ۇسىنىس ارتسا دا شىعىنداردىڭ ورنى تولماي جاتىر
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ مۇناي نارىقتارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى توريل بوسوني سوڭعى ايلاردا الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ نەگىزگى بولىگىن سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرى جابۋعا تىرىسىپ جاتقانىن ايتتى.
- قازىر ولاردىڭ جەتكىزۋ كولەمى شىنىمەن ارتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. شامامەن تاۋلىگىنە 1,5 ميلليون باررەل ارتىق جەتكىزىپ وتىر. بۇل جىل باسىنداعى بولجامنان 600 مىڭ باررەلگە جوعارى. ا ق ش- تاعى ءوندىرۋ كولەمى نارىق كۇتكەننەن اسىپ ءتۇستى. برازيليادان شىعاتىن مۇناي دا بولجامنان جوعارى بولدى. ۆەنەسۋەلا مەن ارگەنتينا ءوسىرىپ جاتىر، - دەدى بوسوني.
ونىڭ ايتۋىنشا، قوسىمشا ۇسىنىس الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىندە ءتۇسىپ قالعان كولەمنىڭ ورنىن تولىق جابا الماي جاتىر.
- اتلانت باسسەينىنەن كەلەتىن مۇنايدىڭ ارتۋى سۋەتس كانالىنىڭ شىعىسىنداعى تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولىق تولتىرمايتىنى انىق. نارىقتا سۇرانىس ترەندى وزگەرىپ جاتىر، - دەدى ول.
ساراپشى مۇنايعا سۇرانىستىڭ، اسىرەسە قىتايدا، تومەندەپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى.
- ءبىز شيكى مۇنايعا تۇپكىلىكتى سۇرانىستىڭ تومەندەگەنىن بايقاپ وتىرمىز. مۇناي يمپورتى ازايىپ جاتىر. سوڭعى دەرەكتەرگە سايكەس، مامىر ايىندا قىتايدىڭ شيكى مۇناي يمپورتى ناۋرىزبەن سالىستىرعاندا تاۋلىگىنە شامامەن 6 ميلليون باررەلگە از بولدى، - دەپ ءتۇسىندىردى بوسوني.
مۇناي نارىعىنىڭ بولاشاعى قانداي؟
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ بولجامىنا سايكەس، 2026-جىلى مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا تاۋلىگىنە 420 مىڭ باررەلگە قىسقارىپ، 104 ميلليون باررەل بولادى. بۇل تاياۋ شىعىستاعى اۋقىمدى قاقتىعىس باستالعانعا دەيىن ۇيىم جاساعان بولجامنان 1,3 ميلليون باررەلگە تومەن.
بوسونيدىڭ سوزىنشە، جالعاسىپ جاتقان قاقتىعىس پەن جەتكىزۋدەگى ىركىلىستەر مۇناي نارىعىنىڭ كەلەشەگى وتە بەلگىسىز ەتىپ تۇر. بازالىق ستسەناريي ماۋسىم باسىنا قاراي جاعداي تۇراقتانىپ، ءۇشىنشى توقساندا جەتكىزىلىم بىرتىندەپ قالپىنا كەلەدى دەگەن بولجامعا نەگىزدەلگەن ەدى. ءبىراق داعدارىس سوزىلعان سايىن مۇنداي سەناريدىڭ ىسكە اسۋ ىقتيمالدىعى تومەندەپ بارادى.
ول ۇسىنىس ۇزاق ۋاقىت شەكتەلەتىن سەناري بارعان سايىن شىنايىراق بولىپ جاتقانىن ايتتى. مۇنداي جاعدايدا ساۋدا اعىندارى مەن ءوندىرىس كولەمىنىڭ قالپىنا كەلۋى الدەقايدا ۇزاققا سوزىلادى. ءتىپتى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى مەن سۇرانىستىڭ السىرەۋى دە ءتۇسىپ قالعان كولەمنىڭ ورنىن تولتىرا الماۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا نارىق قوسىمشا باعا قىسىمىنا تاپ بولۋى ىقتيمال.
- ءبىراق وسى ستسەنارييلەردىڭ وزىندە، ونداعى ءجىو مەن مۇناي باعاسىنا قاتىستى بولجامداردى ەسكەرسەك تە، سۇرانىستىڭ تومەندەۋى ۇسىنىس شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. دەمەك، سۇرانىستى قوسىمشا شەكتەيتىن شارالار قابىلدانباسا، باعا سەناريلەردە كورسەتىلگەن دەڭگەيدەن الدەقايدا جوعارى كوتەرىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار، نارىق تەڭگەرىمدى قالپىنا كەلتىرۋى ءۇشىن ەكونوميكالىق بولجامدار بۇدان دا ناشارلاۋى مۇمكىن، - دەپ تۇيىندەدى بوسوني.
و پ ە ك- ءتىڭ داۋرەنى ءبىتتى مە؟
وكسفورد ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باسام فاتتۋح قازىرگى جاعداي تەك شيكى مۇناي نارىعىنا عانا ەمەس، مۇناي ونىمدەرى سەكتورىنا دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا، پارسى شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر الەمدەگى نەگىزگى مۇناي وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىراق وڭىردەگى وڭدەۋ كولەمى ايتارلىقتاي ازايعان.
فاتتۋح مۇنداي ءۇردىس نەگە الەمنىڭ وزگە بولىكتەرىندە دە بايقالىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىردى.
- بىرىنشىدەن، شيكىزات ساتىپ الۋ شىعىندارى ايتارلىقتاي ءوستى. ەكىنشىدەن، ازياداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى وڭدەۋ جاعىنان ەڭ ءتيىمدى سانالاتىن ورتاشا كۇكىرتتى مۇناي سورتتارىنىڭ ءبىر بولىگىنەن ايىرىلدى. ۇشىنشىدەن، وندىرىستىك پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ بارادى. بۇعان قوسا، كولىك پەن لوگيستيكا شىعىنى كۇرت ءوستى. ونىڭ ۇستىنە كەي ەلدەر مۇناي ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋلەر مەن تىيىمدار ەنگىزە باستادى، - دەدى ساراپشى.
فاتتۋح امەريكا مۇنايىنىڭ ازيا نارىعىنا اعىنى ارتقانىن راستادى. ءبىراق داعدارىس اياقتالعاننان كەيىن ازيانىڭ پارسى شىعاناعى باعىتىنان باس تارتۋى ەكىتالاي دەپ ەسەپتەيدى.
- قالاي دەسەك تە پارسى شىعاناعى ازياداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ءۇشىن نەگىزگى شيكىزات كوزى بولىپ قالا بەرەدى، - دەدى ول.
ساراپشى قازىرگى داعدارىس جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار مەن ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەرگە جول اشقانىن ايتادى.
- دەگەنمەن نارىقتا ءبىرقاتار ىرگەلى وزگەرىس ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى، بالاما قۇبىر باعىتتارى ودان ءارى دامۋى مۇمكىن. تۇتىنۋشى ەلدەرگە جاقىن جەرلەردە قوسىمشا قويمالار سالىنۋى ىقتيمال، بۇل پروتسەسس ءقازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى. سونداي-اق پارسى شىعاناعىنداعى ۇلتتىق مۇناي كومپانيالارى ازياداعى وڭدەۋ جانە وتكىزۋ اكتيۆتەرىنە كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالا باستاۋى مۇمكىن. بۇل ءۇردىس داعدارىسقا دەيىن باستالعان، ءبىراق قازىر ايتارلىقتاي جەدەلدەۋى ىقتيمال، - دەدى فاتتۋح.
جاڭا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك
ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ كونسۋلتانتى سارا ۆاحشۋري نارىقتى رەتتەۋ مەحانيزمدەرى ەلەۋلى دەڭگەيدە وزگەرگەنىن جانە ءتىپتى و پ ە ك- ءتىڭ ءوزى بۇرىنعى ىقپالىن تولىق قايتارا المايتىنىن ايتتى.
- COVID-19 كەزىندەگى داعدارىستى ەسكە تۇسىرسەك، و پ ە ك ءوندىرىس پەن نارىقتى تەڭگەرۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. ءبىراق قازىر وپەك كۆوتالارى بۇرىنعىداي ماڭىزدى ەمەس. ويتكەنى نارىقتاعى تەپە-تەڭدىك ەندى تەك ءوندىرۋ كولەمىن باقىلاۋعا ەمەس، جەتكىزۋ اعىندارىن باقىلاۋعا دا تاۋەلدى. ال جەتكىزۋ اعىندارىن باقىلاۋ ءوندىرۋدى باقىلاۋمەن بىردەي ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى، - دەدى ول.
ساراپشى بۇل و پ ە ك- ءتىڭ داۋرەنى ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس ەكەنىن، تەك ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى ەرەجەلەر وزگەرىپ جاتقانىن ايتتى.
- ارينە، بۇل و پ ە ك- ءتىڭ ىقپالى تۇگەسىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. كوپ ادام وسىلاي قورىتىندى جاساۋعا اسىعادى. ءبىراق، كوپ نارسە وزگەرگەنى انىق. قازىر ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى، جاڭا نارىقتىق مەحانيزمدەر، جاڭا باعا قالىپتاستىرۋ جۇيەلەرى، ساۋدانىڭ جاڭا گەوگرافياسى جانە جاڭا جەتكىزۋ باعىتتارى قالىپتاسىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن گەوساياساتتىڭ ءوز ديناميكاسىن وزگەرتىپ جاتىر، - دەپ تۇيىندەدى ۆاحشۋري.
ExxonMobil كومپانياسىنىڭ اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى نيل چەپمەن الداعى اپتالاردا مۇناي باعاسى 160 دوللارعا دەيىن بارۋى مۇمكىن دەگەن بولاتىن.