرمانى الدىمەن ويشا قايتالاپ، جوسپارمەن بايلانىستىرىپ، سودان كەيىن عانا قوسىمشا ساقتىق ءۇشىن ەسكە سالعىش ورناتا الادى.
دەمەك، سيفرلىق ەسكە سالعىشتار جۇمىستى جەڭىلدەتەدى، ءبىراق ولار ادام جادىنىڭ ورنىن تولىق باسپايدى. بارلىق ۇساق مىندەتتى تەلەفونعا تاپسىرا بەرۋ ۋاقىت وتە كەلە وزدىگىنەن ەسكە تۇسىرۋگە قاجەت جاتتىعۋدى ازايتۋى مۇمكىن.
ەربۇلان قايرات
turkystan.kz