ت م ۇ: تاريحي قۇرىلتايدىڭ بۇگىنگى بەينەسى

استانا. قازاقپارات - 6-7-قازاندا ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ XII سامميتى وتەدى. مۇندا مەملەكەت باسشىلارى ساياسي ۇسىنىسىن ايتىپ، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماسەلەلەرىن تالقىلاماق. تالقى الاڭىندا نە ايتىلۋى مۇمكىن، ۇيىم قۇرىلعالى نەندەي ناتيجەگە قول جەتتى؟ Kazinform-نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ساراپشىلارمەن بىرگە ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى.

ت م ۇ: تاريحي قۇرىلتايدىڭ بۇگىنگى بەينەسى

استانا. قازاقپارات - 6-7-قازاندا ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ XII سامميتى وتەدى. مۇندا مەملەكەت باسشىلارى ساياسي ۇسىنىسىن ايتىپ، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماسەلەلەرىن تالقىلاماق. تالقى الاڭىندا نە ايتىلۋى مۇمكىن، ۇيىم قۇرىلعالى نەندەي ناتيجەگە قول جەتتى؟ Kazinform-نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ساراپشىلارمەن بىرگە ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى.

بىرلىككە ءبىر قادام: كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسى

تۇركى مەملەكەتتەر ۇيىمى 15 جىلدا تۋىس حالىقتاردى بىرىكتىرگەن بىرەگەي ينستيتۋتقا اينالدى. 2009 -جىلى كەڭەس رەتىندە قۇرىلىپ، 2021 -جىلى ۇيىم مارتەبەسىن يەلەنگەن قۇرىلىمنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى جىل ساناپ ارتۋدا. قازىر باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ ساياسي- ەكونوميكالىق بايلانىسى بەكەم، مادەني- گۋمانيتارلىق قاتىناسى قارقىندى. ءداستۇرلى سامميتتە ورتاق مۇددە قالىس قالماي، ءاربىر جۇرتتىڭ ءۇنى ايقىن ەستىلۋى، تەڭ مۇمكىندىك الۋى باستى مىندەتكە اينالعان. ازەربايجاندا ۇيىمداستىرىلاتىن جيىننىڭ دا وزەگى وسى ۇستانىمنان الشاقتاماق ەمەس.

تەڭدىك دەگەننەن شىعادى، ۇيىمدا كورپەنى وزىنە تارتۋ جوق، شىعارعان شەشىمنىڭ يگىلىگىن ورتاق كورۋگە تالپىنىس بار. ءسامميتتىڭ ءوزى ت م ۇ مەملەكەتتەرىندە كەزەكپەن ءوتىپ كەلەدى. مىسالى، بۇ ع ان دەيىن ازەربايجاندا ۇيىم باسشىلارىنىڭ وتىرىسى رەسمي دە، بەيرەسمي دە ۇيىمداستىرىلدى - گابالا قالاسى كوشباسشىلاردى ەكىنشى مارتە قابىلداپ وتىر.

بيىل دا بايلانىس بار، 2025 -جىلى اقتاۋ قالاسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ بەكىتىلسە، بىشكەك قالاسى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ سيفرلى استاناسى اتاندى.

جالپى تۇركى مەملەكەتەرى ترانزيت- كولىك، ەكولوگيا، سپورت، عىلىم، ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا كەشەندى دامۋ جوسپارىن جولعا قويعان. ءوزارا كومەككە نەگىزدەلگەن گۋمانيتارلىق بلوكتىڭ جۇمىسى جۇيەلى. تۇرك پ ا، تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى، تۇركى اكادەمياسى، تۇركسوي سەكىلدى قۇقىقتىق- ساياسي ينستيتۋتتار ىرگەسىن كەڭەيتىپ كەلەدى.

2008 -جىلى ۇكىمەتارالىق بايلانىستى نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن تۇرك پ ا ۇيىمى قۇرىلدى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اتالعان قۇرىلىم ارقىلى زاڭنامالىق، مادەني- گۋمانيتارلىق جانە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا تىرىسادى. بيىل ماۋسىمدا قازاقستان تۇرك پ ا-عا ءتوراعالىق ەتۋدى باستادى.

ق س ز ي ازيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى باۋىرجان اۋكەننىڭ سوزىنشە، ت م ۇ باستاۋىندا قازاقستان تۇر. ءارى تۇركى تەڭدىگىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى ماڭىزدى.

- ۇيىم 2009 -جىلى ناحچىۆاندا قۇرىلعان بولاتىن. سودان بەرى سامميتتەردە كوتەرىلگەن كوپتەگەن باستاما بىرتىندەپ جۇزەگە اسۋدا. مىسالى، كولىك- لوگيستيكالىق باعىتتا ورتا ءدالىزدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ، كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ جانە ەلەكتروندىق رۇقسات جۇيەسىن ەنگىزۋ قولعا الىندى. ەنەرگەتيكا، جاسىل ەكونوميكا، مادەني-گۋمانيتارلىق الماسۋ باعىتتارىندا دا ناقتى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. 2023 -جىلى قازاقستان ءتوراعالىعى كەزىندە «TURK TIME» ۇرانىمەن 80 نەن استام ءىس-شارا وتكىزىلىپ، ەكونوميكالىق، مادەني جانە عىلىمي سالالارداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە شىقتى، - دەيدى ساراپشى.

ورتاق تاريح - ورتاق ءتىل

بۇگىندە اكادەميالىق ورتاداعى تۇركىلىك تانىمدى زەرتتەۋ كەمشىن. مۇنى مەملەكەت باسشىلارى مەن ساراپشىلار سان مارتە ايتقانىن ەستىدىك. وسى ورايدا 2010 -جىلى استانادا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اشىلىپ، ءبىرقاتار ماڭىزدى جوبا باستاعانى بار. تۇركى الەمىندەگى ورتاق اكادەميالىق مەكەمە عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرۋدە. تۇركى تانۋ سالاسىنا دەندەي ەنىپ، ناقتى ايتساق، تاريح، ارحەولوگيا، ەتنولوگيا، انتروپولوگيا، ادەبيەت، ءتىل ءبىلىمىن تەرەڭدەتە ءتۇستى.

2022 -جىلى اكادەميانىڭ جاڭا تىنىسى اشىلعانداي: مەملەكەتتەر مىندەتتى جارنا اۋدارىپ، ماماندار بايلانىسى جولعا قويىلا باستادى. سول جىلدان ۇيىم تىزگىنى ازەربايجان ۇ ع ا اكادەميگى ءارى حالىقارالىق ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى شاھين مۇستافايەۆ قولىندا.

شاھين مۇستافايەۆ باستاعان تۇركى عالىمدارى ماڭىزدى بىرنەشە جوبانى قولعا العان. سونىڭ ءبىرى - تاريحتى قايتا جازۋ. عالىمدار تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى تۋرالى ەكى تومدىق جيناق ازىرلەپ جاتىر. باستاما تۇركى حالىقتارىنىڭ باي مۇراسىن جۇيەلى ءارى وبەكتيۆتى تۇردە كورسەتۋگە جاسالعان ىرگەلى ەڭبەك اتانباق.

باۋىرجان اۋكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋى بىرەگەيلىك سەزىمىن ارتتىرادى دەگەن ويدا.

- اتالعان قادام ساياسي ىنتىماقتاستىققا وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. بولاشاقتا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تەك ساۋدا مەن لوگيستيكا سالاسىندا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە سيفرلىق ترانسفورماتسيا، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيا باعىتتارىندا ماڭىزدى قادامدار جاسايدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى، - دەيدى ساراپشى.

ورتاق مۇرانى وقۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءالىپبيى كەرەك. كوپ بۇرىن قيال ەسەبىندە قابىلداناتىن بۇل يدەيا قازىر جۇزەگە استى. وتكەن جىلى باكۋدە «ورتاق تۇركى ءالىپبيى دەكلاراتسياسى» قابىلدانعانى ەستە. باستاپقىدا ءارتۇرلى سىني پىكىر بولعانىمەن، كەيىن باۋىرلاس ۇلتتار ءبىر مامىلەگە كەلگەندەي. ءتىپتى جاقىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 180 جىلدىعىنا وراي ھاكىمنىڭ «قارا سوزدەرى» ورتاق تۇركى الىپبيىندە جارىق كوردى.

قازاق- ازەربايجان مۇددەسى

ۇيىمدا قازاقستان مەن ازەربايجان بەلسەندى. تۇركى الەمىندەگى ساياسي- قوعامدىق وزگەرىستىڭ كوبى قوس ەلدىڭ الاڭىندا شەشىلەتىن ءۇردىس پايدا بولدى. ساراپشىلار مۇنداي وزگەرىستى قوس تاراپتىڭ ت م ۇ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋعا دەگەن ىنتاسىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ۇستىنە ۇيىمنىڭ دامىعانى ترانزيتتىك حابقا اينالعىسى كەلەتىن قازاق- ازەربايجان قاتىناسى ءۇشىن اۋاداي قاجەت دەپ وتىر.

بۇل بولجام ورىندى. سەبەبى قازاقستان مەن ازەربايجان كولىك- لوگيستيكالىق بايلانىسىن جەتىلدىرىپ وتىر. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمى 2,6 ميلليون تونناعا جەتتى، ال كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ 40,2 مىڭ ج ف ە-گە جەتتى. مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن جوبالار شوعىرى دا مول: قازاق ۋرانىنىڭ ازەربايجان ارقىلى ترانزيتى؛ Digital Silk Way شەڭبەرىندە سۋاستى توبج قۇرىلىسى (400 تبيت/س)؛

«Middle Corridor Multimodal» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ باستاماسى اتاۋعا تۇرارلىق.

تاسىمال ەكونوميكالىق وسىمگە اسەر ەتۋدە. بيىل التى ايدا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 331,7 ميلليون دوللاردى قۇرادى، بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4,8 پايىزعا ارتىق. ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق كورسەتكىشىمىزدىڭ وسۋىنە بيداي، مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋ اسەر ەتكەن. ال كورشىمىزدىڭ ستاتيستيكاسىن قۇبىرلار، اليۋميني جانە تاماق ونىمدەرى كوتەرىپ وتىر.

ۇيىمنىڭ ىشكى ساۋدا اينالىمى ءالى دە از

تۇركى مەملەكەتتەرى رۋحاني تۇرعىدا عانا ەمەس، ەكونوميكالىق الەۋەتى تۇرعىسىنان دا الىپ. ءبىراق، ت م ۇ مۇمكىندىكتى قانشالىقتى پايدالانا الىپ وتىرعانى باسى اشىق سۇراق. نەگە دەسەڭىز، ت م ۇ مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋار اينالىمى - 1,1 تريلليون دوللار، جيىنتىق سىرتقى ساۋدا كولەمى 850 ميلليارد دوللار شاماسىندا. ال ىشكى ساۋدا اينالىمى 7 پايىزدى عانا قۇرايدى.

قازاقستاندا دا ستاتيستيكا ءماز ەمەس. وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن اراداعى الىس- بەرىسى 11,4 ميلليارد دوللاردان كوتەرىلمەدى - سىرتقى ساۋدامىزدىڭ 8 پايىزىنا تەڭ.

سوندىقتان ۇيىم ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى دامىتۋعا نيەتتى. بۇعان دەيىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ العاشقى قادامدى ءدال وسى ىشكى ساۋدا اينالىمىن جاقسارتۋدان باستاۋ كەرەگىن ايتقان ەدى.

- ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىشكى ساۋدا نەبارى 7 پايىز نەمەسە شامامەن 58,17 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. بىرنەشە جىل بۇرىن كورسەتكىش نەبارى 3 پايىزدان اسپايتىن. سوندىقتان وڭ ديناميكا بار دەۋگە بولادى. ەندى قىسقا مەرزىمدە كورسەتكىشتى 10 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە تىرىسامىز، - دەپ اتاپ ءوتتى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ.

تۇركى ەلدەرى ايماعىندا 175 ميلليون حالىق بارىن ءارى جەر اۋماعىن ەسكەرسەك، ءاربىر ۇيىمعا مۇشە ەل نارىقتان تارشىلىق كورمەيتىنى انىق. بۇل تۇرعىدا ەكونوميكالىق بايلانىس پەن رەسۋرستىق مۇمكىندىك جەتەرلىك. ساراپشى باۋىرجان اۋكەننىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، ازەربايجانداعى سامميتتە ەكولوگيا، لوگيستيكا، قاۋىپسىزدىك تاقىرىبى تەرەڭ قاۋزالۋى ىقتيمال.

- گابالاداعى سامميتتە تۇركى ەلدەرى ءۇشىن وزەكتى جاڭا باعىتتار كوتەرىلۋى مۇمكىن. ساندىق ەكونوميكاعا كوشۋ، جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ، سيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى ورتاق پايدالانۋ، سونداي-اق ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق پەن «جاسىل» كۇن ءتارتىبى باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالماق. بۇل ماسەلەلەر تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس، سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ماڭىزى بار، ويتكەنى تۇركى مەملەكەتتەرىن جاھاندىق جاڭا تەحنولوگيالىق تولقىنعا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى ول.