تاۋەلسىزدىككە جول اشقان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا نە ايتىلعان ەدى

اقتوبە. KAZINFORM - بيىل قازاق ك س ر- ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 35 جىل تولدى. قۇجاتتى سول كەزدەگى قازاق ەليتاسى ازىرلەپ، بەكىتتى. قۇجات ىشكى عانا ەمەس، سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋگە، ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا، تەرريتوريانى بەكىتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى- كونستيتۋتسيا نەگىزى

رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەلەر قاتارىنا قايتا قوسىلعاننان بەرى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تۋرالى جيى ايتىلا باستادى. قۇر ءسوز ەمەس، تاريحقا ۇڭىلەدى ءقازىر.

قۇجاتتا «قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلتتاردىڭ ءتول مادەنيەتىن، ءداستۇرىن، ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ جانە ولاردىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ - قازاق ك س ر مەملەكەتتىلىگىنىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى» دەپ جازىلدى.

بۇدان ءارى تەرريتوريانىڭ بولىنبەيتىنى، وعان ەشكىم دە قول سۇقپايتىنى، كەلىسىمسىز پايدالانۋعا بولمايتىنى تۋرالى بولىمدەرى بار.

ق. جۇبانوۆ اتىنداعى ءا و ۋ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە الەۋمەتتىك-ساياسي پاندەر كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى اسحات كەڭەسوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل قۇجات تاۋەلسىزدىككە جول سالدى.

- ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى - قازاقستاننىڭ ەڭ العاش قابىلداعان قۇجاتى. 1990-جىلدىڭ 25-قازانى. ساياسي تۇرعىدان ايتار بولساق، باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ورتالىق ماسكەۋمەن كونفليكتكە كەلمەي قابىلدانعان قۇجاتتىڭ ءبىرى وسى. ءول بىزدىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نەگىز سالىپ بەردى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونداعى باعىتتار - 1991-جىلى قابىلدانعان تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنىڭ، 1993-جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى. وندا قانداي باعىتتار بولدى؟ ساياسي باعىت. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى جاريالادىق. ناتيجەسىندە ىشكى ساياساتتى دا، سىرتقى ساياساتتى ءدا وزىمىز جۇرگىزە باستادىق. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق باعىتتاردا ەركىندىك پايدا بولدى. تەرريتوريالىق تۇتاستىقتى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءارى قاراي ايتار بولساق، ۇلت رەتىندە تۇتاستىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ويتكەنى دەكلاراتسيادا قازاق ءتىلى مارتەبەسى كورسەتىلگەن بولاتىن. ياعني قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە اتالدى. تيتۋلدىق ۇلت قازاق بولىپ سانالدى، - دەدى اسحات كەڭەسوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، سول شاقتا ەگەمەندىك ەليتاسىنىڭ كىرپىشى قالاندى. مىقتى ساياسي شەشىم قابىلدانىپ، قاقتىعىستى بولدىرمادى.

- اربا دا سىنعان جوق، وگىز دە ولگەن جوق. ەرەكشەلىگى - قابىلدانعان قۇجات جوعارىدان باستالدى. حالىقتىڭ وعان قاتىسى بولمادى. ياعني زيالى قاۋىم ءوزى قابىلدادى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن باعىتتاردى كونستيتۋتسيادان كورە الامىز. سونىمەن قاتار دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەن باعىتتاردىڭ ءبىرى - سىرتقى ساياساتتاعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ. كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە اركەز ماسكەۋمەن اقىلداساتىن ەدىك. دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن بۇل ماسەلە ەكىنشى ورىنعا ءوتىپ، باسقا مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسقا شىعا باستادىق. سىرتقى ساياساتتا مادەني، عىلىمي، ەكونوميكالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بولدى، - دەيدى كافەدرا دوتسەنتى.

ەگەمەندىك تۋرالى قۇجات تەرريتوريا تۇتاستىعىن ايعاقتادى.

اسحات كەڭەسوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەڭەستىك ءاۆتوريتاريزمنىڭ نەگىزىندە قالانعان العاشقى دەموكراتيالىق قۇجاتتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ، رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىن اجىراتا ءبىلۋ قاجەت.

- ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىن ايتامىن. عالىمدار پىكىرى ەكىگە جارىلادى وسى تاقىرىپتا. بىرەۋلەر ەكەۋى ءبىر ۇعىم دەيدى. ەكىنشى ءبىر توبى «ەگەمەندىكتە تەك جوعارى بيلىك تاۋەلسىز بولادى، تاۋەلسىزدىكتە بارلىق بيلىك تاۋەلسىز بولادى» دەيدى. بۇل فرانتسۋزدىڭ سۋۆەرەن دەگەن سوزىنەن شىققان. XVI عاسىردا جان بودەن دەگەن فرانسۋزدىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ وكىلى وسى سۋۆەرەن ءسوزىن ەنگىزەدى. جوعارى بيلىكتىڭ ەركىندىگى، جوعارى بيلىكتىڭ بوستاندىعى. ءوزىم ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ءسوز دەپ ەسەپتەيمىن. تاۋەلسىزدىك ول تولىقتاي تاۋەلسىز بولۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءوزىم ەركىندىك دەگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ءدارىس كەزىندە وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ، تۇسىندىرەمىن. جاستار مۇنى ءبىلۋى كەرەك. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى دا، تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى دا - تاريحي قۇجاتتار. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن كوپ نورما وسى دەكلاراتسيادان الىندى، - دەدى ول.

تاۋەلسىزدىككە باستاۋ بولعان قۇجات

ق. جۇبانوۆ اتىنداعى ءاوۋ اعا وقىتۋشىسى، ساياساتتانۋ ماگيسترى ورىنباسار مۇحيتوۆتىڭ دە پىكىرىن بىلدىك. وقىتۋشى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنا سۇيەنىپ، ەلدە ماڭىزدى شەشىم قابىلدانعانىن ايتادى.

ماسەلەن 1990-جىلعى قۇجاتتا «رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا يادرولىق قارۋدىڭ سىنالۋىنا، جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ وزگە دە تۇرلەرى (حيميالىق، باكتەريولوگيالىق، بيولوگيالىق جانە باسقالار) ءۇشىن سىناۋ پوليگوندارىن سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلعان.

- سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە قابىلداندى دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن بىرگە سىرتقى ساياساتتا قازاقستان ءوز مۇددەسىنە ساي حالىقارالىق قاتىناستار ورناتا الاتىنىن كورسەتتى. قۇجاتتا باسقا مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەدە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتا الاتىنى ايتىلدى. رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگى ونى زاڭ شىعارۋ، اتقارۋ جانە سوت بيلىگىنە ءبولۋ ءپرينتسيپى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىنى جازىلعان. ءسويتىپ قۇجات تاريحي ميسسياسىن اتقاردى. بۇگىندە كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى وسى بولىپ تۇر، - دەدى ول.

ايتا كەتەيىك، 25-قازان 1995-2001-جىلدارى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتىلدى. 2001-جىلى اتالعان مەرەكە مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزىمىنە ەندى.

الايدا كەيىنىرەك 2009-جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ول مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزىمىنەن الىنىپ تاستالعان- دى.

2022-جىلدىڭ جازىندا ۇلىتاۋ وڭىرىندە وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. وسىلايشا، ون جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇمىت قالعان مەرەكە قايتا تويلانا باستادى.