كليماتتىڭ وزگەرۋى، حالىق سانىنىڭ ءوسۋى جانە ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىك سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى وزەكتى ماسەلەگە اينالدىردى. وسىعان بايلانىستى 2023 -جىلى ەلىمىزدە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلىپ، سالاداعى مەملەكەتتىك ساياسات جاڭا باعىتقا بەت بۇردى. كەيىن جاڭا سۋ كودەكسى قابىلدانىپ، وندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلدى.
جاڭا تالاپتارعا سايكەس سۋدى كوپ تۇتىناتىن كاسىپورىندار كەزەڭ-كەزەڭىمەن اينالىمدى جانە قايتا پايدالانىلاتىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسلەرىنە كوشۋى ءتيىس. بۇل مىندەت وندىرىستىك كاسىپورىندارمەن قاتار اۆتوجۋۋ كەشەندەرىنە، حيميالىق تازالاۋ ورىندارىنا، كىر جۋۋ قىزمەتتەرىنە جانە مونشا كەشەندەرىنە دە قاتىستى.
مەملەكەتتىڭ ەسەبىنشە، مۇنداي جۇيەلەر اۋىز سۋ تۇتىنۋىن ەداۋىر ازايتىپ، سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا كاسىپكەرلەر بۇل تالاپتى ورىنداۋ ءۇشىن قوماقتى ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىر.
وتپەلى كەزەڭ جەتى جىلعا سوزىلادى
- سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، جاڭا تالاپ بىردەن ەنگىزىلمەيدى. كاسىپكەرلەرگە جالپى جەتى جىلدىق وتپەلى كەزەڭ بەرىلگەن. العاشقى ەكى جىل ىشىندە كوشۋ جوسپارى ازىرلەنەدى، ال كەلەسى بەس جىلدا كاسىپورىندار ونى تولىق ىسكە اسىرۋعا ءتيىس، - دەيدى سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ، پايدالانۋ جانە قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى ەرلان جۇمابايەۆ.
سونداي-اق سۋ بەرۋ ۇيىمدارى تەحنيكالىق شارت بەرگەن كەزدە نىساننىڭ اينالىمدى نەمەسە قايتا پايدالانىلاتىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالۋىن ەسكەرەتىن بولادى.
ەلىمىزدەگى جاعداي قانداي؟
قازاقستان سۋ رەسۋرستارى بويىنشا ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ەلدەگى 8 سۋ باسسەينىنىڭ 7 ەۋى ترانسشەكارالىق، ياعني ولاردىڭ سۋ قورى كورشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا قالىپتاسادى.
- قازىرگى سۋ تۇتىنۋ كولەمى ساقتالسا جانە كليماتتىق وزگەرىستەر جالعاسا بەرسە، 2040 -جىلعا قاراي قازاقستاندا سۋ تاپشىلىعى 12-15 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن، - دەلىنگەن ۆەدومستۆونىڭ رەسمي جاۋابىندا.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا جىل سايىن شامامەن 25 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ پايدالانىلادى. ونىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى بولعانىمەن، ءوندىرىس ورىندارى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا دا سۋ تۇتىنۋ كولەمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ، سۋدى قايتا سۇزگىدەن وتكىزۋ جانە اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋدى قولعا الدى.
رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ازىرگە سالا جاڭا تالاپقا تولىق دايىن دەۋگە كەلمەيدى. قازاقستانداعى 2602 اۆتوجۋۋ كەشەنىنىڭ نەبارى 389 ى نەمەسە شامامەن 15 پايىزى عانا اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن پايدالانىپ وتىر.
قاي وڭىرلەر الدا كەلەدى؟
اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن پايدالاناتىن اۆتوجۋۋ ورىندارىنىڭ ەڭ كوبى الماتى قالاسىندا، اتىراۋ وبلىسىندا جانە استانادا تىركەلگەن.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس:
الماتى قالاسىندا - 183؛
اتىراۋ وبلىسىندا - 88؛
استانادا - 50 اۆتوجۋۋ ورنى اينالىمدى سۋ جۇيەسىن پايدالانادى.
وزگە وڭىرلەردە بۇل باعىتتاعى جۇمىس باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان مينيسترلىك جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
استانادا تالاپ قالاي ورىندالىپ جاتىر؟
«استانا سۋ ارناسىنىڭ» مالىمەتىنشە، ەلوردادا بۇگىندە شامامەن 320 اۆتوجۋۋ ورنى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 40 پايىزى اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزسە، قالعان 60 پايىزىنا مۇنداي جۇيەنى ەنگىزۋ جونىندە حابارلاما بەرىلگەن.
كاسىپورىن ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، قالعان اۆتوجۋۋ ورىندارى 2027 -جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن كوشۋ جوسپارىن ازىرلەۋگە ءتيىس. ال 2030 -جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن اينالىمدى تازارتۋ جۇيەسىن تولىق ورناتۋ تالاپ ەتىلەدى. جاڭادان اشىلاتىن اۆتوجۋۋ تۇراقتارى اينالىمدى سۋ جۇيەسىنە كوشۋ جوسپارىن بىردەن ۇسىنۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار ءبىر كولىكتى جۋۋ كەزىندە اۆتوجۋۋ كەشەندەرى ونداعان، كەي جاعدايدا ءجۇز ليتردەن استام سۋ پايدالانادى. ال اينالىمدى جۇيە پايدالانىلعان سۋدى ارنايى سۇزگىلەر ارقىلى تازارتىپ، قايتا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«استانا سۋ ارناسىنىڭ» ەسەبىنشە، مۇنداي تەحنولوگيا سۋدى 70-80 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەيدى.
بيزنەسكە قانداي اۋىرتپالىق تۇسەدى؟
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل تالاپتىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. الايدا كاسىپكەرلەردىڭ دايىندىق دەڭگەيى ءارتۇرلى.
ويتكەنى مۇنداي جۇيەنى ەنگىزۋ ءۇشىن:
ارنايى جابدىق ساتىپ الۋ؛
مونتاج جۇرگىزۋ؛
تازارتۋ جۇيەسىن سالۋ؛
كەيىن وعان تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار جابدىقتىڭ باعاسى دا بىركەلكى ەمەس. مينيسترلىك ونىڭ قۇنى اۆتوجۋۋ كەشەنىنىڭ كولەمىنە، ونىمدىلىگىنە، تازارتۋ دەڭگەيىنە، اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىنە بايلانىستى وزگەرەتىنىن حابارلادى.
قازاقستان نارىعىندا وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن قاتار قىتاي، تۇركيا، رەسەي جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ جابدىقتارى ۇسىنىلعان.
ماسەلەن استانادا بەس جىلدان بەرى اۆتوجۋۋ كاسىبىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتۋ اۆتوجۋۋ كەشەنىنىڭ يەسى ارمان قايروللا ۇلى اينالىمدى سۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ يدەياسىن قولداعانىمەن، قازىرگى تالاپتاردى ورىنداۋ كاسىپكەرلەر ءۇشىن وڭاي بولماي تۇرعانىن ايتادى.
ونىڭ سوزىنشە، اينالىمدى سۋ جۇيەسىنە كوشۋ تۋرالى حابارلامانى شامامەن ءۇش جىل بۇرىن العان. الايدا ونى ەنگىزۋ تەك سۇزگى قۇرىلعىسىن ورناتۋمەن شەكتەلمەيدى.
- الدىمەن پايدالانىلعان سۋدى جينايتىن ارنايى باسسەين سالۋ كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ كولەمى كەمىندە 5×5×1,5، ياعني 37.5 تەكشە مەتر بولۋى ءتيىس. سۋ سول جەردە جينالىپ، كەيىن عانا تازارتۋ جۇيەسىنە جىبەرىلەدى. سوندا ەڭ ۇلكەن شىعىن سۇزگى قۇرىلعىسىنا ەمەس، ينفراقۇرىلىمدى قايتا جاساۋعا كەتەتىن بولىپ تۇر، - دەيدى ول.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە مۇنداي تازارتۋ قوندىرعىسىنىڭ ءوزى شامامەن 1,9 ميلليون تەڭگە تۇرادى. ءبىراق بۇل سوماعا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى كىرمەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا مۇنداي جابدىقتى جەتكىزەتىن كومپانيالار كوپ ەمەس. نارىقتا نەگىزىنەن قىتايدا وندىرىلگەن قوندىرعىلار ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار كاسىپكەر تازارتىلعان سۋدىڭ ساپاسىنا قاتىستى دا كۇمان بارىن ايتادى.
- مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سۋدىڭ تولىق كولەمىن قايتا پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا قاجەتتى دەڭگەيدە تازارادى. ەگەر سۋدان ءيىس شىعىپ تۇرسا نەمەسە ساپاسى تومەن بولسا، كليەنتتەردىڭ سەنىمى ازايادى، - دەيدى ارمان قايروللا ۇلى.
سوعان قاراماستان مەملەكەتتىك ورگاندار اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇزاق مەرزىمدە سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ال اۆتوجۋۋ كاسىبىنە ارنالعان ارنايى مەملەكەتتىك سۋبسيديا نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە قازىرگى تاڭدا قاراستىرىلماعان. الايدا «اتامەكەن» ۇ ك پ مۇنداي تالاپتاردى ەنگىزۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلىپ، كاسىپكەرلەرگە بەيىمدەلۋ ۋاقىتى بەرىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.
ولار سونداي-اق سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزەتىن بيزنەسكە ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ ورىندى بولاتىنىن ايتادى.
حالىقارالىق تاجىريبە نە دەيدى؟
جاڭا سۋ كودەكسىن ازىرلەۋ كەزىندە مينيسترلىك ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ، سينگاپۋردىڭ، ءيزرايلدىڭ جانە سۋ تاپشىلىعى جوعارى باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەگەن.
بۇل ەلدەردە وندىرىستىك سۋدى قايتا پايدالانۋ تاجىريبەسى بۇرىننان قالىپتاسقان.
قازاقستان دا وسى باعىتقا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر.
اۆتوجۋۋ ورىندارىن اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ بۇگىنگى تاڭدا تەك ەكولوگيالىق باستاما عانا ەمەس، بولاشاقتاعى سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قادام رەتىندە قاراستىرىلادى.
مينيسترلىك جەتى جىلدىق وتپەلى كەزەڭ كاسىپكەرلەردىڭ جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەلۋىنە جەتكىلىكتى ۋاقىت دەپ ەسەپتەيدى. الايدا قازىرگى كورسەتكىشتەر، كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرى جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بولماۋى سالا بۇل وزگەرىسكە تولىق دايىن دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن كورسەتەدى.