ت م ۇ بەيرەسمي سامميتىندە قانداي وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانادى - ساراپشى پىكىرى
استانا. KAZINFORM - بۋداپەشتە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (ت م ۇ) بەيرەسمي سامميتى ۇيىمداستىرىلدى. وسى ورايدا ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى داۋرەن ابەن ماڭىزدى جيىنعا قاتىستى قىسقاشا بولجامىن ايتىپ بەردى.
- داۋرەن ابەن ۇلى، ت م ۇ بەيرەسمي سامميتىندە قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانۋى مۇمكىن؟
- ادەتتە، مەملەكەتارالىق ۇيىمداردا نەگىزگى شەشىمدەر رەسمي ءىس-شارالاردا قابىلدانادى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى دا بۇل ۇردىستەن تىس قالمايدى. بولجام بويىنشا، كوپجاقتى كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى باستامالار وسى جىلدىڭ قازان ايىندا ازەربايجاندا وتەتىن ت م ۇ- نىڭ 12-رەسمي سامميتىندە تالقىلانىپ، بەكىتىلەدى.
ال بۋداپەشتەگى بەيرەسمي سامميتتىڭ نەگىزگى ماقساتى - مەنىڭ ويىمشا، ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ الۋ جانە ەڭ وزەكتى وڭىرلىك ءارى جاھاندىق ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسۋ.
سونىمەن قاتار، بۇل كەزدەسۋ تەك سيمۆولدىق قانا ەمەس، ستراتەگيالىق مانگە دە يە. سەبەبى بۇل جولى سامميت تمۇ- عا مۇشە مەملەكەتتە ەمەس، باقىلاۋشى ەل اۋماعىندا وتەدى. بۇل تمۇ- عا تۇركى كەڭىستىگىنەن تىس ەلدەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى جانە ۇيىمنىڭ بىرتىندەپ اشىق ءارى يكەمدى وڭىرلىك پلاتفورماعا اينالىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەيدى. ءسامميتتىڭ تاقىرىبى - «شىعىس پەن باتىستىڭ توعىسقان نۇكتەسى» بولۋىنىڭ ءوزى پىكىرتالاس كەڭ اۋقىمدا ءوتۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلدىرەتىندەي.
كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى تاقىرىپ - ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ، سونىڭ ىشىندە تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى جوبالارى پورتفەلىن كەڭەيتۋ بولۋى مۇمكىن. بۇل قور - 2023-جىلى قۇرىلعان، وتكەن جىلى جۇمىسىن باستادى.
سونىمەن قاتار، بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار، اسىرەسە جاھاندىق لوگيستيكالىق وزگەرىستەر اياسىندا ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى ماسەلەلەرى دە تالقىلانادى. ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ جانە كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ تاقىرىبى دا نازاردان تىس قالمايدى.
مەنىڭشە، تاراپتار سيفرلىق ترانسفورماتسيا، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك، كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە «جاسىل» ەكونوميكا ماسەلەلەرىن دە قوزعايدى. سونداي-اق عىلىم، ءبىلىم جانە مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرۋ، ورتاق تۇركى گۋمانيتارلىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.
ارينە، حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى دە نازاردان تىس قالمايدى، اسىرەسە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنداعى وزگەرىستەر جانە ۋكرايناداعى سوعىستى اياقتاۋعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر پروتسەسى اياسىندا بۇل تاقىرىپ نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. اۋعانستانداعى جاعداي بويىنشا جانە تمۇ ەلدەرىنىڭ بۇل ەلمەن قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا قاتىستى ورتاق ۇستانىمى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدانۋى مۇمكىن.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا ت م ۇ- نىڭ ورتاق ستراتەگيالىق باعىتىن راستايتىن جانە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ساياسي ەرىكتى بىلدىرەتىن بۋداپەشت دەكلاراتسياسى قابىلدانادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. مۇنداي قۇجاتتار زاڭدىق مىندەتتەمەلەردى قامتىمايدى، ءبىراق بەيرەسمي فورماتتاعى كەزدەسۋلەردىڭ الداعى شەشىمدەرگە باعىت بەرىپ، جاڭا كەلىسىمدەردىڭ باستاماسى بولاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
- قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستاناتىنىن بىلەمىز. وسىنى ەسكەرسەك، ت م ۇ- مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى قانداي؟
- ت م ۇ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋىمىز - ءبىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ كونسترۋكتيۆتى جانە پرواكتيۆتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
قازاقستاننىڭ ت م ۇ- عا مۇشە بولۋى - بۇل تۇركى الەمىمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان سانالى تاڭداۋ. ءبىز تمۇ ەلدەرىمەن تاريحي-مادەني بىرلىكتى، گۋمانيتارلىق قۇندىلىقتاردى جانە ءوڭىر بولاشاعىنا قاتىستى ۇقساس كوزقاراستى بولىسەمىز. بۇل - سىرتقى ساياساتتاعى باسقا باعىتتارعا بالاما ەمەس، ونى تولىقتىراتىن ماڭىزدى ۆەكتور.
كوپۆەكتورلىلىق دەگەنىمىز - قازاقستان ءۇشىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك ارىپتەستەرمەن تەڭگەرىمدى قارىم- قاتىناس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، ت م ۇ بىزگە سىرتقى ساياساتتىڭ وڭىرلىك ولشەمىن كۇشەيتۋگە، رۋحاني، مادەني جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقىن ەلدەرمەن بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ت م ۇ ارقىلى قازاقستان جاڭا ساياسي ديالوگ ارنالارىنا، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە، ينفراقۇرىلىمدىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق باستامالاردى ۇيلەستىرۋگە جول اشادى، اسىرەسە «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىن» دامىتۋ اياسىندا بۇل ۇيىمنىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار، تمۇ اياسىندا ەنەرگەتيكا، تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار، سيفرلاندىرۋ، ءبىلىم الماسۋ جانە مادەني ديپلوماتيا سالالارىندا دا ىنتىماقتاستىعىمىز ارتىپ كەلەدى.
بۇل - قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن كونفرونتاتسيا ارقىلى ەمەس، ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋ ارقىلى ارتتىراتىن پراگماتيكالىق ءتاسىل. تۇركى ەلدەرىنىڭ جاقىنداسۋى ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە سەرپىن بەرەدى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورماتتاعى ارىپتەستىككە قايشى كەلمەيدى. شىن مانىندە، ت م ۇ - قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كوپتەگەن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پلاتفورمالاردىڭ ءبىرى.
ايتا كەتۋ كەرەك، ت م ۇ- عا قاتىسۋىمىز رەسەي، قىتاي، ا ق ش جانە ە و سەكىلدى ەلدەرمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزگە قايشى كەلمەيدى، كەرىسىنشە ونى تولىقتىرىپ، نىعايتادى. بۇل - ءبىزدىڭ ديپلوماتيامىزدىڭ ءمانى: اشىقتىق، پراگماتيزم جانە ارىپتەستەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ. مۇنداي ۇستانىمدار جاھاندىق ايقىنسىزدىق جاعدايىندا ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدى تۇراقتى ءارى اشىق ەتە تۇسەدى.
- ت م ۇ بەيرەسمي ءسامميتىنىڭ ماجارستاندا وتكىزىلۋى نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل ەل ۇيىمعا تولىققاندى مۇشە بولا ما؟
- باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە ماجارستاننىڭ سامميت وتەتىن ەل رەتىندە تاڭدالۋى - سيمۆولدىق مانگە يە. بۋداپەشت ە و- عا مۇشە بولا تۇرا، تۇركى الەمى مەن ەۋروپا اراسىنداعى التىن كوپىر ءرولىن اتقارۋعا ۇمتىلاتىنىن بىرنەشە مارتە بىلدىرگەن. ۆيكتور وربان ۇكىمەتى 2010-جىلدان باستاپ «شىعىسقا ەسىك اشۋ» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇل باعىت – ە و- نىڭ شىعىسىنداعى تۇركيا، ازەربايجان، قازاقستان جانە باسقا دا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا باعىتتالعان «ۆەنگرلىك كوپۆەكتورلىلىق».
ە و اياسىندا ماجارستان شىنىمەن دە دەربەس ۇستانىم ۇستاناتىنىن تانىتىپ كەلەدى. پرەمەر-مينيستر وربان كوشى-قون، سانكسيالىق ساياسات، كليماتتىق كۇن ءتارتىبى مەن قىتايمەن قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرى بويىنشا بريۋسسەلدى سىنعا الىپ، «ەۋروپاعا سىني كوزبەن قاراي الاتىنىن» بايقاتىپ وتىر. بۇل – ە و ىشىندەگى شيەلەنىستەرگە سەبەپ بولىپ وتىر.
دەگەنمەن، ماجارستان ە و- دان شىعۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە، ونى ىشكى رەفورمالار ارقىلى ۇلتتىق مۇددەلەرگە ساي بەيىمدەۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، ت م ۇ- مەن ىنتىماقتاستىق بۋداپەشت ءۇشىن ءارى سيمۆولدىق، ءارى پراگماتيكالىق مانگە يە.
ماجارستان تۇركسوي مەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ جوبالارىنا قاتىسادى، ت م ۇ ەلدەرىنەن كەلگەن ستۋدەنتتەرگە ستيپەنديا بەرەدى، ودان بولەك ساۋدا جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتىپ وتىر. الايدا ماجارستاننىڭ ت م ۇ- عا تولىققاندى مۇشە بولۋ پەرسپەكتيۆالارى ازىرگە ناقتى ەمەس. باقىلاۋشى مارتەبەسى - ۇيىم جوبالارىنا بەلسەندى قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ىڭعايلى فورمات.
سونىمەن قاتار، مۇشەلىككە ءوتۋ ە و- مەن قارىم-قاتىناستى قيىنداتۋى مۇمكىن. بۇعان 2024-جىلى شۋشادا وتكەن ت م ۇ بەيرەسمي سامميتىنەن كەيىنگى ە و وكىلدەرىنىڭ رەاكسياسى دالەل - جوزەپ بوررەل ماجارستانعا ەو كەڭەسىنىڭ مانداتى بەرىلمەگەنىن ەسكەرتكەن بولاتىن.
وسى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ، ماجارستان ت م ۇ- مەن باقىلاۋشى فورماتىندا يكەمدى ءارى پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىعىن جالعاستىرادى دەپ بولجاۋعا بولادى.