جاڭا مودەلدىڭ ءمانىن، ونىڭ تاريحي نەگىزىن جانە نە وزگەرەتىنىن Jibek Joly تەلەارناسىنىڭ «تالداۋ» باعدارلاماسىندا ساراپشى نۇربەك ءماتجاني ءتۇسىندىردى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى اۋقىمدى بۇرىلىس ءبىر كۇندە تۋعان شەشىم ەمەس. كەرىسىنشە، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالىپتاسقان پارلامەنتاريزمنىڭ زاڭدى جالعاسى ءارى ءۇشىنشى كەزەڭى. نۇربەك ءماتجاني بۇل وزگەرىستىڭ ءمانىن تەك اتاۋىن اۋىستىرۋ دەپ قاراماۋعا شاقىرادى.
- بۇل جەردە اڭگىمە تەك پارلامەنتتىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋدا ەمەس. ءبىز تۇتاستاي جاڭا ساياسي مودەلگە كوشىپ وتىرمىز. جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان ەكى پالاتالى جۇيەدەن باس تارتىپ، ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي ينستيتۋتىنا كوشەدى. قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان تۇرادى، ولار جالپىعا بىردەي، تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى. بۇرىن سەنات پەن ءماجىلىس ءبولىسىپ كەلگەن وكىلەتتىكتەر ەندى ءبىر ورگانعا شوعىرلانادى، - دەيدى ول.
ساراپشى بۇل شەشىمنىڭ استارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريحقا كوز جۇگىرتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پارلامەنتاريزم تاريحىن ءۇش داۋىرگە بولۋگە بولادى.
ءبىرىنشى ءداۋىر - جوعارعى كەڭەس كەزەڭى. 1991-جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا، زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان جوعارعى كەڭەس جۇمىسىن جالعاستىردى. ءدال وسى ورگان 1991-جىلعى 16-جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداپ، جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. 1993-جىلى العاشقى كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ، جوعارعى كەڭەس ەڭ جوعارى وكىلدى ءارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە، ءبىر پالاتالى پارلامەنت بەكىتىلدى. الايدا 1994-جىلعى سايلاۋدان كەيىنگى قۇقىقتىق داعدارىس 1995-جىلى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن اياقتالىپ، جوعارعى كەڭەس تاراتىلدى.
ەكىنشى ءداۋىر - ەكى پالاتالى پارلامەنت كەزەڭى. 1995-جىلعى 30-تامىزدا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلدى العاش رەت ەكى پالاتالى جۇيەگە كوشىردى.
- سول كەزدە ورناتىلعان مودەلدىڭ لوگيكاسى انىق ەدى. زاڭ جوبالارى الدىمەن ماجىلىستە قارالىپ، كەيىن سەناتقا جولداندى. ال سەنات زاڭنىڭ ساپاسىن قايتا سارالاپ، وڭىرلەردىڭ ۇستانىمىن ەسكەردى. وسىلايشا ءاربىر زاڭ بىرنەشە سۇزگىدەن ءوتىپ وتىردى. بۇل جۇيە وتىز جىلعا جۋىق قىزمەت ەتتى، - دەپ تۇسىندىرەدى ساراپشى.
وسى كەزەڭدە پارلامەنت قۇرامى بىرنەشە رەت وزگەرگەن. نۇربەك ءماتجانيدىڭ ايتۋىنشا، العاشقى شاقىرىلىمدا ماجىلىستە 67 دەپۋتات بولسا، 1999-جىلعى رەفورمادان كەيىن ولاردىڭ سانى 77 گە جەتكەن. 2007-جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر پارتيالىق جۇيەنى كۇشەيتىپ، دەپۋتات سانىن 107 گە دەيىن وسىرگەن. ال 2022-جىلعى ساياسي رەفورمالار ەلدى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە قايتاردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى ءماجىلىس 98 دەپۋتاتتان تۇرادى، 69 ى پارتيالىق تىزىممەن، 29 ى ءبىرمانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانعان.
ساراپشى بۇل كەزەڭدە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەسىن اتاپ وتەدى. وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا پارلامەنت مىڭداعان زاڭ قابىلداعان. ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قالىپتاسۋى، سالىق پەن بيۋجەت جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى، ازاماتتىق جانە قىلمىستىق كودەكستەردىڭ قابىلدانۋى، سوت رەفورماسى، كاسىپكەرلىك پەن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ دامۋى - وسىنىڭ ءبارى سول زاڭدار ارقىلى جۇزەگە اسقان.
ءۇشىنشى ءداۋىر - قۇرىلتاي كەزەڭى. ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، جاڭا مودەلدىڭ نەگىزگى ماقساتى - زاڭ شىعارۋ ءراسىمىن ىقشامداۋ، دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋ. سونىمەن قاتار جاڭا كونستيتۋتسيادا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە، بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ساياسي قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان نورمالار كوزدەلگەن.
وتپەلى ەرەجەلەرگە سايكەس، جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن پرەزيدەنت قۇرىلتاي سايلاۋىن تاعايىندايدى. وسى سايلاۋدان سوڭ ەل پارلامەنتاريزمى جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق فورماتتا جۇمىسىن باستايدى.
ەسكە سالا كەتەيىك، بيىل 1-قىركۇيەكتەن باستاپ قۇرىلتاي ءوز جۇمىسىنا كىرىسەدى.