تاريحي سۋرەت سىرى: قوعام قايراتكەرى شەكەر ەرماعامبەتوۆا جايلى نە بىلەمىز
استانا. KAZINFORM - قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىعىپ، قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سىندى ەڭ جوعارى لاۋازىمدا قىزمەت ەتكەن شەكەر ەرماعامبەتوۆانىڭ ەسىمىن بۇگىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. تاريح قاتپارىندا كومەسكىلەنىپ بارا جاتقان وسىناۋ كورنەكتى قوعام قايراتكەرىنىڭ سۋرەتتەرى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ فوتوجىلناماسىنان تابىلدى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شەكەر ەرماعامبەتوۆا 1903-جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ، الماتى قالاسىندا 1986-جىلى ومىردەن وزدى. كەڭەس پارتيا مەكتەبىن، جوعارى كوممۋنيستىك اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبىن بىتىرگەن.
1929-جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن اۋداندىق كەڭشار وداعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شەكەردى ولكەلىك ايەلدەر ءبولىمى مال جانە ءسۇت ماماندارىن ازىرلەيتىن ولكەلىك ايەلدەر كۋرسىنا جىبەرەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ قايتادان بۇرىنعى قىزمەتىنە قابىلدانادى. قابىلەتى مەن ىسكەرلىگىن بايقاتقان ول سول جىلى پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. بۇل سەنىم ونى بۇرىنعىدان دا قاناتتاندىرىپ، جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن قازاقستان ولكەلىك پارتيا-كەڭەس مەكتەبىنە ءتۇسىپ، 1932-جىلى بىتىرگەننەن كەيىن اقمولانىڭ نۇرا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى ءارى بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى.
1938-جىلعا دەيىن ورتالىق قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ايەلدەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، قازالى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، جاڭاقورعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى بولىپ ىستەدى.
1938 جانە 1955-جىلى قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ، قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن 17 جىل بويى اتقاردى.
1955-1959-جىلدارى قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسىندا ماراپاتتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.
ءا. تاجىبايەۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحانا ديرەكتورى نۇرلىبەك مىڭجاس پەن قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قورىنىڭ باس ساقتاۋشىسى كەنجە يبراگيموۆا ۇسىنعان تاعىلىمى مول تاريحي سۋرەتتەر مەن سول كەزەڭدەگى گازەت تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ، شەكەر ەرماعامبەت قىزى عۇمىرناماسىنداعى اتقارعان قىزمەتىنەن بولەك ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى 1943-جىلى ۋكراينا مايدانىندا جاۋمەن الىسىپ جاتقان جاۋىنگەرلەرگە ازىق- تۇلىك، كيىم-كەشەك تيەلگەن ەشالوندى باستاپ بارۋى بولعانىن بايقادىق.
كەيىپكەردىڭ ءوزى دە بۇل وقيعا جايىندا سوعىستان كەيىنگى جىلدارى جارىق كورگەن مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«الماتىدا جاساقتالعان ديۆيزيا 1943-جىلى ۋكراينا مايدانىندا جاۋعا قارسى سوعىسىپ جاتقان- دى. ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن شاق. وسى ديۆيزيانىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ارناپ رەسپۋبليكا ەڭبەكشىلەرى ازىق-تۇلىك پەن كيىم-كەشەك تيەلگەن ەشالوندى باسقارىپ اپارۋ مەنىڭ ۇلەسىمە ءتيدى. ءبىز اتتاناتىن كۇنى ۆوكزال باسىنا حالىق تولىپ كەتتى، ءارقايسىسىنىڭ قولىندا سالەم-ساۋقاتتارى بار. مەنى تانيتىن كىسىلەر: «شەكەر، مىنانى مەنىڭ بالاما، كۇيەۋىمە، اعاما، ىنىمە تابىس ەت»، - دەپ دوربالارىن قولىما ۇستاتىپ جاتىر. كوڭىلدەرىن قيماي ءبارىن الۋعا تىرىستىم. ماعان جەتە الماي جاتقان تۇرعىندارعا راديو ارقىلى: «جولداستار، سالەمدەمەلەرىڭىز بەن حاتتارىڭىزدى ۆاگوندارداعى كىسىلەرگە اپارىپ تاپسىرىڭىزدار!» - دەپ حابارلاتتىم. قالىڭ توپ ۆاگوندارعا قاراي جۇگىردى. رەسپۋبليكا اۋماعىنان شىعىپ كەتكەنشە جول-جونەكەي ەشالونعا ورامالىن، بوركىن بۇلعاپ: «توقتا!» - دەپ بەلگى بەرگەندەر دە كوپ بولدى. ءيا، سونىمەن قارشا بوراعان وق استىندا 20-قاراشادا پولتاۆادان 50 شاقىرىم جەردەن «نوۆىە سانجارى» دەگەن شاعىن ستانساعا كەلىپ توقتادىق. سىيلىقتارىمىزدى تابىس ەتىپ، كەلەسى كۇنى دەلەگاتسيانى 7-ارميانىڭ قولباسشىسى، گەنەرال-پولكوۆنيك، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شۋميلوۆ قابىلدادى. شتابقا سوعىس كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى تۇگەل جينالىپ، جەرلەستەرىمىزدىڭ وتان سوعىسى مايدانىندا تاماشا ەرلىك كورسەتىپ جۇرگەنىن ايتتى. شۋميلوۆ ارمياسىنداعى 6 جاۋىنگەرگە سالتاناتتى جاعدايدا قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتالارىن تاپسىرىپ، اتقىشتار كورپۋسىنا اتتاندىق. ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، گەنەرال-مايور عاني سافيۋللين باسقارادى. وزدەرىنە قاراي زىمىراپ كەلە جاتقان ەكى ماشينانى كورگەن مەرگەن جىگىتتەر ساپ تۇزەپ تۇرا قالدى. مۇندا 3 كۇن بولىپ، 32 ادامعا گراموتالار تاپسىردىق. سافيۋللين ءبىزدىڭ قۇرمەتىمىزگە بارلاۋشىلارعا ءتىرى ءفاشيستى ۇستاپ اكەلۋگە تاپسىرما بەردى، بىرنەشە ساعاتتان سوڭ ولار ءبىر نەمىس سولداتىن الىپ كەلدى. ودان كەيىن گەنەرال-مايور كوزاكتىڭ باسقارۋىنداعى گۆارديالىق ديۆيزياعا باردىق، جەرلەستەرىمىزگە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاق ك س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ حاتىن تابىس ەتتىك، 100 جاۋىنگەردى گراموتامەن ناگرادتاپ، سوندا 5 كۇن ايالدادىق. ءبىر كەشتە جاۋ سامولەتتەرى شتاب پەن ءبىز وتىرعان بلينداجدىڭ ماڭىن بومبىلادى. ءبىز تىلدىڭ جاعدايىن، حالىقتىڭ ىستىق سالەمىن ايتىپ، تەز جەڭىسكە جەتۋگە تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ، قايتا جولعا شىقتىق».
شەكەر ەرماعامبەت قىزى مايدان دالاسىنان ورالعاننان كەيىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ ءبىرىنىڭ 1943-جىلدىڭ 30-قاراشاسىندا جارىق كورگەن سانىندا «كازاحستان ۆ دني وتەچەستۆەننوي ۆوينى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالادى. وندا قازاقستان حالقىنىڭ قورعانىس قورىن قۇرۋ باستاماسىن ۇلكەن قۇلشىنىسپەن قابىل العاندىعىن جازادى.
«سوعىس باستالعاننان بەرى قازاقستان بويىنشا ەلدىڭ قورعانىس قورىنا تانك قاراستىرۋعا اقشالاي جانە وبليگاتسيا تۇرىندە 379 ميلليون رۋبل جانە ۇشاق قۇراستىرۋعا 477,6 ميلليون رۋبل جينالدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ شارۋالارى قورعانىس قورىنا مىڭ توننا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن تاپسىردى. قالالاردا، اۋىلداردا جىل سايىن قىزىل ارميا ءۇشىن جىلى كيىم-كەشەك جيناۋعا باعىتتالعان تاماشا قوزعالىس جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستان ەڭبەككەرلەرى 2500000 دانادان استام جىلى كيىمدى مايدانعا جونەلتتى. قازاقستاننان ارميا بولىمشەلەرىنە وتان قورعاۋشىلارعا سۇيىسپەنشىلىك بەلگىسى رەتىندە 1500 ۆاگون ءتۇرلى ازىق-تۇلىك سىيلىعى جىبەرىلدى. كەڭەس حالىقتارىنىڭ دوستىعى نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتىلگەن ەلدىڭ تىل اۋداندارىنا كومەك كورسەتۋدە دە انىق بايقالدى. اتالعان اۋدانداردىڭ شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ كەڭشارلارى 13 مىڭ باس جىبەردى. سونىمەن قاتار ازات ەتىلگەن اۋداندارعا كوپتەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماشيناسىن، تراكتورلار مەن ءارتۇرلى قۇرال- جابدىقتار جىبەردى»، - دەپ اتاپ وتەدى شەكەر ەرماعامبەت قىزى.
بارلىق سانالى عۇمىرىن، ەرىك-جىگەرىن، ءبىلىمىن ەلىنىڭ دامۋىنا، بەيبىت كۇننىڭ تۋۋىنا جۇمساعان ارداقتى جاننىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالمادى. ەل، حالىق الدىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن شەكەر ەرماعامبەتوۆا «ەڭبەك قىزىل تۋ»، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن، كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالعان، قازاقستان كومپارتياسىنىڭ 8 سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ، 4 رەت ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان. بۇگىندە جالاعاش اۋدانىنداعى 246-ورتا مەكتەپكە، قىزىلوردا قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن.
ايتا كەتەيىك، Kazinform ءوزىنىڭ 105-جىلدىعى اياسىندا 1929-جىلدان باستالاتىن بىرەگەي فوتوارحيۆىن قالپىنا كەلتىردى. سونىڭ ىشىندە 1951-جىلى تۇسىرىلگەن تۇيەشىنىڭ سۋرەتى بار. سول تاريحي كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىك-كورىنىستەرىن اگەنتتىك ءتىلشىسى انىقتاپ كوردى.
اۆتور مارلان جيەمباي