الايدا ولاردىڭ ماقساتى مەن ءمانى بولەك. ءبىرى - كىشكەنتاي قىزدىڭ قۇلاعىن تەسىپ، العاش سىرعا تاعۋىنا ارنالعان قۋانىش بولسا، ەكىنشىسى - قۇدالىق كەزىندە جاسالاتىن ءراسىم. ءبىز بۇگىن سىرعا تويدىڭ شىعۋ مانىنە، تاربيەلىك ماڭىزىنا جانە ەكى ءداستۇردىڭ ايىرماشىلىعىنا توقتالامىز.
سىرعا توي - قانداي توي؟
قازاق داستۇرىندە بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە بايلانىستى ءتۇرلى جورالعىلار قالىپتاسقان. سونىڭ ءبىرى - قىز بالانىڭ قۇلاعىن تەسىپ، العاش سىرعا تاعۋىنا ارنالعان سىرعا توي.
«قارا شاڭىراق» ۇلتتىق تاربيە بەرۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، تاريحشى-ەتنولوگ تۇرار ساتتار قىزىنىڭ ايتۋىنشا، ەرتەدە بۇل قۋانىشتى كەي وتباسىلار اعايىن-تۋىسىن جيناپ اتاپ وتكەن. قىزدىڭ قۇلاعىنا سىرعا تاعۋ ونىڭ ەسەيە باستاعانىن بىلدىرەتىن نىشانداردىڭ ءبىرى سانالعان.
سىرعا توي قىز تاربيەسىمەن دە بايلانىستى بولعان. قۇلاعىنا العاش سىرعا تاعىلعان قىزعا اناسى مەن جەڭگەلەرى بويجەتۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ، قولونەرگە، ۇقىپتىلىق پەن ادەپتىلىككە باۋلىعان.
وسىعان وراي حالىق اراسىندا «قىزىمىز سىرعالى، قىز ساناتتى بولسىن» دەگەن تىلەك ايتىلعان. بۇل - قىز بالانىڭ امان-ەسەن ءوسىپ، تاربيەلى بولىپ جەتىلۋىنە دەگەن ىزگى نيەتتىڭ كورىنىسى.
قىز بالانىڭ قۇلاعىن نەشە جاسىندا تەسكەن؟
قىزدىڭ قۇلاعىن تەسەتىن جاسقا قاتىستى دەرەكتەر ءارتۇرلى. كەيبىر ءداستۇر سيپاتتامالارىندا بەس جاس اتالسا، جازۋشى، ەتنوگراف زەينەپ احمەتوۆا «كۇرەتامىر» كىتابىندا قىز بالانىڭ قۇلاعىن كوبىنە جەتى جاسىنان باستاپ تەسكەنىن تۇسىندىرەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، وسى كەزەڭنەن باستاپ قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. اناسى مەن جەڭگەلەرى وعان كەستە تىگۋ، ويۋ ويۋ سياقتى قولونەر تۇرلەرىن ۇيرەتكەن. وسىلايشا قۇلاق تەسۋ جورالعىسى قىزدىڭ بالالىق شاقتان ەسەيە باستاۋ كەزەڭىنە وتۋىمەن بايلانىستىرىلعان.
ەتنولوگ تۇرار ءساتتار قىزى دا ءداستۇردىڭ وسى قىرىنا نازار اۋدارادى:
«قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى - تۇنىپ تۇرعان تاربيە مەكتەبى ەمەس پە؟! ءبىراق كەيىنگى كەزدە قۇرساق شاشۋ، شىلدەحانا، بەسىك توي، تۇساۋكەسەر، ۇل بالانى سۇندەتكە وتىرعىزۋ، قىز بالانىڭ قۇلاعىن تەسۋ سياقتى تاماشا سالت-داستۇرىمىز وزگەرىسكە ۇشىرادى»، - دەيدى ول.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، بۇگىندە كەيبىر اتا-انالار قىز بالانىڭ قۇلاعىن ءسابي كەزىندە ءسان ءۇشىن تەسكىزەدى. ال بۇل جورالعىنىڭ تاربيەلىك مازمۇنىنا كوپ جاعدايدا نازار اۋدارىلا بەرمەيدى.
قازاق تانىمىندا سىرعا نەنى بىلدىرگەن؟
قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا سىرعا اشەكەي بۇيىم عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر سيمۆولدىق ءمانى بار زەرگەرلىك زات رەتىندە دە باعالانعان. حالىقتىق نانىم-سەنىمدەردە التىن مەن كۇمىستەن جاسالعان اشەكەيلەرگە ەرەكشە قاسيەت تەلىنگەن. سونىڭ ىشىندە سىرعا قىز بالانى ءتىل-كوزدەن ساقتايدى دەگەن تۇسىنىك كەزدەسەدى. الايدا بۇل - عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن قاسيەت ەمەس، حالىقتىق نانىم.
سىرعا تاعۋ قىز بالاعا كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ، ونىڭ بولاشاعىنا ارنالعان جاقسى تىلەكتىڭ بەلگىسى رەتىندە دە قابىلدانعان. ال ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردە زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ ادامنىڭ الەۋمەتتىك جانە عۇرىپتىق مارتەبەسىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قولدانىلعانى ايتىلادى.
سىرعا توي مەن سىرعا سالۋدىڭ ايىرماسى قانداي؟
ەكى جورالعىدا دا قىز بالاعا سىرعا تاعىلعانىمەن، ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى ءارتۇرلى.
سىرعا توي - كىشكەنتاي قىزدىڭ قۇلاعىن تەسىپ، العاشقى سىرعاسىن تاعۋىنا بايلانىستى وتكىزىلەتىن وتباسىلىق قۋانىش. بۇل ءداستۇر قىزدىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىمەن جانە تاربيەسىمەن بايلانىستى.
ال سىرعا سالۋ - قۇدالىققا قاتىستى ءراسىم. جىگىت جاعى بولاشاق كەلىنىنە سىرعا تاعىپ، ەكى اۋلەتتىڭ قۇدالىق جونىندەگى كەلىسىمىن بىلدىرگەن. بۇل قىزدىڭ ايتتىرىلعانىنىڭ بەلگىسى سانالعان.
دەگەنمەن قۇدالىق جورالعىلارى بارلىق وڭىردە بىردەي بولماعان. كەي جەرلەردە سىرعا تاعۋدىڭ ورنىنا قىزعا ۇكى قاداۋ، تانا نەمەسە باسقا اشەكەي تاعۋ داستۇرلەرى كەزدەسكەن.
دەمەك، سىرعا تويدى قالىڭدىققا سىرعا سالۋ راسىمىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ءبىرىنشىسى قىز بالانىڭ ەسەيە باستاۋىنا قاتىستى بولسا، ەكىنشىسى نەكەلەسۋ الدىنداعى قۇدالىق قاتىناستارىمەن بايلانىستى.
ۇمىت بولا باستاعان ءداستۇر قالاي جاڭعىرىپ جاتىر؟
بۇگىندە ۇلتتىق سالت-جورالعىلاردى قايتا تانىستىرۋعا باعىتتالعان باستامالار بار. سولاردىڭ ءبىرى - تۇرار ءساتتار قىزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «قارا شاڭىراق» ۇلتتىق تاربيە بەرۋ مەكتەبىنىڭ جۇمىسى. اتالعان ۇيىم قىز بالانىڭ قۇلاعىن تەسۋگە ارنالعان سىرعا تويدى دا ۇلتتىق تاربيە داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ناسيحاتتاپ كەلەدى.
«قاراپ وتىرساڭىز، قازاق حالقى ەجەلدەن ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن دانا حالىق. ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساڭىز دا، ونىڭ استارىندا تەرەڭ تاربيە، ۇلكەن تاعىلىم، ومىرلىك ونەگە جاتىر. ءسابيدىڭ دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلۋىنەن باستاپ، ەر جەتىپ، ەسەيگەنىنە دەيىنگى ءاربىر كەزەڭدى حالقىمىز بەلگىلى ءبىر ءجون-جورالعىمەن اتاپ ءوتىپ وتىرعان. شىلدەحانا، بەسىككە سالۋ، تۇساۋكەسەر، ءتىلاشار سەكىلدى داستۇرلەردىڭ بارلىعى دا جاي عانا قۋانىش تويى ەمەس، ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءمانى مەن تاربيەلىك ماڭىزى بار. وسى ارقىلى اتا-بابامىز بالانىڭ بويىنا ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى ءسىڭىرىپ، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋدى ۇيرەتكەن. ۇل مەن قىزدىڭ تاربيەسىنە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، ولاردىڭ بولاشاقتا ەلگە سىيلى، وتباسىنا قادىرلى، سانالى دا پاراساتتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىن كوزدەگەن. ياعني قازاقتىڭ ءاربىر سالت-ءداستۇرى ۇرپاقتى ونەگەلى، ورەلى، رۋحى بيىك، تەكتى تۇلعا ەتىپ تاربيەلەۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان ءبىز ءداستۇردى تەك وتكەننەن قالعان مۇرا رەتىندە ەمەس، ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋىمىز كەرەك»، - دەپ اتاپ ءوتتى تۇرار ءساتتار قىزى.
بۇگىندە سىرعا توي وتكىزۋدىڭ بارشاعا ورتاق مىندەتتى ءتارتىبى جوق. ءار وتباسى بۇل قۋانىشتى ءوز قالاۋىنشا اتاپ وتە الادى. دەگەنمەن ءداستۇردى جاڭعىرتۋدا ونىڭ سىرتقى راسىمىنەن بۇرىن تاريحي جانە تاربيەلىك مازمۇنىن دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور.
سىرعا تويدىڭ نەگىزگى ءمانى دە قىز بالانىڭ ومىرىندەگى جاڭا كەزەڭدى اتاپ ءوتۋ، وعان قۇرمەت كورسەتۋ جانە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋدا جاتىر.
el.kz