سونىمەن بىرگە جاس مەملەكەتكە ءوزىنىڭ باسقارۋ ينستيتۋتتارىن قۇرىپ، شەكاراسىن ايقىنداپ، حالىقارالىق ارەنادا دەربەس ساياسات جۇرگىزۋ قاجەت بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان ءۇشىن ساياسي عانا ەمەس، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا ۇلكەن سىناق كەزەڭىنە اينالدى. ەل سول ۋاقىتتا قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى جانە ولاردى قالاي ەڭسەردى؟
ەكونوميكالىق داعدارىس جانە ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەڭ ۇلكەن قيىندىقتاردىڭ ءبىرى - ەكونوميكانىڭ اۋىر جاعدايى ەدى. كەڭەس وداعى كەزىندە رەسپۋبليكالار اراسىندا قالىپتاسقان وندىرىستىك جانە ساۋدا بايلانىستارى ءۇزىلىپ، كوپتەگەن كاسىپورىندار شيكىزات پەن قاجەتتى بولشەكتەردى جەتكىزۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولدى. بۇرىنعى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق جۇيەگە كوشۋ دە وڭايعا سوقپادى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەگىنشە، 1991-1995-جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى شامامەن ۇشتەن بىرىنە قىسقارعان. ونەركاسىپ ءوندىرىسى كۇرت تومەندەپ، كوپتەگەن كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتتى نەمەسە ءوندىرىس كولەمىن ازايتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى دا بۇرىنعى وتكىزۋ نارىقتارى مەن شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ ۇزىلۋىنەن زارداپ شەكتى.
ەكونوميكانى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋ، باعانى ىرىقتاندىرۋ جانە نارىقتىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ شارالارى قولعا الىندى. الايدا بۇل رەفورمالار حالىقتىڭ تۇرمىسىنا بىردەن وڭ اسەر ەتكەن جوق. كەرىسىنشە، العاشقى كەزەڭدە الەۋمەتتىك قيىندىقتار كۇشەيدى.
ينفلياتسيا جانە حالىقتىڭ تۇرمىسىنداعى قيىندىقتار
1990-جىلداردىڭ باسىندا باعانىڭ كۇرت ءوسۋى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتتى. بۇرىن مەملەكەت رەتتەپ كەلگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسى ەركىن جىبەرىلىپ، اقشا قۇنسىزدانا باستادى.
قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە سايكەس، 1992-جىلى جىلدىق ينفلياتسيا 3060 پايىزعا جەتكەن. 1993-جىلى بۇل كورسەتكىش 2265 پايىزدى، ال 1994-جىلى 1258 پايىزدى قۇراعان. جوعارى ينفلياتسيا كاسىپورىنداردىڭ قارجىلىق جاعدايىن السىرەتىپ، حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن تومەندەتتى.
جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ۋاقىتىلى تولەنبەۋى، جۇمىسسىزدىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق كوپتەگەن وتباسى ءۇشىن كۇندەلىكتى ماسەلەگە اينالدى. كاسىپورىندار اراسىنداعى تولەم داعدارىسى دا ءوندىرىستىڭ قالپىنا كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىردى.
مۇنداي جاعدايدا ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ، قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا جانە دەربەس قارجى جۇيەسى
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى - ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ بولدى. 1993-جىلعى قاراشاعا دەيىن ەل رۋبل ايماعىندا قالىپ، اقشا-نەسيە ساياساتىنا قاتىستى ءبىرقاتار ماسەلەدە رەسەيدىڭ قارجى جۇيەسىنە تاۋەلدى بولدى.
1993-جىلعى 15-قاراشادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى - تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل ەلگە دەربەس اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋگە، ينفلياتسيانى باقىلاۋعا جانە ۇلتتىق قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى بىردەن قامتاماسىز ەتكەن جوق. دەگەنمەن ول تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى قارجىلىق ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاستى.
جاڭا مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ
ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن قاتار قازاقستان الدىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭادان قۇرۋ مىندەتى تۇردى. تاۋەلسىزدىك العان ساتتە ەلگە ءوزىنىڭ زاڭناماسىن، مەملەكەتتىك ورگاندارىن، قورعانىس جۇيەسىن جانە حالىقارالىق قاتىناستارىن قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى.
1992-جىلعى 2-ناۋرىزدا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولدى. بۇل جاس مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە دەربەس سۋبەكت رەتىندە تانىلۋىنا جول اشتى.
سول جىلى 4-ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋى، ەلتاڭباسى جانە ءانۇرانى بەكىتىلدى. ال 7-مامىردا دەربەس قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا، ەلدىڭ ەگەمەندىگىن بىلدىرەتىن نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن رامىزدەر قالىپتاسا باستادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ دا بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتتى. 1993-جىلعى 28-قاڭتاردا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. ال 1995-جىلعى 30-تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ارقىلى جاڭا كونستيتۋتسيا بەكىتىلدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىندادى.
شەكارا قاۋىپسىزدىگى جانە يادرولىق مۇرا
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان الدىندا مەملەكەتتىك شەكارانى قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتى تۇردى. بۇعان دەيىن وداقتاس رەسپۋبليكا بولعان ەل ەندى كورشى مەملەكەتتەرمەن شەكارا ماسەلەلەرىن دەربەس كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋگە ءتيىس ەدى.
تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە - قازاقستان اۋماعىندا قالعان يادرولىق قارۋ مۇراسى بولدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن رەسپۋبليكا الەمدەگى كولەمى جونىنەن ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى يەلەنىپ قالدى.
قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ باعىتىن تاڭدادى. 1991-جىلعى 29-تامىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. 1992-جىلى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىلىپ، 1993-جىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت راتيفيكاتسيالاندى. كەيىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ ۇدەرىسى حالىقارالىق كەلىسىمدەر اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى.
بۇل شەشىم قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەيبىت باستامالارىن تانىتۋعا جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە ۇلەس قوسۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
داعدارىستان تۇراقتانۋعا قاراي
1990-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ باعىتىنداعى شارالار بىرتىندەپ ناتيجە بەرە باستادى. قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى جۇرگىزىلىپ، نارىقتىق رەفورمالار جالعاستى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ، مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن سالالارىن دامىتۋعا نازار اۋدارىلدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، قازاقستاندا ەكونوميكالىق ءوسىم 1996-جىلى قايتا جانداندى. 1997-جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 2 پايىزدى قۇرادى. ال 1998-جىلدىڭ مامىرىندا جىلدىق ينفلياتسيا 10 پايىزدان تومەندەدى.
دەگەنمەن تۇراقتانۋ جولى بىركەلكى بولعان جوق. 1998-جىلعى رەسەيدەگى قارجى داعدارىسى مەن الەمدىك شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا اسەر ەتتى. 1999-جىلى تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا جانە وزگەرمەلى ايىرباس باعامىنا كوشۋگە تۋرا كەلدى.
وسىلايشا، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان ءۇشىن مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭى بولدى. ەل ەكونوميكالىق داعدارىس، جوعارى ينفلياتسيا، ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى جانە الەۋمەتتىك قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قۇرىلدى، حالىقارالىق بايلانىستار جولعا قويىلىپ، يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتى تاڭدالدى.
بۇل كەزەڭنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - قازاقستاننىڭ ءبىر مەزگىلدە ءارى جاڭا مەملەكەت قۇرىپ، ءارى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق جۇيەگە كوشۋگە ءماجبۇر بولۋى ەدى.