ستالين الاش زيالىلارىنان نەگە قورىقتى؟

استانا. قازاقپارات - بۇل جەكە وشپەندىلىك ەمەس. يوسيف ستالين جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ لوگيكاسى بويىنشا - الاش قاۋىپتى كۇش بولىپ سانالدى. تاريحشىلار ايتاتىن 3 نەگىزگى سەبەپ بار.

الاش - حالىق سەنەتىن ەليتا بولدى. الاش كوسەمدەرى: حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان، ءبىلىمدى، ەل ىشىندە بەدەلى وتە جوعارى ادامدار ەدى.
ەگەر الاش بيلىككە كەلگەندە نە بولار ەدى؟ الاش قانداي مەملەكەت قۇرعىسى كەلدى؟
الاش پارتياسى باعدارلاماسى - قازاق تاريحىنداعى العاشقى ساياسي جوبا. ولاردىڭ نەگىزگى يدەيالارى:
زاڭ ۇستەمدىگى
سايلاناتىن ۇكىمەت
جەكە مەنشىك قورعاۋ
ءبىلىم بەرۋ
ۇلتتىق ءتىل مەن مادەنيەت
جەر قازاقتىڭ مەنشىگى بولۋى
ياعني ولار ەۋروپالىق ۇلگىدەگى دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەدى.
مەملەكەت قۇرىلىمى قانداي بولار ەدى؟
الاش قۇجاتتارىنا قاراعاندا:
پارلامەنت ، ءماجىلىس سايلانار ەدى
جەرگىلىكتى ءوزىن- ءوزى باسقارۋ بولار ەدى
سوت قازاق تىلىندە جۇرەر ەدى
اسكەر ۇلتتىق نەگىزدە قۇرىلاتىن ەدى
بۇل جاعىنان ولار سول كەزدەگى فينليانديا نەمەسە تۇركيانىڭ باستاپقى رەفورمالارىنا ۇقساس باعىت ۇستاندى.
جەر ماسەلەسى ەڭ ماڭىزدىسى.
الاش جەتەكشىلەرى اشىق جازدى: قازاق جەرى الدىمەن جەرگىلىكتى حالىققا ءبولىنۋى كەرەك.
ەگەر الاش بيلىك قۇرعاندا: جاپپاي كوشىرىپ اكەلۋ /پەرەسەلەنيە/ توقتاۋى مۇمكىن ەدى؛ ۇجىمداستىرۋ بولماس ەدى؛
1930-جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ الدىن الۋ ىقتيمال بولاتىن. بۇل كوپتەگەن تاريحشىلار كەلىسەتىن بولجام.
ەكونوميكا قانداي بولار ەدى؟ 
الاش سوتسياليزمدى ەمەس، ارالاس ەكونوميكانى قولدادى: جەكە شارۋاشىلىق ساقتالار ەدى؛ مال شارۋاشىلىعى تابيعي تۇردە داميتىن ەدى؛ ساۋدا ەركىن بولار ەدى؛ كاسىپكەرلىك ەرتەرەك قالىپتاسار ەدى. ياعني قازاقستان يندۋسترياعا بىرتىندەپ، زورلىقسىز وتەتىن ەدى.
الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قانداي بولدى؟
بۇل الاشتىڭ ەڭ كۇشتى جاعى. سول كەزدەگى قازاق قوعامىندا جوعارى ءبىلىمدى ادام وتە از ەدى، ال الاش جەتەكشىلەرى - حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماماندار بولدى.
نەگىزگى تۇلعالاردىڭ ءبىلىمى
ءاليحان بوكەيحان - اتا تەگى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن تورە تۇقىمى. ارعى اتاسى - اتاقتى باراق سۇلتان. قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى بوكەي وسى باراق سۇلتاننىڭ بالاسى.  
سانكت-پەتەربۋرگ ورمان ينستيتۋتىندا وقىعان. ەكونوميست، ستاتيستيك. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى. ەۋروپالىق ساياساتتى جاقسى بىلگەن. ول 9 ءتىلدى، اتاپ ايتقاندا، قازاق، ورىس، اراب، اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس، تۇرىك، لاتىن، گرەك ءتىلىن مەڭگەرىپ، ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى- ءتىل عالىمى، قازاق ءالىپبيىن رەفورمالاعان، العاشقى ۇلتتىق وقۋلىقتاردى جازعان، قازاق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى - جازۋشى، پۋبليتسيست، ساياسي ستراتەگ، ۇلتتىق باسپا ءسوز ۇيىمداستىرۋشىسى.
مۇستافا شوقاي - پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىعان. بىرنەشە ءتىل بىلگەن. ەۋروپادا ديپلوماتيالىق دەڭگەيدە تانىلعان ساياساتكەر.
نەگە ولار ەرەكشە بولدى؟
الاش زيالىلارى: ورىس، تۇرىك، فرانسۋز تىلدەرىن ءبىلدى؛ ەۋروپالىق ساياسي جۇيەنى زەرتتەدى؛ عىلىم مەن مەملەكەتتى بىرگە قاراستىردى. سول كەزەڭ ءۇشىن بۇل - وتە سيرەك دەڭگەي.
قازاقستان بۇگىن قانداي بولۋى مۇمكىن ەدى؟ تاريحشىلار بولجامى:
ەگەر الاش جەڭسە،  اشارشىلىق بولماۋى مۇمكىن. ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا ساقتالادى. قازاق ءتىلى ەرتەرەك مەملەكەتتىك ءتىل بولادى. دەموكراتيالىق ءداستۇر ەرتە قالىپتاسادى. حالىق سانى الدەقايدا كوپ بولادى.
ءبىراق قيىندىقتار دا بولار ەدى:
كورشى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قىسىمى؛
ەكونوميكا السىزدىگى؛
ازامات سوعىسىنىڭ اسەرى.
الاش - قارۋلى ريەۆوليۋتسيونەرلەر ەمەس، ءبىلىم ارقىلى مەملەكەت قۇرماق بولعان ەليتا ەدى. ولاردىڭ جەڭىلۋى - يدەيانىڭ السىزدىگىنەن ەمەس، سول كەزدەگى كۇشتى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ باسىمدىعىنان بولدى.
كەڭەس بيلىگى ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ادام قارۋلى ادام ەمەس، حالىق سەنەتىن ادام.  ستالين جۇيەسى حالىقتىڭ باسقا كوشباسشىعا سەنگەنىن قالامادى.

ولار ۇلتتىق مەملەكەت يدەياسىن ساقتادى
الاشتىڭ باستى يدەياسى:
قازاق - جەكە ۇلت!
قازاق - ءوز جەرى مەن باسقارۋى بولۋى كەرەك!
ال بولشيەۆيك يدەولوگياسى: بارلىق ۇلت «كەڭەس حالقى» بولۋى ءتيىس، ورتالىققا تولىق باعىنۋ كەرەك دەدى.
ياعني الاش يدەياسى - بولاشاق تاۋەلسىزدىك ۇرىعى ەدى. ستالين ءۇشىن بۇل - بولاشاق ءبولىنۋ قاۋپى. ءبىلىمدى ادامداردى باقىلاۋ قيىن.  نادانداردى باعىندىرۋ وڭاي . ولار وزدەرى-اق قولدان قۇداي جاساپ الىپ ، سونىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ تۇرادى.  ال الاشتىڭ قايراتكەرلەرى ءبىلىمدى، ءوز ويلارى بار ادامدار.
الاش زيالىلارى: بىرنەشە ءتىل ءبىلدى، ەۋروپا ساياساتىن ءتۇسىندى، زاڭ، ەكونوميكا، عىلىم سالاسىندا كاسىبي مامان بولدى. ولاردى ناسيحاتپەن الداۋ قيىن ەدى.
ستاليندىك جۇيە كەرىسىنشە: بۇيرىققا باعىناتىن كادرلاردى قالادى. سوندىقتان ءبىلىمدى ۇلتتىق ەليتا سەنىمسىز دەپ ەسەپتەلدى.
نەگە ءدال 1937 -جىلى جويىلدى؟
1930 -جىلداردىڭ ورتاسىندا ستالين تولىق بيلىككە جەتتى. سوسىن بۇرىنعى قارسىلاستاردى، تاۋەلسىز ويلايتىنداردى، ۇلتتىق ليدەرلەردى
جاپپاي جويۋ باستالدى. بۇل كەزەڭ - ۇلكەن تەررور. الاش قايراتكەرلەرى سول ءتىزىمنىڭ باسىندا بولدى.
ەڭ ماڭىزدى تاريحي شىندىق

جالپى ك س ر و بويىنشا 1937- 1938 -جىلدارى:  

قاماۋعا الىنعاندار:  1,7 ميلليون ادام
اتىلعاندار:  681000 ادام
ميلليونداعان ادام گۋلاگ لاگەرلەرىنە جىبەرىلدى.

 قازاقستانداعى جاعداي ەرەكشە اۋىر بولدى. قازاق س س ر حالقى از بولسا دا، رەپرەسسيا ۇلەسى وتە جوعارى بولدى. ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ كوپ بولىگى جويىلدى:
الاش قايراتكەرلەرى، عالىمدار، مۇعالىمدەر، اقىن- جازۋشىلار، ءدىن قىزمەتكەرلەرى.
ياعني رەپرەسسيا حالىق سانىنان گورى، ۇلتتىڭ باسشىسىن جويۋعا باعىتتالدى. دەموكراتيالىق يدەيا توتاليتارلىق جۇيەمەن بەتپە-بەت كەلدى.
قارۋى جوق، ءبىراق يدەياسى كۇشتى ەليتا قاتال مەملەكەت ماشيناسىنا قارسى تۇرا المادى. شىندىعىندا، الاشوردا قايراتكەرلەرى باسىم بولىگىندە بەيبىت جولمەن اۆتونومياعا جەتۋدى ويلاعان. ولار رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇلاۋىن پايدالانىپ، قازاق جەرىن ساياسي جانە اكىمشىلىك تۇرعىدا قورعاۋدى ماقسات ەتتى. ءبىراق رەسەيدەگى ازاماتتىق سوعىس پەن كەڭەس اسكەرى كۇشەيگەن كەزدە، قارۋلى قارسىلاسۋعا دايىن بولماۋى ولاردىڭ جەڭىسىنە كەدەرگى بولدى.
حالىقتىڭ اسكەري دايىندىقسىزدىعى مەن قۇرال- جابدىقتىڭ جەتىسپەۋى دە وسىنى كورسەتەدى. ياعني، الاشوردا يدەياسى نەگىزىنەن بەيبىت جانە ساياسي جولمەن ىسكە اساتىنىن ويلاعان، ءبىراق تاريح كۇردەلى ءارى كۇشپەن شەشىلدى. الاشوردا قوزعالىسى قىسقا ۋاقىتتا شامامەن 1917-1920 -جىلدارى ءوز يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا تىرىستى، ءبىراق: حالىق ءارى اسكەري، ءارى ساياسي جاعىنان تولىق ۇيىمداسپاعان،
كەڭەس وكىمەتى مەن سىرتقى قىسىم كۇشتى بولدى، ۋاقىت جەتپەدى، تاريحى كورسەتكەندەي، يدەيا مەن مۇمكىندىك بولعانىمەن، ناقتى ىسكە اسىرۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت بولمادى.

facebook پاراقشاسىنان الىندى