ماماندار بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الەم ەلدەرىن قازىردەن باستاپ كەشەندى شارا قابىلداۋعا شاقىرىپ وتىر.
الەمدەگى ارتىق سالماق ماسەلەسى قالاي وزگەرىپ جاتىر؟
2023-جىلى دۇنيەجۇزىلىك سەمىزدىكپەن كۇرەس فەدەراتسياسى جاھاندىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن جاريالادى. زەرتتەۋدە الەم ەلدەرى بۇل ماسەلەگە قارسى باتىل شارالار قابىلداماسا، 2035-جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى ارتىق سالماقپەن ءومىر سۇرەتىنى ايتىلعان.
زەرتتەۋ جاريالانعان كەزەڭدەگى دەرەكتەرگە سايكەس، الەمدە شامامەن 2,6 ميلليارد ادام نەمەسە جەر شارى حالقىنىڭ 38 پايىزى ارتىق سالماقتان زارداپ شەگەدى نە سەمىزدىك دياگنوزى قويىلادى. قازىرگى ءۇردىس ساقتالسا، بۇل كورسەتكىش 2035-جىلعا قاراي 4 ميللياردتان اسىپ كەتۋى ىقتيمال.
دۇنيەجۇزىلىك سەمىزدىكپەن كۇرەس فەدەراتسياسى - ارتىق سالماق ماسەلەسىن زەرتتەيتىن مەديتسينالىق جانە عىلىمي ۇيىمداردىڭ حالىقارالىق بىرلەستىگى. ول دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى سەكىلدى حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
سەمىزدىكپەن كۇرەستى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى
ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپ توندىرەدى. ولار جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ جانە قاتەرلى ىسىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ دامۋ ءقاۋپىن ارتتىرىپ، ادامنىڭ فيزيكالىق ءارى پسيحولوگيالىق جاعدايىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
دۇنيەجۇزىلىك سەمىزدىككە قارسى كۇرەس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى، پروفەسسور لۋيزا باۋەر زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى ەسكەرتۋ ەكەنىن ايتقان. ونىڭ پىكىرىنشە، سەمىزدىك ماسەلەسىن بۇگىن شەشۋگە كىرىسپەسەك، بولاشاقتا ونىڭ سالدارى ودان ارى كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن.
ماماندار بۇل پروبلەمامەن كۇرەسۋدە مەملەكەتتەر بىرلەسىپ، جۇيەلى ارەكەت ەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى سەمىزدىكتىڭ سالدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا عانا ەمەس، قوعام مەن ەكونوميكاعا دا سالماق تۇسىرەدى. سوندىقتان بۇگىن قابىلدانعان شەشىم كەلەشەك ۇرپاققا تۇسەتىن مەديتسينالىق، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جۇكتەمەنى ازايتۋعا كومەكتەسەدى.
فەدەراتسيا ماماندارى ۇكىمەتتەرگە بىرنەشە شارانى قاراستىرۋدى ۇسىنادى:
قۇرامىندا قانت، تۇز جانە ماي مولشەرى جوعارى ونىمدەرگە قاتىستى سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ؛
دەنساۋلىققا زياندى تاعامداردىڭ جارناماسى مەن ماركەتينگىنە شەكتەۋ قويۋ؛
مۇنداي ونىمدەردىڭ قاپتاماسىنا تۇتىنۋشىعا تۇسىنىكتى اقپارات ورنالاستىرۋ؛
مەكتەپتەردە بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا جاعداي جاساۋ.
قاي ەلدەردىڭ سەمىزدىككە قارسى كۇرەسۋگە مۇمكىندىگى كوپ؟
فەدەراتسيا بايانداماسىندا تابىسى تومەن كوپتەگەن ەلدە سەمىزدىككە شالدىققان ادامدار سانى ارتىپ كەلە جاتقانى اتاپ وتىلگەن. الايدا مۇنداي مەملەكەتتەردىڭ اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا جانە ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە قاجەتتى مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولۋى مۇمكىن.
ۇيىمنىڭ عىلىمي ديرەكتورى رەيچەل ليچتىڭ ايتۋىنشا، ەگەر قاجەتتى شارالار ۋاقىتىندا قابىلدانباسا، جان باسىنا شاققانداعى تابىسى تومەن جانە ورتاشا ەلدەر سەمىزدىكتىڭ زاردابىن اناعۇرلىم اۋىر سەزىنۋى ىقتيمال.
زەرتتەۋدە باعالانعان 183 مەملەكەتتىڭ ىشىندە سەمىزدىكپەن كۇرەسۋگە ەڭ جاقسى دايىندالعان العاشقى ون ەلدىڭ قاتارىندا شۆەيتساريا، نورۆەگيا، فينليانديا، يسلانديا جانە شۆەتسيا سياقتى ەۋروپانىڭ اۋقاتتى مەملەكەتتەرى بار. بۇل جاعداي سەمىزدىكپەن كۇرەسۋدە تەك جەكە ادامنىڭ تاماقتانۋ داعدىسى ەمەس، مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى، دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە حالىققا قولجەتىمدى جاعدايلار دا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
سەمىزدىكتىڭ ەكونوميكالىق سالدارى قانداي؟
ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ سالدارىن جويۋعا جۇمسالاتىن جاھاندىق شىعىن الداعى جىلدارى ايتارلىقتاي ءوسۋى مۇمكىن. فەدەراتسيانىڭ بولجامى بويىنشا، بۇل ماسەلەگە بايلانىستى شىعىن 2019-جىلعى 1,96 تريلليون دوللاردان 2035-جىلعا قاراي 4,32 تريلليون دوللارعا دەيىن ارتادى. بۇل الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ شامامەن 3 پايىزىنا تەڭ. زەرتتەۋ اۆتورلارى مۇنداي ەكونوميكالىق شىعىننىڭ اۋقىمىن COVID-19 پاندەمياسى كەلتىرگەن زالالمەن سالىستىرادى.
ماماندار سەمىزدىكتىڭ كەڭ تارالۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ وتكەن. ولاردىڭ قاتارىندا كليماتتىق داعدارىس، لوكداۋن كەزىندە قوزعالىستىڭ شەكتەلۋى، اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋى جانە دەنساۋلىققا زياندى تاعامداردى بەلسەندى جارنامالاۋ بار. وسى فاكتورلار سەمىزدىكتىڭ تەك جەكە ادامنىڭ ءومىر سالتىنا بايلانىستى ماسەلە ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ونىمەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن حالىقتىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا، دەنە بەلسەندىلىگىنە جانە سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ قاجەت.
مامانداردىڭ پايىمىنشا، مەملەكەتتەر الدىن الۋ شارالارىنا قازىردەن باستاپ باسىمدىق بەرسە، بولاشاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى دە، ەكونوميكالىق شىعىندى دا ازايتۋعا مۇمكىندىك بار.