مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ اراسىندا جاڭا اسكەري وداق قۇرىلدى

 گەوساياسي جاعداي ۋشىققان سايىن بىرلەسە ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزى ارتتى. وعان قوسا قازىر قۇراما شتاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىنە سەنىم ازايدى. ساۋد ارابياسى يرانعا قارسى سوعىس باستالعالى بەرى بىرنەشە رەت تەگەراننىڭ شابۋىلىنا ۇشىرادى. سوندىقتان ەر-رياد قورعانىس سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى ارتتىرۋعا ۇمتىلادى. دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا كورولدىككە تاعى قاۋىپ تونە قالسا، يسلاماباد پەن انكارا قول ۇشىن سوزۋعا قانشالىقتى دايىن؟ جاڭا اسكەري وداقتىڭ كوزدەگەنى نە؟

مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ اراسىندا جاڭا اسكەري وداق قۇرىلدى. ساۋد ارابياسىندا «مەككە بىرلەسكەن قورعانىس كەلىسىمى» قابىلداندى. قۇجاتقا كورولدىكتىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بەن سالمان، تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان جانە پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى شاحباز شاريف قول قويدى. بۇل كەلىسىم كەز كەلگەن اگرەسسياعا قارسى كۇش بىرىكتىرۋ مۇمكىندىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ازىرلەندى.

تاراپتاردىڭ ناقتى قانداي اسكەري مىندەتتەمەلەردى موينىنا العانى جونىندە اشىپ ايتىلمادى. دەگەنمەن تۇركيا ۆيسە-پرەزيدەنتى دجيەۆدەت يىلماز جاڭا اليانس قانداي دا ءبىر مەملەكەتكە قارسى ەمەس جانە تەك قورعانىس ماقساتىندا قۇرىلعانىن مالىمدەدى. ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءۇشىن تاراپتار ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت كەلىسسوز جۇرگىزگەن.

گاليپ دالاي، Chatham House اعا عىلىمي قىزمەتكەرى:

- مەنىڭ ويىمشا، بۇل قورعانىس پاكتىسىنىڭ قۇرىلۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار. سولاردىڭ ءبىرى، ءسوزسىز، يزرايل مەن يراننىڭ ايماقتاعى ساياساتىمەن بايلانىستى. سوندىقتان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلى مەن ساياساتىن قايتا قاراستىرىپ، قاۋىپسىزدىك سالاسىندا سەرىكتەستىك ورناتۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ جاتىر. ەكىنشىدەن، قازىر ا ق ش- تىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىنە سەنىم ازايدى. قۇراما شتاتتار ايماقتاعى كوپ مەملەكەت ءۇشىن ءالى دە ماڭىزدى سەرىكتەس بولىپ قالا بەرەدى. الايدا ۆاشينگتوننىڭ ارەكەتتەرىن بولجاپ ءبىلۋ بارعان سايىن قيىنداي تۇسۋدە.

تۇركيا اسكەر كولەمى جاعىنان ناتو بويىنشا ەكىنشى ورىندا. ساۋد ارابياسى - پارسى شىعاناعىنداعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەت جانە الەمدەگى ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى. ال پاكىستان - يادرولىق قارۋعا يە جالعىز مۇسىلمان مەملەكەت. «ءارقايسى بۇل كەلىسىم ارقىلى اسكەري، قورعانىس ونەركاسىبى جانە ديپلوماتيالىق تۇرعىدان ءبىرقاتار ارتىقشىلىقتارعا يە بولارى انىق»، - دەيدى ساراپشىلار.

 كەلىسىمگە سايكەس، ءۇش مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەنىنە جاسالعان شابۋىل ولاردىڭ بارلىعىنا قارسى ارەكەت رەتىندە قاراستىرىلادى. سونداي-اق بيلىك وكىلدەرى وداققا ايماقتاعى وزگە دە ەلدەر قوسىلا الاتىنىن مالىمدەدى.

 گاليپ دالاي، Chatham House اعا عىلىمي قىزمەتكەرى:

- كەلىسىمدە ءبىر مەملەكەتكە جاسالعان شابۋىل وزگە مۇشە ەلدەرگە دە كورسەتىلگەن اگرەسسيا رەتىندە قاراستىرىلۋى ناتو- نىڭ 5- بابىنا ۇقساس. الايدا بۇل شارتتىڭ ءىس جۇزىندە قالاي قولدانىلاتىنىن كورۋ ءۇشىن تاراپتاردىڭ ءبىرى سوققىعا ۇشىراۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن، ساۋد ارابياسى سىناقتان ءوتۋى مۇمكىن. ويتكەنى كەيىنگى ۋاقىتتا ساۋد ارابياسى حۋسيتتەر تاراپىنان، سونداي-اق يران جانە يراكتاعى قارۋلى توپتار تاراپىنان ءجيى شابۋىلدارعا ۇشىراپ جاتىر.

الايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، اليانستىڭ كەڭەيۋى ەكىتالاي. ويتكەنى وڭىردەگى وزگە مەملەكەتتەر كەلىسىمگە قوسىلۋعا قۇلىقسىز. ماسەلەن، سيريا ون جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىستان كەيىن ەندى اياققا تۇرىپ جاتىر. مىسىر بار نازارىن ەكونوميكاسىن كۇشەيتۋگە اۋدارىپ وتىر. ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇستانىمى كەيىنگى جىلدارى ساۋد ارابياسى، پاكىستان جانە تۇركيادان الشاقتاپ بارادى.

جاڭا اسكەري وداققا قاتىستى يران كوپ كۇتتىرمەي پىكىرىن ءبىلدىردى. ارينە، پارسى ەلى بۇل شەشىمگە وڭ كوزبەن قاراپ وتىرعان جوق. تەگەران جانە ونىڭ وداقتاستارى ساۋد ارابياسىنىڭ ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمىنا جانە ونداعى امەريكالىق بازالارعا بىرنەشە رەت سوققى جاساعان ەدى. ەندى كورولدىك اۋماعىنا شابۋىلداماس بۇرىن، ساقتىق تانىتۋعا تۋرا كەلەدى. دەگەنمەن يسلام رەسپۋبليكاسى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر عانا اسكەري پاكت جەتكىلىكسىز ەكەنىن ەسكەرتتى.

يبراگيم رەزاي، يران پارلامەنتىندەگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ وكىلى:

- ساۋد ارابياسى تۇركيا جانە پاكىستانمەن جاساعان كەلىسىم ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ولاردىڭ امەريكالىقتارعا جىلدار بويى قولداۋ كورسەتۋى دە ەش پايداسىن بەرگەن جوق. ساۋد ارابياسى قاۋىپسىزدىكتى باسقا ەلدەردەن سۇراۋعا ءماجبۇر بولماس ءۇشىن ءوز ساياساتىن وزگەرتۋگە ءتيىس.

ءوزارا قورعانىس تۋرالى كەلىسىم ءۇش مەملەكەت اراسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان اسكەري ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتادى. پاكىستان ونداعان جىل بويى ساۋد ارابياسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە اسكەري دايارلىق بويىنشا كومەك جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتەدى. ال تۇركيا مەن پاكىستان اسكەري كەمەلەر مەن وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارىمەن الماسىپ كەلەدى. 2023 -جىلى ەر-رياد تۇرىكتىڭ ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن اپپاراتتارىن ساتىپ الۋعا كەلىستى. انكارا مۇنى قورعانىس ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا ەڭ ءىرى كەلىسىمشارتتاردىڭ ءبىرى دەپ اتادى.

«رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، پاكىستان ساۋد ارابياسىنا شامامەن 8 مىڭ اسكەري قىزمەتكەر، جويعىش ۇشاقتار، درون جانە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىن ورنالاستىرعان. دەگەنمەن جاڭا كەلىسىمدە يادرولىق قارۋ جارىسىنا جول بەرىلمەيتىنى تۋرالى ايتىلادى. يسلامابادتىڭ يادرولىق قولشاتىرى قاراستىرىلماعان.

مانسۇر احمەد، اۆستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ستراتەگيالىق جانە قورعانىس زەرتتەۋلەرى ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى:

- پاكىستان مەن تۇركيانىڭ دامىعان قورعانىس ونەركاسىبى بار. ال ساۋد ارابياسى تەحنولوگيالىق ينۆەستيتسيالار ارقىلى كەلىسىمگە ءوز ۇلەسىن قوسا الادى. الايدا بۇل قۇجاتتا يادرولىق كەپىلدىك ماسەلەسى قاراستىرىلماعان بولۋى كەرەك. ويتكەنى پاكىستاننىڭ يادرولىق تەجەۋ الەۋەتى ءۇندىستان تاراپىنان تونەتىن قاۋىپكە باعىتتالعان.

بىلتىر كۇزدە پاكىستان مەن ساۋد ارابياسى ءوزارا قورعانىس تۋرالى پاكتىگە قول قويدى. ايتسە دە يسلاماباد ەر-ريادقا وسى ۋاقىتقا دەيىن حۋسيتتەرگە قارسى وپەراتسيالاردا ايتارلىقتاي قول ۇشىن سوزعان جوق. سوندىقتان بۇل جولى دا تۇركيا مەن پاكىستان ساۋد ارابياسىنا بولىسىپ، بەلسەندىلىك تانىتۋعا نيەتتى دەۋ قيىن. قالاي بولعاندا دا، ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلەدى.

24.kz