«نەۆادا- سەمەي»: تالاپ پەن تىلەك
سەمەي پوليگونى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن يادرولىق سىناق الاڭى ەدى. قازاق دالاسىندا قىرىق جىل بويى جۇرگىزىلگەن جارىلىستان 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى. 18 ميلليون گەكتار سىناق الاڭىندا 456 رەت ءدۇمپۋ بولىپ، رادياتسيالىق ساۋلەنىڭ سالدارىن حالىق ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلەدى.
كەڭەس وداعى ىدىراۋعا جاقىن قالعان جىلدارى-اق حالىق وسى زيانى باسىم الاڭدى جابۋدى سۇراي باستالدى. بۇعان دەيىن اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «نەۆادا- سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسى كوپتىڭ كوكەيىندەگى ءسوزدى ساياسي تالاپقا اينالدىرعان بولاتىن. مۇنداي ۇسىنىس بيلىكتىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا قاتىستى ۇستانىمىمەن استاسىپ، كوپ وتپەي ناقتى شەشىم قابىلداندى.
وسىلايشا، 1991 -جىلى 29-تامىزدا قازاق ك س ر پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى رەسمي تۇردە جابىلدى. قازاقستان بەيبىتشىلىك جولىن ۇلگى ەتىپ، وزگە مەملەكەتتەرگە دە ۇندەۋ جاساعان بولاتىن. 2009 -جىلى بۇۇ قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن 29-تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالادى. ال 2019 -جىلى قازاقستان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى رەسپۋبليكالىق مەرەكەلىك داتالار تىزبەسىنە ەنگىزدى.
ق ر پرەزيدەنتتىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولاتتىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاقىرىپ قانشاما قاۋزالعانىمەن، ونىڭ زاردابى مەن تاريحي باعاسى ۇمىتىلماۋى ءتيىس.
فوتو: fnn.kz
- سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى 40 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان يادرولىق سىناقتار كەزەڭىنە نۇكتە قويدى. دەگەنمەن بۇل شەشىمنىڭ اسا كۇردەلى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون، ويتكەنى ول قازاقستان ءالى دە كسرو قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە قابىلداندى. «قىرعي- قاباق سوعىس» داۋىرىندە كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلىعى پوليگوندى ستراتەگيالىق يادرولىق تەپە- تەڭدىك جۇيەسىنىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىردى. وسى كەزەڭدە حالىقتىڭ بۇلتارتپاس ەرىك- جىگەرىنىڭ جارقىن كورىنىسىن بىلدىرگەن «نەۆادا- سەمەي» قوعامدىق قوزعالىسى شەشۋشى ءرول اتقاردى، - دەيدى مامان.
قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى، «نەۆادا- سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى سۇلتان كارتويەۆ سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىنىڭ نىشانىنا بالادى. سونىمەن قاتار قوزعالىستىڭ بۇگىنگى مىندەتى تاريحي جادتى ساقتاۋ، تاجىريبەنى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ دەپ ءتۇسىندىردى.
- «نەۆادا- سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن دايەكتى مەملەكەتتىك ساياسات ناتيجە بەردى. 1989 -جىلى قۇرىلعان قوزعالىس ەكى ميلليوننان استام قازاقستاندىقتى بىرىكتىرىپ، يادرولىق سىناقتارعا قارسى جانە يادرولىق قارۋسىز الەم ورناتۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى، - دەدى سۇلتان كارتويەۆ.
فوتو: semeytany.kz
راسىندا سىناق الاڭى اۋىر ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق زارداپ اكەلدى. مىسالى، اۋماعى 300 مىڭ شارشى كيلومەتردەن استام جەر اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعارىلدى، بۇل كولەمى جاعىنان يتاليا اۋماعىمەن شامالاس. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بۇگىنگە دەيىن جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ق ر اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، قازىر پوليگوندارداعى لاستانعان جەردىڭ اۋماعى - 833 مىڭ گەكتار، ال شارۋاشىلىققا پايدالانۋعا جارامدى اۋماق - 997 مىڭ گەكتار. بۇگىندە اگەنتتىك سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋ جوباسىن قولعا العان.
- سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن قازاقستان اۋماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن جويۋ باعىتىنداعى مىندەتتەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە سىناق ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەداۋىر بولىگى جويىلىپ، 18 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتا كەشەندى رادياتسيالىق- ەكولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇگىندە جيناقتالعان تاجىريبە ەلىمىزگە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى حالىقارالىق رەجيمدى نىعايتۋمەن قاتار، اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جانتيكين.
قازاقستان - يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تۇڭعىش ەل
قازاقستان - يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جاھانداعى العاشقى مەملەكەت. الەم ەلدەرى قازاقستاندى انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانىپ، مۇنداي تاجىريبەنى قولدانىسقا ەنگىزۋگە نيەتتەنگەنىن بىلەمىز. ونىڭ ايقىن مىسالى، سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن الەمدەگى باسقا دا ءىرى يادرولىق سىناق پوليگوندارى - نەۆادا، جاڭا جەر، لوب-نور جانە مۋرۋروا جۇمىسىن توقتاتتى. وسىلايشا، يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ باستاماسى جاھاندىق سيپاتقا يە بولدى.
مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى باعىتى دا وسى جولمەن تۇيىسەدى. قازاقستان جاھاندىق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن ۇنەمى ەسكە سالىپ، ءتىپتى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە ۇلگىگە اينالدىرعان. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ تا 2045 -جىلعا قاراي يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتۋ يدەياسىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىز اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا جانە يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا مۇددەلى. وسى ماقساتتا حالىق اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن.
ەلىمىزدەگى جاپونيانىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ييدجيما ياسۋماسا يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدا قازاقستان مەن جاپونيانىڭ ۇلەسى باسىم دەگەن پىكىردە.
- جاپونيا مەن قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن ورتاق سەزىندى. ەكى ەل دە يادرولىق قارۋسىز الەمگە اينالۋ جولىندا جەتەكشى سانالادى. بۇل باعىتتا قازاقستان - جاپونيا ءۇشىن ەڭ سەنىمدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى. ەكى ەلدىڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرى، ۋنيۆەرسيتەتتەرى كوپتەگەن جىل بويى رادياتسيانىڭ اسەرىنەن زارداپ شەككەندەردى ەمدەۋ سالاسىندا بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋدە. جاپونيا دا بىرنەشە رەت مەديتسينالىق قۇرال- جابدىقتار بەرۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتتى، - دەدى ديپلومات.
يدجيما ياسۋماسانىڭ سوزىنشە، جاپونيا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى. اتاپ ايتقاندا، جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماڭىزدى.
مەملەكەت جاردەمى
قازاقستاندا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زاردابىن شەككەن اۋماقتاردا تۋعان ازاماتتارعا ءتۇرلى وتەماقى مەن جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. سوڭعى وزگەرىستەرگە سايكەس، سەمەي اۋماعى مەن پاۆلودار، شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ پوليگونعا جاقىن جاتقان اۋداندارى ەكولوگيالىق اپات ايماعى رەتىندە تانىلعان. كومەك كورسەتۋ مەحانيزمىن بىرىزدەندىرۋگە «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن.
اتاپ ايتقاندا، زاڭنىڭ 5، 6، 7، 8 جانە 9-باپتارىندا كورسەتىلگەن ايماقتاردا تۇرعان جانە تۇرىپ جاتقان ازاماتتارعا يادرولىق سىناقتاردان كەلتىرىلگەن زالال ءۇشىن وتەماقى تولەنەدى.
ال ءبىرجولعى مەملەكەتتىك اقشالاي وتەماقى 1949-1990 -جىلدار ارالىعىندا رادياتسيالىق قاتەر ايماقتارىندا تۇرعان ازاماتتارعا تولەنەدى. تولەم مولشەرى ادامنىڭ قاي ايماقتا جانە قانشا ۋاقىت تۇرعانىنا بايلانىستى ەسەپتەلەدى.
زاڭعا سايكەس، بۇل ساناتتاعى ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى الۋ قۇقىعىن راستايتىن كۋالىك بەرىلۋى قاجەت. كۋالىكتى الۋعا 1949-1990 -جىلدار ارالىعىندا رادياتسيالىق اسەرگە ۇشىراعان اۋماقتاردا تۇرعان ازاماتتار قۇقىلى. وتەماقى الۋ ءۇشىن ازاماتتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە رادياتسيالىق قاۋىپتى اۋماقتا تۇرعانىن نەمەسە جۇمىس ىستەگەنىن دالەلدەيتىن قۇجاتتار تالاپ ەتىلەدى.
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن جاندارعا مەديتسينالىق كومەك تە كورسەتىلەتىنىن ايتا كەتەيىك. سىناقتاردان زارداپ شەككەن اۋدانداردىڭ حالقىنا تەگىن دارىلەر مەن ارنايى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر ءمامس جانە تمككك شەڭبەرىندە قاراستىرىلعان.
اباي وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات الەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، وبلىستا 2022 -جىلدان باستاپ «KARAGAILY» شيپاجايىندا جەكەلەگەن ساناتتاعى ازاماتتار ساناتوريي- كۋرورتتىق ەمدەۋمەن قامتىلىپ كەلەدى.
- وسى كەزەڭ ىشىندە چەرنوبىل اپاتىنان جانە وزگە دە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن 170 ازامات ەمگە جىبەرىلدى. يادرولىق ساۋلەلەنۋدىڭ سالدارىنان مۇگەدەكتىك العاندار جىلىنا ءبىر رەت 14 كۇندىك شيپاجايلىق ەم الۋ قۇقىعىنا يە. سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زارداپ شەككەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا 9-مامىر - جەڭىس كۇنىنە وراي 30 ا ە ك (129750 تەڭگە) كولەمىندە تولەم جۇرگىزىلدى، - دەيدى باسقارما وكىلى.
جاردەم مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. زارداپ شەككەن ازاماتتارعا زەينەتاقىعا قوسىمشا ۇستەمەاقى بار. جوعارىدا اتاپ وتكەن زاڭنىڭ 5 جانە 6-باپتارىندا كورسەتىلگەن اۋماقتاردا تۇرىپ جاتقان جانە 1998 -جىلعى 1-قاڭتارعا دەيىن زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىعا ايماقتار بويىنشا مىناداي مولشەردە ۇستەمەاقى الۋعا قۇقىعى بار:
توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 2,09 ا ە ك.
ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1,83 ا ە ك.
جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلى 1998 -جىلعى 1-قاڭتارعا دەيىنگى كەزەڭ ءۇشىن ەسەپكە الىنادى. ەڭبەك ءوتىلى ەڭبەك كىتاپشاسىمەن راستالادى. ال ەڭبەك كىتاپشاسى نەمەسە وندا ءتيىستى جازبالار بولماعان كەزدە جۇمىسى تۋرالى مالىمەتتەردى راستايتىن قۇجاتتار سوتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە بەلگىلەنەدى. وسىعان وراي، كودەكستىڭ 207-بابى 2-تارماعىنا سايكەس - توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاتەرى بار ايماقتاردا 1949 -جىلعى 29-تامىز بەن 1963 -جىلعى 5-شىلدە ارالىعىندا كەمىندە 5 جىل تۇرعان ازاماتتار:
ەرلەر - 50 جاسقا تولعاندا؛
ايەلدەر - 45 جاسقا تولعاندا جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋعا قۇقىعى بار.
ايتا كەتەرلىگى، جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن جەڭىلدىكپەن ەسەپتەۋ نازارعا الىنادى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنا ىرگەلەس جاتقان اۋدانداردا 1949 -جىلعى 29-تامىزدان باستاپ 1963 -جىلعى 5-شىلدە ارالىعى كەزەڭىندەگى جۇمىس جانە اسكەري قىزمەت ءۇش ەسە مولشەردە، ال 1963 -جىلعى 6-شىلدەدەن باستاپ 1992 -جىلعى 1-قاڭتار ارالىعىنداعى جۇمىس جانە اسكەري قىزمەت ءبىر جارىم ەسە مولشەردە ەسەپتەلىنەدى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين