تازارۋ كۇنى: ناۋرىزداعى جاڭارۋ مەن تازالىقتىڭ ءمانى
استانا. KAZINFORM - «ناۋرىزناما» ونكۇندىگى اياسىندا 23 - ناۋرىزدا - تازارۋ كۇنى اتالىپ وتەدى. تىرشىلىك اتاۋلى ويانىپ، جەر انا بۋسانعان شاقتا تازارۋ ءراسىمىنىڭ جۇرگىزىلۋى تەگىن ەمەس. بۇل كۇن - تابيعاتپەن بىرگە ادام بالاسىنىڭ دا جاڭارىپ، وتكەننىڭ اۋىرتپالىعىنان ارىلىپ، جاڭا كەزەڭگە قادام باسۋىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى مەرەكەلىك بەلەس سانالادى.
كوكتەم — جاڭارۋدىڭ، جاڭعىرۋدىڭ مەزگىلى. قىستىڭ ىزعارى كەتىپ، العاشقى كوك شىعا باستاعاندا تابيعاتتىڭ ءوزى تازارىپ، جاڭاشا تىنىس الادى. اعاشتار بۇرشىك جارىپ، قۇستار قايتا ورالادى، اينالا تىرشىلىككە تولادى. وسىنداي كەزەڭدە تازارۋ كۇنىنىڭ اتالىپ ءوتۋى - ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى كورسەتەدى.
قازاق حالقى ەجەلدەن تابيعاتپەن ەتەنە تىرشىلىك ەتىپ، وعان قۇرمەتپەن قاراعان. سوندىقتان كوكتەمگى تازالىق تەك تۇرمىستىق قاجەتتىلىك ەمەس، تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى بولىپ سانالعان.
بەلگىلى جازۋشى زەينەپ احمەتوۆا «بابالار اماناتى» كىتابىندا ناۋرىز جاقىنداعاندا ءاربىر ءۇي اينالاسىن كۇل- قوقىستان تازارتىپ، تەكەمەت سىرماقتىڭ شاڭىن قاعىپ، مەرەكەگە ايرىقشا ىقىلاسپەن دايىندالاتىنىن جازادى. بالالاردى جۋىندىرىپ، تىرناقتارىن الىپ، كەكىل- ايدارىن ساندەپ، جاڭا كيىم كيگىزەدى.
ناۋرىزدى تازالىقپەن، اق پەيىلمەن قارسى السا، جىل بويى جاقسىلىق بولادى دەپ بولجاعان. كوپتى كورگەن اجەلەر ادىراسپان نەمەسە ارشانى تۇتىندەتىپ:
ۋا پالەكەت، پالەكەت،
ەرىپ اققان سۋمەن كەت!
كوتەرىلگەن بۋمەن كەت!
قىزارىپ باتقان كۇنمەن كەت!
قارايىپ باتقان تۇنمەن كەت!
جاقىنداماي مال- باسقا
تاۋ- تاستا ولگەن اڭمەن كەت! - دەپ، ءۇيدىڭ ءىشى- سىرتىن، مال قورانى الاستاپ شىعادى.
وعان قوسا، كەتىك ىدىس، سىنىق قاسىق سەكىلدى توزىعى جەتكەن زاتتاردى وتقا جاعادى. وسىلايشا كۇن كوزى از ءتۇسىپ، قىستان ۇيالاپ قالعان كەسىر-كەساپات، اۋرۋ- سىرقاۋ ءيىسى بۇرقىراعان ادىراسپان، ارشا تۇتىنىمەن كەتەدى، اينالا زالالسىزدانادى. ادىراسپان مەن ارشانىڭ ەمدىك قاسيەتى مەديتسينادا دا دالەلدەنگەن. شىعىستىڭ ۇلى عۇلاماسى ءابۋ ءالي يبن سينا ادىراسپاننىڭ تالاي اۋرۋعا شيپا بەرەتىنىن جازىپ قالدىرعان.
«ۇلىس كۇنى تازا ۇيگە كىرەدى، سوندا قۇت- بەرەكە قوسا ەنەدى» دەگەن ءسوز بار. ەرتەڭ ناۋرىز دەگەن كۇنى تازارعان ءۇيدىڭ تورىنە شىراق جاعىلىپ، يگى تىلەكتەر ايتىلادى. «قىزىر ءتۇنىن» كۇتىپ، ناۋرىزدىڭ تاڭ شاپاعىن كورۋگە اسىققان.
ەكولوگيالىق سانا
قازىرگى زاماندا قوعامنىڭ دامۋى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن عانا ەمەس، ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىمەن، قورشاعان ورتاعا جانە ءبىر- بىرىنە دەگەن قارىم- قاتىناسىمەن دە ولشەنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستاندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ار- ۇجدان تازالىعىنا نەگىزدەلگەن قوعامدىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ - اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
بۇگىندە بۇل ءداستۇر جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ كەلەدى. قالالار مەن اۋىلداردا سەنبىلىكتەر ۇيىمداستىرىلىپ، كوشەلەر مەن ساياباقتار تازارتىلىپ جاتىر. ەكولوگيالىق اكتسيالار، اعاش وتىرعىزۋ باستامالارىندا دا قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە جاستار اراسىندا تابيعاتتى قورعاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ءوسىپ كەلەدى. بابالارىمىزدىڭ «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» فيلوسوفياسى جاڭا ەكولوگيالىق مادەنيەتپەن شەبەر ۇشتاسىپ وتىر.
«بابالار اماناتى» كىتابىندا ز. احمەتوۆا «ءار ناۋرىز سايىن اتالارىمىز ويىن بالالارىن جيناپ، بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشۋعا جىبەرۋشى ەدى. سوندا اتا- اجەلەرىمىز: «بۇلاقتىڭ كوزىن اشۋ مەككەگە بارعانداي ساۋابى زور ءىس. سۋ بار جەردە تىرشىلىك بار. سۋ بولسا، ءشوپ تە، گۇل دە جايقالىپ وسەدى، ەگىن بىتىك شىعادى. ادام مەن جان- جانۋار توق بولادى، ولار توق بولسا، ءبىر- بىرىنە قاستىق جاساماي، بەيبىت جۇرەدى. باستاۋ-بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشقاندارىڭ - ءومىر- تىرشىلىكتىڭ دە كوزىن اشقاندارىڭ»، - دەۋشى ەدى. بۇل تابيعاتتى ايالاۋ مەن قورعاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى، حالىق ونەگەسى» دەپ جازادى.
ەلىمىزدە مەكتەپتەردەن باستاپ ج و و- عا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە ەكولوگيالىق اعارتۋدىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتى ازىرلەنىپ جاتىر. وڭىرلەردە «جاسىل ەل» باعدارلاماسى، «جاسىل كلۋبتار» جوباسىمەن قاتار مەكتەپ جانە مەكتەپتەن تىس فورماتتار دامۋدا.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەكولوگيالىق كلۋبتار، ستۋدەنتتىك ەكوجاساقتار قۇرىلىپ، «ۆەلوسيپەد كۇنى» وتكىزىلەدى. قوقىستى بولەك جيناۋ جوباسى اياسىندا 26 ۋنيۆەرسيتەتتە بوكستار مەن بيگ- بەگتەر ورناتىلىپ، قايتا وڭدەۋگە 36 توننادان استام پلاستيك جينالدى.
«تازا قازاقستان» جوباسى اياسىندا بارلىق وڭىردە «تازالىق ەستافەتاسى»، «تازاlike» ەكوفەستيۆالى وتكىزىلەدى. ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا كوكتەمگى اعاش ەگۋ ناۋقانى باستالادى. الايدا تازالىق ماسەلەسى تەك ءبىر كۇندىك ناۋقانمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. قوعامدىق مادەنيەت كۇندەلىكتى ارەكەتتەن كورىنۋى كەرەك: قوقىستى سۇرىپتاۋ، تابيعاتقا زيان كەلتىرمەۋ، قوعامدىق ورىنداردى تازا ۇستاۋ - ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
«تازا قازاقستان» سيفرلاندىرۋ جىلىندا
قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سونىڭ ايقىن دالەلى - 2024 -جىلدىڭ كوكتەمىندە باستاۋ العان «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق ەكولوگيالىق ناۋقانى بولدى. بۇل باستاما تازارۋ كۇنىمەن مازمۇنداس كەلەدى جانە ەل اۋماعىندا تازالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى، تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋدى جانە قوعامنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتەدى.
ق ر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، پرەزيدەنتتىڭ «تازا قازاقستان» باستاماسى اياسىندا بارلىق كەزەڭدە 1294 ءىس- شارا وتكىزىلىپ، 844 مىڭ توننا قالدىق جينالعان، 1 ميلليون گەكتار جەر تازارتىلىپ، 2,9 ميلليون اعاش وتىرعىزىلعان. اتالعان ءىس- شارالارعا 6,9 ميلليون ادام قاتىسقان.
سونداي-اق پرەزيدەنت جاريالاعان تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى اياسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. «قورشاعان ورتا جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ جاي- كۇيى تۋرالى ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى» جوباسى جاسالدى. ونلاين- پلاتفورما ەميسسيالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ، وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ، لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارى مەن تاسىمالدارى تىركەلىمى، قالدىقتاردىڭ مەملەكەتتىك كاداسترى، كومىرتەگى كاداسترى سياقتى باسقا جۇيەلەر كورسەتكىشىن جيناقتايدى.
قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىندا EcoQolday تسيفرلىق پلاتفورماسى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق بۇگىندە ورمان ءورتىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە، سۋ تاسقىنى جاعدايىن بولجاۋ ءۇشىن «قازگيدرومەت» دەرەكتەرىمەن ينتەگراتسيالانعان Tasqyn جۇيەسى قولدانىلادى. قازاقستاننىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارىنداعى باقىلاۋ- وتكىزۋ پۋنكتتەرىن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
تابيعي رەسۋرستار سالاسىندا Tabigat.gov.kz. ينتەراكتيۆتى كارتا ىسكە قوسىلدى. عارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى 2025 -جىلى 3828 زاڭسىز قالدىقتار جينالاتىن ورىن جانە 1 مىڭنان استام قوقىس پوليگونى تىركەلگەن. وسىلايشا، جاڭا تسيفرلىق شەشىمدەر «تازا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ اشىقتىعىن، باقىلاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرماق.
«تازا قازاقستان» — ءبىر رەتتىك سەنبىلىك نەمەسە قىسقا مەرزىمدى اكتسيا ەمەس. بۇل - ۇزاق مەرزىمگە باعىتتالعان، بۇكىل قوعامدى قامتيتىن اۋقىمدى قوزعالىس. ونىڭ باستى ماقساتى - ءار ازاماتتىڭ ساناسىندا تازالىق پەن ءتارتىپتى ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ.
«تازا قالا» باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى ماۋسىمى تۇسىرىلەدى
2024 -جىلى پرەزيدەنتتىڭ «تازا قازاقستان» باستاماسى اياسىندا Jibek Joly ارناسىندا «تازا قالا» اۋقىمدى تەلەجوباسى كورەرمەنگە جول تارتقان ەدى. ءتۇسىرىلىم توبى قازاقستاننىڭ ءىرى جانە شاعىن قالالارىنا بارىپ، تازالىعى مەن كوركى تۋرالى اڭگىمەلەدى. جۋرناليستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسەدى، كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن كورەدى، ايماقتىڭ ەكولوگيالىق ومىرىنە بەلسەندى قاتىساتىن بارلىق ەرىكتىلەرمەن تانىستى.
العاشقى ماۋسىمدا «تازا قالا» ءتۇسىرىلىم توبى 30 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 20 قالانى ءتۇسىردى. العاشقى ماۋسىمدا استانا مەن الماتى مەگاپوليستەرى اسەمدىگى جانە تازالىعىمەن كوش باستادى.
ال ەكىنشى ماۋسىمدا -«تازا قالا» كومانداسى اقسۋ، ەكىباستۇز، اباي، التاي، كەنتاۋ سەكىلدى 20 مونوقالانىڭ شىنايى تىنىس- تىرشىلىگىن كورسەتىپ، 15 مىڭ قازاقستاندىقتى اۋقىمدى ەكولوگيالىق اكتسيالارعا جۇمىلدىردى.
بيىل، باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى ماۋسىمىندا - كورەرمەنگە قازاقستاننىڭ تۋريستىك ايماقتارىنىڭ جاعدايى مەن دايىندىعى تۋرالى شىنايى اقپارات بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. قوس جۇرگىزۋشى ەلدىڭ 24 تۋريستىك باعىتىنا بارادى. «ادال گيد» فورماتى وزگەرىسسىز قالادى. ءبىر جۇرگىزۋشى تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىنا، ءوڭىردىڭ قوناقجايلىعىنا جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە زەر سالسا، ەكىنشىسى — بەيتاراپ سىنشىعا اينالادى. جوبا كومانداسى دەمالىس قاي جەردە ءوز قۇنىنا لايىق ەكەنىن جانە قاي جەردە تازالىق پەن جايلىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءالى دە جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى.