سونىمەن پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار الدىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭدى، سونداي-اق وعان ىلەسپە «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» ق ر زاڭىنا ق ر جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ق ر جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى پىسىقتايدى.
ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، قۇجات ىزگىلىك قاعيداتى نەگىزىندە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە جانە اكىمشىلىك ادىلەت جۇرگىزۋ اياسىندا حالىقتىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
قىلمىستىق راقىمشىلىق جاساۋ بويىنشا:
1) وسى قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعان قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار، ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار، سونداي-اق زالال كەلتىرۋگە الىپ كەلمەگەن نە ونى تولىق وتەگەن ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلاتىن ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەردى، ونىڭ ىشىندە سوتتاردىڭ قاراۋىنداعى ىستەردى توقتاتۋ؛
2) ازاماتتاردىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر توندىرمەيتىن قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعانداردى، اتاپ ايتقاندا:
- قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار جانە ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار؛
- زالال كەلتىرۋگە الىپ كەلمەگەن نە ونى تولىق وتەگەن ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىستار جاساعانداردى (جازاسىن وتەۋىنە ءبىر جىلدان اسپايتىن ۋاقىت قالعان، اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدارعا نەگىزگى جازاسىنىڭ وتەلمەگەن بولىگىنە قاراماستان) بوساتۋ؛
3) ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ، زالالدى وتەمەگەن ادامداردىڭ وتەلمەگەن جازا مەرزىمىن (1/2 بولىگىنە)، اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ (زالال وتەلگەن جاعدايدا 1/3 بولىگىنە، زيان وتەلمەگەن جاعدايدا 1/4 بولىگىنە) جانە اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ (زالال وتەلگەن جاعدايدا 1/4 بولىگىنە، زيان وتەلمەگەن جاعدايدا 1/5 بولىگىنە) وتەلمەگەن جازا مەرزىمىن قىسقارتۋ ۇسىنىلدى.
كۇن تارتىبىنە سونداي-اق ءبىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ، گازبەن جابدىقتاۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى، سيفرلاندىرۋ جانە دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ، جول قوزعالىسى مەن كولىكتەگى وزىق تەحنولوگيالاردى رەتتەۋ، جانۋارلار دۇنيەسى، ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى، سونداي-اق ارا شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىنە قاتىستى سالالىق زاڭداردى قاراۋ ەنگىزىلگەن.
مۇنان بولەك، سەناتورلار باستاماشى بولعان «ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن جەتىلدىرۋ، قورعانىس جانە اسكەري قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا قارالادى. قۇجات اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءبىرقاتار تۇزەتۋدى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا، قارۋلى كۇشتەر مەن شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنە توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋعا، تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالارعا قاتىسقان كەزدە جانە توتەنشە جاعداي رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا اقشالاي ۇلەستى ءۇش ەسەلەنگەن مولشەردە تولەۋ كوزدەلگەن.
ەلدەگى تەلەكوممۋنيكاتسيالار نارىعى مەن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن ودان ءارى دامىتۋعا، بايلانىس قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، سونداي- اق سيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان كەلەسى قۇجات - «ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەلەكوممۋنيكاتسيالار نارىعىن جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ. بۇل قۇجاتتى دا سەناتورلار جان-جاقتى پىسىقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، وتكەن اپتاداعى سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ولاردى ق ر كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كەلتىرۋ، قازاقستاننىڭ سايلاۋ، پروكۋراتۋرا جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ تۋرالى زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ مەن وعان ىلىسپە قۇجات ماقۇلداندى.
بۇل زاڭدار قولدانىستاعى زاڭنامانى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نورمالارىمەن سايكەستەندىرۋگە، ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە، سايلاۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، سونداي-اق پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا سالالارداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. جالپى، كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءبىرقاتار زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. زاڭ اياسىندا 81 زاڭنامالىق اكتىگە، ونىڭ ىشىندە 15 كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ، ماقۇلدادى.
اتالعان قۇجات:
- ءبىر پالاتالى پارلامەنت - قۇرىلتايدىڭ، قازاقستان حالىق كەڭەسىن قۇرىلۋىنا بايلانىستى وزگەرىستەردى؛
- قۇقىقتىق تەرمينولوگيانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان رەداكتسيالىق تۇزەتۋلەردى كوزدەيدى؛
- استانا قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسىنە سايكەس، اۋماق اتاۋلارىن كورسەتۋدە باسىمدىقپەن رەتتەلگەن؛
- بۇدان بولەك، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» زاڭنىڭ 40-شى بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان مەملەكەتتىك باج تولەمى سالىق كودەكسىنەن دە الىنىپ تاستالدى.
سەناتورلار ماقۇلداعان كەلەسى قۇجات - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم، عىلىمدى قاجەتسىنەتىن اۋماقتار، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە اسكەري قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ.
زاڭ عىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جانە تۇتاس مودەلىن قالىپتاستىرۋعا، عىلىمي ناتيجەلەردى ناقتى ەكونوميكاعا ەنگىزۋگە جانە ەلدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق، زاڭ عىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك سالا جانە اسكەري قىزمەت ماسەلەلەرىن دە قامتىپ وتىر. مۇنىمەن قوسا، تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ، حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىق اياسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى قولداۋ جانە عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ شارالارى كۇشەيتىلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي زەرتتەۋدەن باستاپ ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە دەيىنگى تولىق تسيكل قالىپتاسادى. بۇدان بولەك، كونكۋرستار ناتيجەلەرىن جاريالاۋ مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ، جوبالاردىڭ قۇنىن نەگىزدەۋ جانە قارجىلاندىرۋ كولەمدەرىن بەكىتۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار بۇعان دەيىن ءماجىلىس قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قر ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭمەن جانە وعان ىلەسپە قۇجاتپەن كەلىستى.
قۇجاتتا مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنا ءوز قۇزىرەتى شەگىندە بەرگەن زاڭدى تالاپتاردى نەمەسە نۇسقامالاردى ورىنداماعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما جاساۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلادى. ولاردا مەملەكەتتىك مۇلىكتى پايدالانۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلعان. ازاماتتىق كودەكسكە ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ارقىلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە بەكىتىلگەن مۇلىكتى پايدالانۋ ءتارتىبى قولدانىستاعى زاڭنامامەن تولىق سايكەستەندىرىلەدى. بۇل مەملەكەتتىك مۇلىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە، ونى ماقساتسىز پايدالانۋدىڭ الدىن الۋعا جانە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندەگى تۇسىنبەۋشىلىكتەردى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق، اسكەري جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا دايارلانعان ماماندارعا جۇمسالعان مەملەكەت قاراجاتىن وتەۋ تەتىگى جەتىلدىرىلەدى.
مارلان جيەمباي