ساكەن سىبانباي: كوركەم ءتىلدىڭ قارابايىرلانىپ بارا جاتقانى - قاسىرەت

ادەبيەتتى العا جەتەلەيتىن نەگىزگى تەتىكتەردىڭ ءبىرى - سىن جانرى. اتالعان جانردا قالام تەربەۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن قاتار وزىندىك سالماعى دا وراسان. بەلگىلى جۋرناليست، جازۋشى ساكەن سىبانباي اڭگىمە بارىسىندا سىن تەزىنە الۋ مەن سىن جانرىندا جازۋدىڭ اراسالماعى، كوركەم تۋىندىعا ءتان قاسيەتتەر تۋراسىنداعى ويلارىن ورتاعا سالدى.

Фото: Астана әкімдігі

ونەر ومىردەن ءبىر ساتى جوعارى تۇرۋعا ءتيىس

- اعا، وتكىر سىندارىڭىزدى وقىرمان كەڭىنەن قولداپ وقىپ جاتىر. جالپى، سىزدىڭشە، سىن دەگەنىمىز نە؟ قالاي جازىلعانى ءجون؟

- ادەبيەت پەن ونەر سىنىنىڭ قالاي جازىلۋى كەرەك ەكەنىنە تورەلىك ايتاتىنداي كاسىبي سىنشى ەمەسپىن. مەنىڭ جازىپ جۇرگەنىم - كوركەم تۋىندىلارداعى ءوزىم بايقاعان كەيبىر قاتە تۇستاردى كورسەتۋ عانا. سول باعىتتاعى جاي تالپىنىستار.

ايتسە دە، اشىربەك سىعاي، ءامىرحان مەڭدەكە، قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى اعالاردان از- كەم پىكىرلەسۋدەن جۇققان جۇقانا تۇرعىسىنان كەلسەم، سىن - ەڭ الدىمەن، ءادىل بولۋى كەرەك دەر ەدىم. ويتكەنى سىن - كەمشىلىك ىزدەۋ ەمەس، «سول كەتە قالعان كەمشىلىكتى تۇزەسەك» دەگەن ويدان تۋعان جاناشىرلىق. «قاپ، مىنا شىعارمانىڭ سول تۇسىن جوندەپ جىبەرگەندە تىپتەن ءجون بولار ما ەدى» دەگەن دوستىق لەبىز. ودان «دۇشپاندىق»، «كورە الماستىق» ىزدەۋ - ورەسى بيىك ادامنىڭ ءسوزى بولا قويماس. سىن اۆتوردى سىندىرۋ ءۇشىن ەمەس، كەم-كەتىگىن وڭدەپ، ودان بەتەر وسە ءتۇسۋى ءۇشىن جازىلۋعا ءتيىس.

سىن تەك «مىنا شىعارما جاقسى ەكەن» نەمەسە «اناۋ تۋىندى ناشار ەكەن» دەگەنمەن شەكتەلمەۋى قاجەت دەپ تۇسىنەمىن. «سول تۋىندى نەسىمەن ۇزدىك، نەسىمەن وسال؟» دەگەن سۇراققا تۋرا جانە اشىق جاۋاپ ايتىلعانى ابزال. تالداپ، ۇعىنىقتى تىلمەن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرىپ بەرىلۋگە ءتيىس. سول سىن- ماقالا ارقىلى شىعارمانى وقىعان ادامنىڭ، ءبارىنىڭ بولماسا دا (بۇل جالپى ورەگە قاتىستى دۇنيە عوي)، تالعامى ءسال دە بولسىن جوعارىلاۋى، ءوسۋى قاجەت. سىن ساپالى وقىرمان- كورەرمەن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلعانى ءجون. سىنشى وزگە جان اڭعارماعان ۇڭعىل- شۇڭعىلعا تەرەڭدەپ بارىپ، «مىنا تۇستا اۆتور وسىنى مەڭزەپ، ءبىزدىڭ قاتىپ قالعان قالىپتى كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋگە، مۇمكىندىگىنشە دامىتا تۇسۋگە، تاقىرىپقا باسقاشا قىرىنان قاراۋعا دا بولاتىنىن كورسەتۋگە تىرىسقان» دەپ، سول باعىتتا ويلانتۋعا تالپىنعانى، ەلىكتىرە جەتەلەگەنى جاقسى. سوندا عانا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تانىمىمىز تولىعىپ، شىن كوركەم ادەبيەتتى، ناعىز كىتاپتى «ءشوپ تە - ولەڭ، شوڭگە دە - ولەڭنەن» اجىراتا الاتىنداي حالگە جەتەمىز.

اقىرى كوركەم تۋىندى جازدىڭ با، سول كوركەم تۋىندىعا قويىلار تالاپتارعا جاۋاپ بەر. رومان قانداي بولۋى كەرەك، پوۆەست قانداي بولۋى كەرەك، اڭگىمە قانداي بولۋى كەرەك، ولەڭ مەن داستان قانداي بولۋى كەرەك ءاربىرىنىڭ دەڭگەيىن انىقتار ادەبي ولشەمدەر بار. سىنشى اۆتورعا تالاپ قويا الۋعا، سول دارەجەگە جەتۋگە تىرىسۋى قاجەت. اۆتوردان ارتىق بىلمەسە، كەم بىلمەۋگە ءتيىس. ادەبيەت پەن ونەر - ورتاشا وقىرمان- كورەرمەن- تىڭدارماننىڭ دەڭگەيىنە تۇسسە، وندا بىتتىك دەگەن ءسوز. سول شامادا قالا بەرەمىز. كوركەم فيلم، سپەكتاكل، سۋرەت، ءان، ادەبي شىعارما ادامدى ويلاندىرىپ، ونىڭ ورەسىن ءسال دە بولسىن بيىكتەتىپ، تالعامىن ءوسىرىپ، تۇلعالىق قاسيەتىنە قاسيەت قوسپاسا، ونىڭ نەسى ونەر؟

ارادا عاسىرلار وتسە دە، ەلدىڭ گومەردى، گەتەنى، تولستويدى، ابايدى، اۋەزوۆتى ۇمىتپايتىنى سول. «يليادا» مەن «ماحابحاراتاعا»، «شاحناما» مەن «الپامىسقا» ىقىلاسى باسىلمايتىنى دا سودان.

ونەر، ءسوز ونەرى ءومىردى بەينەلەپ بەرە وتىرىپ، سول ومىردەن ءبىر ساتى بولسىن جوعارى تۇرۋعا ءتيىس. ادامدى توقتاپ قالماۋعا، ۇنەمى العا تالپىنۋعا، ءوزىن جەتىلدىرۋگە جەتەلەۋى كەرەك. «ادام بالاسىنىڭ «نەگە بۇلاي؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ارقىلى ساناسى ءوستى، سارالادى، بىلمەگەنىن بىلۋگە ۇمتىلدى، ءسويتىپ، وسى دەڭگەيگە جەتتى» دەيدى ەمەس پە فيلوسوفتار.

- «ءاربىرىنىڭ ادەبي ولشەمى بار» دەپ قالدىڭىز. كوركەم شىعارما قانداي بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيسىز؟

- جانر ەرەكشەلىكتەرى ساقتالۋى كەرەك. قازىر، فيزيلوگيالىق دەفەكتىلەرگە ۇشىراپ، جەتىلە الماي جەر باسىپ وتىرىپ قالعان مەشەل بالا سەكىلدى، عابباس قابىش ۇلى اقساقالدىڭ ءبىر كەيىپكەرى ايتقانداي، «ەرەسەك پوۆەست» دەڭگەيىندەگى شاعىن روماندار كوپتەپ جازىلا باستادى. جانرى رومان دەپ جازىلىپ تۇرادى، وقىساڭ، تالايى رومان تالاپتارىنا ساي كەلە بەرمەيدى، قىم- قيعاش تاعدىرلاردىڭ توعىسۋى ارقىلى ءداۋىر تىنىسىنا، زامانا لەبىنە ۇلاسا المايدى. نەمەسە «پوۆەست» (حيكايات) دەپ بەرىلەدى، دەگەنمەن، بايقاساڭ، اڭگىمە جۇگىنىڭ ءوزىن تالتىرەكتەپ ارەڭ كوتەرىپ تۇرادى. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، مەن سىنشى ەمەسپىن، ءبىراق سىنشىلارىمىز وسى جاعىنا ءجىتى ءمان بەرگەنى ابزال بولار ەدى.

قانداي شىعارما بولسا دا، ءوزى جازىلعان كەزەڭنىڭ ءۇنىن تانىتۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. لەۆ تولستوي 1812 -جىلعى سوعىستى كورگەن جوق. ءبىراق سول سوعىس داۋىرىندەگى ادام مىنەزىن بەرە الدى. «سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتە» ونشا سوعىس كورىنىستەرى دە جوق قوي. دەگەنمەن سونداي قيىن زامانداعى ادامداردىڭ پەندەلىك كەلبەتىن اشادى، كەيبىرىنىڭ ازاماتتىعىن تانىتادى. تىنىشتىقتىڭ، بەيبىت ءداۋىردىڭ قادىرىن بىلۋگە ۇندەيدى. بولكونسكيدىڭ مايدان الاڭىندا جارالانىپ جاتقان كەزىندە تەڭبىل كوك اسپانعا اڭساي تەلمىرەتىن ءساتى قانداي عاجاپ؟ جاۋمەن جاعالاسا كەتۋدى قالاپ جۇرگەن ادام كەنەت… ءوزىنىڭ باسىنا بالە تۇسكەندە، اشىق اسپاندى جاڭا كورگەندەي قىزىعا قاراپ، ازات ءومىردىڭ عاجابىن سەزىنۋگە تىرىسادى.

جازۋشى سونىمەن قاتار ءوز ۇلتىنىڭ بويىنداعى ۇلى قاسيەتتەردى ۇساق دەتال، بىرەر ءسوزدىڭ وزىمەن عانا بەرە الار شەبەر بولۋى كەرەك-اۋ دەپ بىلەمىن. ماسەلەن، دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاسىندا» كوپ ادام بايقاي بەرمەۋى ىقتيمال ءبىر وي بار. قايىركەن ايتادى: «اپام ايتقانداي، ازىرەت سۇلتاننىڭ ارۋاعى قولداپ، باعىم جانسا، وقۋعا تۇسەمىن، تۇسپەسەم، قايتىپ كەلەمىن. ءىس قىپ، دەن ساۋ بولسىن».

قازىر قاراپايىم قازاقتار دا، شاماسىنا قاراماي، شاتى ايرىلعانشا بايلارعا تەڭەسۋگە تىرىساتىن بولىپ بارادى. جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە ادام 2 جارىم ميلليونعا توي وتكىزەتىن بولدى. سوسىن سول ۇيلەنگەن ۇلىنىڭ بالاسى ون جاسقا تولعانشا قارىزىن وتەپ جۇرگەنى.

يندۋيزم دىنىندە: «بۇگىن قارنىمىز توق پا؟ بولدى. ال ەرتەڭگى تاماقتىڭ ۋايىمىن بۇگىن ەمەس، ازاندا ويلارمىز» دەگەن فيلوسوفيا ۇستەم. «قۇداي ءبارىبىر ءناپاقاسىز قالدىرماس» دەگەن ۇعىم. جالعىز نانىن ارەڭ تاۋىپ وتىرىپ، كورشىسى كەپ وتىنسە، سول جالعىز ناننان ءبىر جاپىراق ءۇزىپ بەرۋگە بار.

مۇنى قازىرگى قازاقتار «كەدەيدىڭ پسيحولوگياسى» دەيتىن بولىپتى. وزدەرى باي- ءمىش.

ءبىراق بۇل - قاناعات فيلوسوفياسى عوي!

ايتپەسە قاناعات، شۇكىرشىلىك، ءوزى اسا جەتىسپەي وتىرسا دا، جاعدايى جوققا بولىسا كەتۋ قازاققا دا ءتان ەمەس پە ەدى. وسىنى ۇمىتىپ بارامىز. قازاقى انانىڭ اۋزىنا «ءىس قىپ، دەن ساۋ بولسىن» دەگەن ءسوزدى سالا وتىرىپ دۇكەڭ قازاقتىڭ قاناعاتشىلدىعىن بەرگەن. قيىندىقتى ءوز باسىنان وتكەرگەن ادام عانا وزگەنىڭ جاعدايىن ويلاي جۇرەدى، مەيلىنشە تۇسىنۋگە بەيىم كەلەدى. وسى ۇلتتىق ۇستانىم، ەگەر كەڭىرەك بايىپتاساڭ، ادامزات دۇنيەتانىمىنىڭ، جالپى ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ىزگىلىك قاسيەتىنىڭ قاينارىمەن ۇشتاسىپ جاتادى. ادەبيەت پەن ونەر ادامنىڭ جانىن ىزگىلەندىرۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت دەسەك، دۇنيەدە مەيىرىم مەن جاناشىرلىقتان، قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىقتان اسقان ىزگىلىك بولۋى مۇمكىن بە؟

ال تولەن ابدىكتىڭ «اكەسى» شە؟ ءبىر اۋلەتتىڭ بەس ۇلىنىڭ تورتەۋى ءتورت ءتۇرلى جاعدايدا قازاعا ۇشىرايدى: ەكەۋى رەپرەسسيادا، ءبىرى اشتىقتا، ءبىرى اق پەن قىزىل ايقاسقان ازاماتتىق سوعىستا… امان قالعان جالعىز سەيسەننىڭ مىنەزىن جازۋشى قالاي شەبەر بەرەدى؟ سونداي قيلى قىرعىنعا قاراماستان، ساقتالىپ قالعان ۇلتتىڭ بولمىسى. ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرىنا بۇكىل ۇلت تاعدىرىن سىيعىزىپ جىبەرگەن وسىنداي شىعارما بار ما قازىر؟

وسىنداي ەرەكشە تۋىندىلار سايىن مۇراتبەكوۆتە، قابدەش جۇمادىلوۆتە، اكىم تارازيدە، تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتە، راحىمجان وتاربايەۆتا، مارحابات بايعۇتتا، ت. ب. جازۋشىلاردا جەتەدى. كورەر كوز، تانىر تانىم قاجەت تەك. تالداۋ قاجەت.

وقيعا قۋىپ جازا سالۋ - جاۋاپسىزدىق

- ال ادەبي تۋىندى نەندەي تالاپتار ۇدەسىنەن شىعۋى قاجەت؟

- سىرت كوزگە ۇساقتاۋ سانالۋى مۇمكىن ماسەلەنىڭ ءوزى ۇلت مۇراتىنا ۇلاسىپ جاتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىمدى ايتتىم عوي. مىقتى قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبارى وسى ۇستانىمنان اينىمادى. بىلايعى جۇرت تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتى «اۋىلدىڭ قىزىق حيكايالارىنىڭ بايانداۋشىسى» دەپ ويلاپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن ول كىسىنىڭ بۇكىل شىعارماسىنىڭ استارىندا، ءسوز سوڭىندا، اڭگىمە اقىرىندا ادام الاڭى، ادامزات ۋايىمى، تۇپتەپ كەلگەندە، ۇلتتىڭ مۇددەسى جاتادى.

قايبىر جىلى «رامازان مەن جۇلدىزاي» دەگەن حيكايات جازدىم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالاندى. جازار الدىندا ءوزىم ۇستاز تۇتاتىن، عاجاپ تۋىندىلارىمەن مەنى جازۋعا قىزىقتىرعان تولەن ابدىكپەن ويلاستىم. شىعارمادا ەكى جاستىڭ بەيكۇنا ماحابباتى ۇلكەن كەدەرگىگە جولىعادى: قىزدىڭ اكەسى - جەلتوقسانشى، ال جىگىتتىڭ اكەسى - سول جەلتوقسانشىنى سوتتاعان، سوققىعا جىققان جەندەت. ۇلتشىل مەن ساتقىن قۇدا بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇل قانداي ادامشىلىققا سىيادى؟

«جەكە ادامداردىڭ تاعدىرلارى ۇلت باسىنداعى قيلى وقيعالارمەن قيۋلاسىپ، وقىرماندى سودان ساباق الۋعا شاقىرۋى - ادەبيەتىمىزگە ءالى دە جەتىڭكىرەمەي جۇرگەن نارسەلەر. جاز!» - دەپ باتاسىن بەرگەن.

كوركەم شىعارما، مەنىڭشە، سيۋجەتى بايىرعى تاريحتان باستاۋ تارتسا دا، 70-80-90 -جىلدارداعى ويناقى وقيعالاردان بەرى ۇلاسسا دا، ءتىپتى بۇگىنگى زامان حيكمەت- ءحالىن بەرۋگە تالپىنسا دا، ءبارىبىر تۇبىندە استارلى تۇردە «ءبىزدىڭ، كەشە كىم بولعانىمىزعا قاراماستان، قازىرگى بولمىسىمىز قالاي وزگەرىپ جاتىر، بولاشاعىمىز نە بولماق، كوبىمىزگە بىلىنەر-بىلىنبەس بۇل وزگەرىستەر ءتۇبى يگىلىك پە ءوزى؟» دەگەن ۇلكەن ساۋالدارعا قاراپايىم وقيعالار ارقىلى-اق پسيحولوگيالىق- فيلوسوفيالىق تۇرعىدان جاۋاپ ىزدەگەنى ءجون شىعار دەپ ويلايمىن.

قازىر وقيعانى ادەمى قيىستىراتىن، وقىرماندى جەتەلەپ الىپ كەتەتىن جازۋشىلارىمىز از ەمەس. دەگەنمەن كەيدە نە يدەيا ءالسىز، كەيدە نە ورىنداۋ ناشار، كەيدە وسى ەكەۋى دە ولقى سوعىپ جاتاتىن تۇستار بارشىلىق.

كەيبىر جاس جازۋشىلار جازىپ ءجۇر: «90-جىلدارى «يۋپي» دەگەن سۋ ءىشۋشى ەدىك، بازاردا ۇن ساتىپ كۇن كوردىك، پاتەر جاعالادىق» دەپ. ەستەلىك ايتۋ - ءجون، ءبىراق بۇل ادەبيەت پە؟ قازاقتىڭ قايسىسىنىڭ باسىنان وتپەدى ونداي قيىندىق، ونداي حيكمەت؟ قۇر «ۇيتتىك-سۇيتتىكتەن» ادەبيەت شىعا ما؟ مەندە دە مۇنداي حيكايا مىڭ-سان. سەندە دە. سونىڭ ءبارىن «وزىمىزگە قىزىق حيكايالار وزگەنى دە قىزىقتىرادى» دەپ سۇيكەي سالساق، نە بولادى؟

ال سول باستان كەشكەندەردى بايىپپەن، وقىرماندى قىزىقتىرا سۋرەتتەي وتىرا، بىلايعى جۇرتقا بىردەن بايقاتپاي، سول جىلدارداعى قازاق بولمىسىنىڭ قىزىقتى ايشىقتارىنا، قاراپايىم ادام جانىنداعى قيلى قايشىلىقتاردىڭ سىرىنا ۇڭىلمەي، وقيعا قۋىپ جازا سالۋ - ءسوز ونەرى الدىنداعى جاۋاپسىزدىق ەمەس پە؟ ونىسىن الەۋمەتتىك جەلىگە ادەپكى جازبا رەتىندە جازا سالسىن دا، ادەبيەت دەگەن كيەلى الەمگە ارالاستىرماۋعا تىرىسسا ەكەن دەيمىن.

بۇگىنگى كەي قالامگەرگە قايران قالامىن. وقيعا اۋىلدا وتەدى. باس كەيىپكەر مەكتەپتە وقيدى جانە وتە جاقسى وقيدى. سونداي ءبىلىمپاز بالا. اياق استىنان قالادان ءبىر اپپاق قىز كەلە قالادى. اۋىلعا. وقيتىن بوپ. اكەسى الدەبىر قىزمەتپەن وسىندا اۋىسقان. ونى (اكەسىن ەمەس، قىزدى) مەكتەپ ديرەكتورى ەرتىپ اكەلىپ، بۇكىل سىنىپقا تانىستىرادى. سوسىن و قىز دا باسقا وتىراتىن ورىن تاپپاعانداي، تۋرا باستى كەيىپكەردىڭ - الگى ءبىلىمپاز بالانىڭ جانىنا جايعاسا قالادى.

باستالدى، بۇكىل سىنىپ ۇلدارى انا اپپاق قىزعا عاشىق بولادى. سول كلاستا كەمىندە 15 قىز بار شىعار، بۇلار سولارعا قارامايدى دا، جاڭاعى ۇلكەن قالادان كەلگەن ۇلبىرەگەن بىرەۋگە ىنتىعا سالادى. الگى 15 قىزدىڭ ءبارى قاپ- قارا ەمەس شىعار؟ بولسا - بولسىن، ءبىراق قارا قىزدىڭ ءبارى ادەمى ەمەس دەپ كىم ايتتى؟ قارا قىزدى جاقسى كورمەۋ كەرەك دەگەندى كىم ويلاپ تاپقان جالپى؟ ادام دەگەن تەك اپپاق قىزعا عاشىق بولۋى كەرەك پە؟

جارايدى، ءبارى عاشىق بولا بەرسىن. ءبىراق انا قىزدا دا ءبىر «تالعام» بولسايشى. بوي دەسە بويى بار، وي دەسە ويى بار، ساباق وقىپ قارىق قىلماسا دا، سىنىپتا اجەپتاۋىر ابىرويعا يە، مىنەزدى جىگىتتەرگە قاراماي، قۇلاعى قالقايعان، جۇت كورگەندەي رابايسىز ارىق، الدىڭعى جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ كەتكەن اعاسىنان قالعان كەڭ كيىمدى قولپىلداتىپ كيىپ جۇرگەن جاڭاعى وقىمىستى بالاعا (ءسىرا، جازۋشىنىڭ ءوزى- اۋ) ىقىلاستى بولا قالادى.

بۇل دا، ارينە، ءماز. ەكەۋى سىرلاسا كەتەدى. سۇمدىق پىكىرلەسۋلەر بولادى. جىلايتىن تۇستار بار دەگەندەي (ارينە، باياعى «بارمىسىڭ، باۋىرىم!» دەگەن حاباردى ۇنەمى كورەتىن كوڭىلى بوستار ءۇشىن). اپپاق قىزدىڭ اكەسى دە شارۋاسى اۋىسقىش شوشاڭداپ قالعان بىرەۋ ەكەن، تاعى كوشىپ كەتەتىن بولادى. «قىزمەتى تۇراقسىز» قىدىرىمپاز اعايدىڭ قىزى مەن مىنداعى مىڭ بولعىر وقىمىستى بالانىڭ قيماي- قيماي قوشتاساتىن اسەرلى- ءمىس ساتتەرى تاعى بار…

وسىدان جالىعاتىن ۋاقىت بولعان جوق پا؟

«پارتاداعى ماحاببات»، «مەكتەپ كەزىندەگى ءوزىمىز ءۇشىن عانا تارتىمدى وقيعالار» ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدا بولدى. بولا دا بەرەدى. جاسامىس وتەدى، جاس وسەدى. ءبىراق ولاردى (قىزىقتاردى، سەزىمدەردى) - ەگەر ەلدى (وقىرماندى) توسىن تاسىلمەن ويلاندىرا ەلىكتىرىپ الىپ كەتەر ەرەكشە شەبەرلىكپەن شىمقاي وراپ بەرمەسەڭ، جاي عانا جالاڭ نوستالگيا بولىپ قالاتىنىن جازۋشىلارىمىز قاشان ۇعىنادى؟ تۇسىنبەيمىن…

- سىن ماقالالارىڭىزدى ءارى اۆتورعا، ءارى ادەبيەتكە دەگەن جاناشىرلىقپەن جازىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. دەگەنمەن «قارسى تاراپتى» كوبەيتىپ المايمىن با دەگەن الاڭداۋشىلىق تا قىلاڭ بەرمەي مە؟

- مەن كىمنىڭ شىعارماسىن سىناسام دا، جەكە پەندەشىلىك كوزقاراسپەن جازبايمىن. تۇسىنبەي قالعاندار بولسا، ايىپ ەتپەسىن. تۇپكى ماقساتىم - ءوزىڭ مەڭزەگەندەي، «دۇرىس جازىلسا، قاتە كەتپەسە، كوركەم ونەر، ناعىز ادەبيەت دەگەن ۇعىمعا زيان كەلمەسە ەكەن» دەيمىن.

اشىربەك سىعاي ۇستازىمنىڭ مىنا ءسوزىن قايتالاۋدان جالىقپايمىن: «شىعارماشىلىققا كەلگەندە، ۇلتقا، حالىققا، ونەرگە پايدا- زيانىنا قاتىستى اڭگىمەگە كەلگەندە، «ەكى تۋىپ، ءبىر قالعانىم» بولسا دا، قاتىپ قالام. ويتكەنى مەن ءۇشىن سول ساتىندە ايتىلماعان پىكىردىڭ قۇنى كوك تيىن. نە، كەمشىلىكتى دەر كەزىندە ايتۋ ايىپ پا؟ بۇل - جاناشىرلىق. ءبىر ادامنىڭ كوڭىلىنە قاراپ، بۇكىل قوعامدى لاستاۋ - قىلمىس! كومەيگە كەلگەن پىكىردى كەرى جۇتۋ مەندە بولمايدى، ول - ماكۇرىك. ال جەكەلەگەن ادامداردىڭ رەنىشى ەكى- ءۇش كۇننەن كەيىن باسىلادى، وڭاشا قالىپ ويلانادى، تارازىلايدى. كەيبىرەۋى سىرتىمنان عايباتتايدى. ول اركىمنىڭ ارىنا بايلانىستى».

قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى اعام ايتاتىن: «بىزدە پولەميكا مادەنيەتى دامىماعان عوي، سىنالعان ادام دا، بىلايعى جۇرت تا بۇعان ادەبيەتتىڭ ءىسى دەپ ەمەس، جەكە باستىڭ ماسەلەسى دەپ قارايدى، دۇرىس تۇسىنبەيدى»، - دەيدى. «سوندا ءسىز نە ءۇشىن اۋرە بولاسىز؟ مۇنىڭ سىزگە نە كەرەگى بار؟ » دەپ سۇراعانىمدا: «ماعان تۇككە دە كەرەگى جوق، تەك «جۇرتتىڭ قۇلاعى ۇيرەنە بەرسىنشى، جاستار ءوز ويىن اشىق ايتۋدان قورىقپاۋعا بولاتىنىن ءتۇسىنسىنشى» دەپ پىكىرلەرىمدى جاسىرماي ايتىپ جۇرەم»، - دەگەن ەدى.

مەنىكى دە - سول ۇستانىم. قازىر اقىن- جازۋشىمىزدىڭ كوبى، قايناعاسىنىڭ اتىن اتامايتىن ادەپتى كەلىنشە، «ا ۆ وستالنوم… پرەكراسنايا ماركيزا» بوپ ءجۇر عوي. «شىبىق تيمەس شىڭق ەتەر» بولىپ بارا جاتقانداي.

ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ باسپا ءسوز مۇراعاتىنا ءجيى باس سۇعامىن. بىردە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1985 -جىلعى تىگىندىسىن قاراپ وتىرسام، جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ «عاسىر نانى» دەگەن رومانىن اقسەلەۋ سەيدىمبەك، كادىربەك سەگىزباي، دۇكەنباي دوسجان - ۇشەۋى اجەپتاۋىر سىناپ تاستاپتى. وقىپ وتىرساڭىز، ەندى رامازان توقتاروۆ قايتىپ تۋىندى جازبايتىنداي.

گازەتتىڭ كەلەسى سانىندا ر. توقتاروۆتىڭ جاۋابى شىعىپتى. سىپايى. ەش رەنىش جوق. «الداعى ۋاقىتتا ەسكەرەرمىن» دەگەن ماندە. ەسكەرەر- ەسكەرمەس، ءوزى بىلەدى عوي. دەگەنمەن سىن مادەنيەتى بولعانى اڭعارىلادى.

قازىر جۇرت سىن كوتەرۋدەن قالدى. ماقتانعا - ماستان! «جازا ءتۇسشى، جانىم! سەنەن عاجاپ ەشكىم جوق!». وزدەرىن وسىعان سەندىرىپ العانداي.

ۇلكەندەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ دەپ ەسەپتەيمىن. «قارسى تاراپ» قانشا كوبەيسە دە، ءوز پىكىرىمدە قالامىن.

- بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ جالپى سيپاتتاماسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

- تۇتاس سيپاتتاماسىن بەرە الۋعا ءحالىم دە، حاقىم دا جوق. جەكە كوزقاراسىم تۇرعىسىنان ايتايىن: جاقسى جازۋشىلارىمىز، مىقتى اقىندارىمىز بار. ۇلاربەك دالەي ۇلى تاريحي تاقىرىپتارعا باتىل باردى. ەسبولات ايدابوسىن ءىنىمنىڭ قالام سىلتەۋىنە ءتانتىمىن. داۋرەن قۋات، داۋرەن بەرىكقاجى، قاناعات ءابىلقايىر، ەرلان ءجۇنىس، ميراس اسان، جادىرا بايبۇلانوۆا، جانات جانقاش ۇلى، دوسحان جىلقىباي، قۋانىش جازاي، ت. ب. قىز-جىگىتتەردى وقىپ، ءسۇيسىنىپ جۇرەمىن.

ءبىراق بىزگە جەتپەي جاتاتىنى - باعالاۋ، تالداۋ، قادىرىنە جەتۋ عوي. ماقتاي قالساڭ، «دوسى، جاقىنى، پىكىرلەسى» دەپ سانايدى. سىناساڭ، «مىنەزدەرى كەلىسپەي قالعان شىعار» دەي سالادى. ايتەۋىر «اردىڭ ىسىنە ارالاستى عوي» دەگەن العىس ەستىپ كورگەن ەمەسپىن. ەستۋگە ۇمتىلمايمىن دا.

سىنشىلارىمىز، ادەبيەتتانۋشىلارىمىز اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆ زامانىنداعى قالامگەرلەردى تالداۋدان قولى بوساماي ءجۇر. جارايدى، ودان بەرگى شەرحان مەن اكىم، دۋلات پەن تولەن، تىنىمباي مەن تەمىرحان، ت. ب. از- كەم تارازىلاندى دەپ ەسەپتەيىك. ءبىراق سودان كەيىن دە قازاق ادەبيەت جاساپ جۇرگەن جوق پا؟ ءجۇرسىن ەرمان، سۆەتقالي نۇرجان، قۋاندىق تۇمەنباي، سەرىك اسىلبەك ۇلى، تۇرسىنجان شاپاي، تالاسبەك اسەمقۇلوۆ، باۋىرجان جاقىپ بۋىنىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن ادام بار ما؟ كەيىنگىلەردى قويا بەر.

«سىن كەرەك، تالداۋ كەرەك» دەيتىنىم سول. وتكەندە ءبىر جىگىت: « قىزىل جەبەدەن» سوڭ ادەبي كىتاپ وقىپ كورگەنىم جوق»، - دەيدى. وسىنداي ۇرپاق كەلە جاتىر. بۇلارعا ەرلان مەن ميراستىڭ ادەبيەت جاساپ جۇرگەنىن ۇقتىرماق تۇگىلى، الگى ءجۇرسىن مەن سۆەتقاليدىڭ دا ساناتتا بار ەكەنىن قايتىپ تۇسىندىرەرسىڭ؟

- كلاسسيكتەردىڭ بالاڭ شاقتاعى تىرناقالدى تۋىندىسىنىڭ ءوزى كوركەم تىلگە تۇنىپ تۇرعانىن ايتىپ كەلەسىز. قازىرگى كەزەڭدەگى شىعارمالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، تىلدىك قولدانىستار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

- بۇل، ياعني، كوركەم ءتىلدىڭ بىرتىندەپ قاراپايىمدانىپ قانا ەمەس، قارابايىرلانىپ بارا جاتۋى - قالامگەرلەردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قازاقتىڭ قاسىرەتى. ويتكەنى بۇرىنعى اقىن-جازۋشىلارىمىز (ەلۋدەن اسقان مەنىڭ قاتارىمداعى قالامگەرلەردى دە قوسقاندا) «مۇڭلىق-زارلىقتى»، «قوبىلاندىنى»، «الپامىستى»، «رۇستەم- داستاندى»، «تارعىندى» وقىپ ءوستى. اتا-اجەلەرىمىزگە داۋىستاپ، ماقامداپ وقىپ بەرىپ جارىساتىنبىز. سودان با، ايتەۋىر ءتۇپسانامىزعا ءسىڭىپ، جادىمىزعا تۇتىلدى. ءتىل قالىپتاستى. ال قازىرگى جاستاردىڭ ءبارى دەمەيمىن، كوبى وسى جاۋھارلاردان ماقۇرىم وسكەندەي كورىنەدى. سوزدەن سۇرىنەتىنى دە سول.

ماسەلەن، راحىمجان وتاربايەۆ قازاق ءتىلىنىڭ بار شۇرايى مەن شىرايىن ارتىق اعىزىپ-تامىزباي دا، كەم عىپ قاقتاپ- قاڭسىتپاي دا، ورىن- ورنىمەن، ءجون- جوسىعىمەن مۇلتىكسىز قولدانادى عوي. سوزدىك قورىنىڭ، ءتىل بايلىعىنىڭ كول- كوسىرلىگى، سيۋجەت سىپاتتاۋداعى، وبراز جاساۋداعى كوركەمدىك شەبەرلىگى تاڭداي قاقتىراتىنى سونشا، ونىڭ شىعارماسىن وقىعاننان كەيىن كەيبىر باسقا كىتاپتارعا كوڭىلىم شاپپاي، قوڭىلتاقسىپ قالامىن. بىلايعى جۇرت جاداعاي شولىپ، جالاڭ بايانداۋمەن شەكتەلەتىن تۇستاردى، اسىعىس ايتىپ، جاي سوزبەن سۋدىراتىپ وتە شىعاتىن كورىنىستەردى ول باسقاشا كەستەلەيدى، قازاقى ناقىشپەن ادىپتەپ، سوزبەن سۋرەت سالادى.

ول كىسىنىڭ جازۋىندا پويىز كۇنشىعىسقا بەت تۇزەمەيدى، «…قايىستاي سوزىلىپ كۇنگە ماڭداي توسەيدى» («اتىراۋ- الماتى پويىزى» )، كۇن باتىپ بارا جاتپايدى، «باتىسقا ەڭبەكتەي جىعىلادى» («جاسىرىنباق»)، اۋىل تەڭىز جاعاسىنا قونىس تەپپەيدى، «تەڭىز تاماعىنا ءتونىپ وتىرادى» («ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ امازونكالارى»)، ۇيگە كىرىپ كەلگەن كىسى جاي «مالداس قۇرا» سالمايدى، «ەكى بۇتىن قۇشاقتاستىرىپ وتىرا كەتەدى» («امەريكانىڭ ۇلتتىق بايلىعى»).

ياعني راحىمجان وتاربايەۆ ابدەن كوز ۇيرەنىپ، قالام قالىپتاسىپ كەتكەن بەينەلەۋ ادىستەرىنەن، ءسىڭىستى سۋرەتتەۋلەردەن، داعدىلى ءسوز تىركەستەرىنەن ادەيى قاشادى. تاپتاۋرىن تاسىلدەردەن ۇنەمى ىرگەسىن اۋلاق سالادى. تىڭ تەڭەۋ، سونى سيپات ىزدەيدى. مۇنىڭ ءبارى - ءسوز ونەرىنىڭ كيەسىن ۇققان، كەپيەتىن بويىنا سىڭىرگەن، سول كيە الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى «بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس قاسيەتتى بورىشىم» دەپ ساناعان كوركەم ادەبيەتتىڭ ادال قۇلىنا عانا ءتان ۇمتىلىستار. سوقتالى تىلدىك قۇناردان گورى سىپىرتا بايانداپ شىعۋعا اۋەستىك جەڭىپ بارا جاتقان كەيىنگى كەزەڭدە راحىمجان اعا ءوزىن «تابيعاتتاعى اق قارعا» سەزىنىپ قالعان دا سەكىلدى كورىندى.

ادەبيەتكە، ونەرگە وسىنداي ادالدىق كەرەك. مەن ر. وتاربايەۆتى سول ءوز بۋىنىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە كەلتىرىپ وتىرمىن.

بۇگىندە جاس قانا ەمەس، ورتا بۋىن، ءتىپتى جاسامىستاۋ جازۋشىلارىمىزدىڭ اراسىندا دا: «ەڭ باستىسى - سيۋجەتتى قۇرا الۋ، كەيىپكەرلەردىڭ قاقتىعىسىن بەرۋ، كۇردەلى وي ايتۋ، پوستمودەرنيزم يدەيالارىنا بارۋ، ال ءتىل - سونشالىقتى ماڭىزدى فاكتور ەمەس» دەگەن كوزقاراس كۇشەيە باستاپتى. وزدەرى قازاقتىڭ ءتىلىن قاتىرىپ مەڭگەرمەگەن سوڭ، باسقا امال- ايلاعا كوشكەندەردىڭ شىعارىپ جۇرگەنى مە، كىم ءبىلسىن. ءتىل ماڭىزدى بولماسا، جاڭاعى وقيعاسى مەن قاقتىعىسىن، كەيىپكەر مىنەزى مەن يدەياسىن وزگە تاسىلمەن - بوياۋمەن، سازبەن، ساحنامەن، داۋىسپەن، ت. ب. بەرۋگە تىرىسسا دا بولار ما ەدى، ياعني ءوزىنىڭ ءالى كەلەتىن وزگە ونەر تۇرىندە. ال ادەبيەت - ءسوز ونەرى. ءسوز ونەرىندە ءتىل ماڭىزدى بولماسا، نە بولعانى؟

قازىرگى كەي جاس قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارىندا قاتە قاپتاپ جۇرەدى. ءارىپ قاتەسى ەمەس! وعان ءتۇبى كوندىگىپ تىناتىن ءتۇرىمىز بار عوي. قازاق ءسوزىن دۇرىس قولدانا الماۋ - وتە كوپ، حالىقارالىق سوزدەردىڭ، قاراپايىم عانا عىلىمي تەرميندەردىڭ قالاي بەرىلەتىنىن بىلمەۋ (بىلمەسە نەمەنەگە قوسادى ەكەن) - تىپتەن ماسقارا «دەڭگەيدە»، ءتىپتى جاي عانا كۇندەلىكتى اۋىزەكى قولدانىلىپ جۇرگەن «جابايى جارگون سوزدەردىڭ» جازىلۋىنان دا قارا باسىپ الجاسادى دا جاتادى.

ويتكەنى، بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ باسپالاردىڭ كوبى باياعى ادەبي رەداكتوردىڭ كومەگىنەن ادا- كۇدە قۇتىلدى، كەرەك ەتپەۋگە كوشتى. ەكىنشىدەن، جاسىراتىنى جوق، كوپتەگەن جازۋشىلارىمىزدىڭ وزىندە ورە تومەن، ساۋات از. بۇل ەكىنشى كەمشىلىكتى بايعۇس كوررەكتورلارعا جابا سالۋ - بەيشارالىقتان باسقا تۇك تە ەمەس.

ءبىر- ەكى سونداي كەمشىلىكتى ەسكەرتىپ جازىپ ەدىم (مەن ول جازعاندارىمدى سىن دەپ ەمەس، ءدال وسىلاي - جاي عانا ەسكەرتپەلەر دەپ ەسەپتەيمىن، ال اۆتورلار وزدەرى «ويباي، ماعان قارسى ادەبي سىن جازىلدى» دەپ ابىگەر بوپ ءجۇر، «قارا پيار - ول دا پيار»)، «ونداي- ونداي حاننىڭ قىزىندا دا بولماي ما، باستىسى، شىعارما شىندىعى!» دەگەن سەكىلدى ەسكى اۋەندەرىن قايتالاي باستادى.

«كوركەم تۋىندىداعى ستيليستيكالىق قاتەلەر - نەيلون كويلەكتەگى بيت ءتارىزدى» دەيدى ۆاسيلي شۋكشين. وندا مىنانى انىقتاپ الايىق: بىزگە كەرەگى قايسىسى - 1) وڭىرىندە ءبيتى ءورىپ، سىركەسى تايىپ جىعىلىپ جۇرگەن ساتال- ساتال نەيلوك كويلەك پە؟ 2) الدە بيتتەن ابدەن تازارتىلىپ، جۇتىنىپ، جايناپ تۇرعان اسەم نەيلون كويلەك پە؟

ەندى… اركىم وزىنە ۇنايتىنىن تاڭدار.

- كورنەكتى جازۋشى تولەن ابدىك ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا: «ساكەن سىبانبايدىڭ ومىرگە، ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراسى - تاپ بۇگىنگى زاماننىڭ كوزقاراسى. جازۋشىلارىمىز بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ادامى بولا بىلگەنى دۇرىس»، - دەپ باعا بەرگەن بولاتىن. راسىمەن، قاي تۋىندىڭىزدا بولسىن، قازىرگى ۋاقىتتىڭ كورىنىستەرى، شىندىعى مەن شىرعالاڭى، اقيقاتى بەينەلەنگەن. ماقساتتى تۇردە بۇگىنگى زامان جايلى جازعىڭىز كەلە مە، جالپى، شىعارماشىلىقتا ۋاقىت، زامان قانداي ماڭىزعا يە؟

- ءوز زامانىمىزدىڭ ءۇنىن، ءداۋىر تىنىسىن، وسى ۋاقىتتاعى ادام جانىنىڭ قايشىلىقتارىن قازىر بەرۋگە تىرىسقان ءجون دەپ ويلايتىنىم راس. ۇستانىمىم سونداي. 2000-جىلدار بەدەرىندە بولىپ جاتقان سيتۋاتسيالاردى، ادامنىڭ دۇنيەتانىمىنداعى، مىنەزىندەگى وزگەرىستەردى، ىشكى ارپالىستاردى جەتپىس جىلدان كەيىن جازساڭ، قانشا وقىرمان قىزىعۋى مۇمكىن؟ ماڭگىلىك دۇنيە تۋدىرساڭ، ارينە، وقىر. ءبىراق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جاۋھار جاساي بەرەرىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى.

قايسىبىر جازۋشىلارىمىز 80-جىلدارداعى جاستىق شاعىنىڭ كەي بوياۋلارىن وسى كەزەڭگە الىپ كەلىپ، قيۋلاستىرۋعا تىرىسادى. ونىسى ۇيلەسە بەرمەيدى. قىرىق جىل بۇرىنعى قازاق پەن بۇگىنگى قازاقتىڭ مىنەزىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق ۇزاپ كەتتى عوي. باياعىدا باقشالىق ارقىلى، ءالجۋاز ارىقتان اتتاي سالىپ، كورشى ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرىپ، قارنىمىز اشسا، سول ۇيدەن اس جەپ، ودان ارعى اۋلەتكە ءوتىپ كەتە بەرەتىنبىز. شەشەمىز شارق ۇرىپ ىزدەپ، شاقىرىپ العانشا. قازىرگى اۋىلدا جۇرتتىڭ كوبى قىتاي قورعانىن تۇرعىزىپ العان. كىرە المايسىڭ. قوڭىراۋ شالىپ، رۇقسات سۇراپ، ارەڭ وتەسىڭ. قالادا دا سول. الدەبىر قىلمىس جاساپ قويىپ، پوليتسيادان قاشىپ- پىسىپ جۇرگەندەي، ءتۇرلى كود، قالىڭ شيفر قويىپ تاستاعان. ءتىپتى تۋعان باۋىرىڭنىڭ ءۇيىنىڭ ەسىگىن باياعىشا تەۋىپ اشىپ، جايراڭداپ كىرىپ بارا المايسىڭ. بۇگىنگى قالا قازاعى مەن اۋىل قازاعىنىڭ اراسىندا اسا ايىرماشىلىق تا جوق.

مۇنىڭ ءبارىن جامان دەي المايمىن، ءتىپتى ابدەن دۇرىس تا بولۋى مۇمكىن، ۇلت وسىلاي تۇتاستانۋى دا كەرەك شىعار، ءبىراق وسىنداي قازاق قالىبىنداعى، ۇلت تىرشىلىگىندەگى، ادام ساناسىنداعى وزگەرىستەردى وسى كەزەڭنىڭ وزىندە زەرتتەگەن ءجون دەپ سانايمىن.

- ءسىزدىڭ ءوز شىعارمالارىڭىزعا سىن ايتىلدى ما؟

- ايتىلدى. جازعان كىسىنىڭ اتى- ءجونىن اتاماي- اق قويايىن، ويتكەنى ول كىسى قازىر ومىردە جوق. «مۇڭلىق» دەگەن اڭگىمەمدى سىناپتى. «سىناپتى» دەگەندە… مەن از- كەم ءوز پىكىرىمدى بىلدىرە جۇرەتىن (كاسىبي ادەبي سىن بولماسا دا) ادام رەتىندە وزگەنىڭ ماعان ايتقان سىنىن دا قابىلداي الۋىم كەرەك قوي دەپ ويلايمىن. سوعان دايىن بولۋعا دا تىرىسامىن. ءبىراق سىنشى، ءتىپتى سىنشى ەمەس، مەن سياقتى قاراپايىم جۋرناليست- اق بولا قويسىن، شىعارمامنىڭ ءوزىم اڭعارماعان كەمشىلىگىن كورسەتىپ، ونى ماعان ناقتى دالەلدەي السا.

ال الگى كىسىنىڭ جازعانىن مۇلدە سىن دەۋگە كەلمەيدى.

«مۇڭلىقتا» مىناداي تۇس بار: «جورعاسىنان جاڭىلماي جۇيتكىپ كەلە جاتقان كولىگىمىز كوپ ۇزاماي ءجۇرىسىن كۇرت باياۋلاتتى دا، سولعا بۇرىلدى. ەرنەۋىن قامىس- قۇراق باسقان وزەنشەنى جاعالاي تاعى ءبىرشاما جۇرگەن سوڭ، مىڭعا تارتا شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ، الىس جولدان جەتكەن ءبىز دىتتەگەن اۋىلىمىزعا كەلىپ كىردىك».

سونداعى «سىنشىنىڭ» ماعان - ياعني اۆتورعا قوياتىن سۇراعى: «بۇلار اۋىلعا قانداي كولىكپەن كەلگەن؟ جازۋشى نەگە ناقتىلاپ كورسەتپەگەن؟».

اپىر- اي، وسى ما ەدى سىنشىنىڭ جۇمىسى؟ «وزەنشەنى جاعالاي جۇرەتىن» كولىك - ولگەندە تراكتور بولار، ەكسكاۆاتور بولار، موتوتسيكل، قۇرىعاندا ات-اربا، ءتىپتى ەسەك بولار. دەگەنمەن… «مىڭعا تارتا شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ…»، ارىپ- اشىپ جەتكەنىنە قاراعاندا، ولار ەمەس- اۋ. وسى ءوزىن قاتتى الاڭداتقان كولىگى تۇسكىردىڭ ايىرپلان ەمەس، اۆتوموبيل ەكەنىن ايىرۋعا ءالى جەتپەيتىن ادامنىڭ بىرەۋدى سىناۋعا حاقى بار ما؟

قۇددى تۇرسىنجان شاپايدىڭ «ادەبي ايتىسىنداعى» ءۇش مىسالدىڭ ءتورتىنشىسى بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان «سىن».

تەك بۇل ەمەس، اڭگىمەنىڭ تاعى بىرنەشە جەرىنە «سىن ساداعىن اياماي سۇققان». نوبايى - وسى شامالاس.

وسى ماقالانى وقىپ العان ءبىر جۇرەگى نازىك ىزگى نيەتتى ىنىلەرىم اياق استىنان اشۋعا بۋلىعىپ، ماعان حابارلاسسىن: «ويباي-اۋ، ءسىزدى سويىپ جاتىر انا جاقتا! اۋزىن بۋعان وگىزدەي بولماي، بىردەڭە دەسەڭىزشى!». «نەگە بىردەڭە دەۋىم كەرەك؟ » دەيمىن تاڭعالىپ. «ەندى… ەندى ونىڭ ايتىپ تۇرعانى سىن ەمەس، بىلجىراق قوي!». «دۇرىس، سىن ەمەس، بىلجىراق. ال سىن ەمەس، بىلجىراققا جاۋاپ بەرۋدە نە ءمان بار؟». ىزگى نيەتتى ىنىلەرىم ىركىلىپ قالدى. سولاردىڭ ويلانعانىنا دا قۋاندىم.

ال بىزدە قازىر: «تۋىندىڭىزدىڭ باس جاعىنداعى «حيكايات» دەگەن ءسوزدىڭ سوڭىنداعى «ت» ءارپى ءتۇسىپ قالىپتى»، - دەسەڭ دە، باسىڭا حيكمەت تىلەپ الۋ - قالىپتى جاعداي.

سپەكتاكلدە جازۋشىلىق ءتاسىل ءرول وينامايدى ەكەن

- جان- جاقتىسىز. كينو حاقىندا، سپورت تۇرلەرىنىڭ دە، ساحنا ساڭلاقتارى مەن قوعامداعى ءتۇرلى احۋالدىڭ دا ءمان- مازمۇنىن جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي، ونى حالىقتىڭ دا تەرەڭ تۇيسىنۋىنە جول اشىپ كەلەسىز. وسىنداي كوپ قىرلىلىعىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟

- سپورتقا ەلدىڭ ءبارى قىزىعادى عوي. مەن تەك «جانكۇيەرلىك» تۇرىمەن عانا «اينىلاسامىن» . 1984 -جىلى نەسىپ ءجۇنىسباي ۇلىنىڭ «فۋتبولمەن تىنىستاعان يسپانيا» دەگەن كىتابى شىقتى. الەم چەمپيوناتىنا «لەنينشىل جاستىڭ» اتىنان بارىپ، ويىنداردى ءوز كوزىمەن كورىپ، سول ەلدى تولىق ارالاپ شىعىپ، فۋتبول تويىن عانا ەمەس، يسپان حالقىنىڭ سالت- ءداستۇرىن، بولمىس- ءبىتىمىن سۋرەتتەگەن كەرەمەت كىتاپ. ءتىپتى كىتاپ وقىمايدى دەگەن بالالاردىڭ ءوزى مەنىڭ قىزىقتىرۋىممەن سۇراپ الىپ، الگى كىتاپتىڭ تۇتە- تۇتەسىن شىعارىپ، جابىلا وقىدى. «بۇل دا اۆتوردىڭ باقىتى شىعار» دەپ ويلايمىن وسى كۇنى…

سودان كەيىن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ كىتاپتارىنا قولىم جەتتى. ولار، ارينە، بۇرىنىراق شىققان. «وسى كىسىلەر سەكىلدى جۋرناليست بولسام، وليمپياداعا، الەم چەمپيوناتتارىنا بارىپ، ويىنداردى، جارىس وتكەن ەلدى ءوز كوزىممەن كورىپ، سونى اسەرلى ەتىپ جازسام» دەپ ارمانداي باستادىم. «ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ ويلانامىن. سۇراستىرسام، ول ءۇشىن الماتىعا بارىپ، قازۇۋ- ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ، ماقالا جازۋ كەرەك ەكەن. سولاي قىزىعۋشىلىق باستالىپ كەتتى. فۋتبول، سپورت تۋرالى جازىپ جۇرەتىنىم سول.

كينو ونەرىنە دە سولاي بالا كەزدەن قىزىقتىم. فيلم دە، كەز كەلگەن كوركەم تۋىندى سەكىلدى، ءومىردىڭ، قوعامنىڭ، ادام مىنەزدەرىنىڭ ايناسى عوي. سونى شەبەر اشا بىلگەن ەسكى فيلمدەرگە اۋەسپىن. قازىرگى جاڭا تۋىندىلاردىڭ بارىنە بىردەي قىزىعا بەرمەيمىن. 90-جىلدارى قازاقشا بىلەتىن، قازاقتىڭ جانىن ۇعاتىن رەجيسسەر از بولدى. جارتىلاي ورىسشا، جارتىلاي قازاقشا فيلمدەر قاپتاپ كەتتى. بۇگىندە، قۇدايعا شۇكىر، مۇرات ەسجان قاتارلى قازاقى رەجيسسەرلەر شىعىپ جاتىر.

- وسى جىلى العاشقى درامالىق تۋىندىڭىز ساحنالانىپ، ءۇش كۇن قاتارىنان انشلاگپەن ءوتتى. بۇل جانرعا قالاي قادام باستىڭىز؟ «بالام، قاشان كەلەسىڭ؟» ساحنالىق شىعارماڭىزدى جازۋ بارىسىندا قانداي كۇي كەشتىڭىز؟ بۇل جانردىڭ ەرەكشەلىگى قانداي ەكەن؟

- بۇل پەسانى جازۋعا تۇرتكى بولعان - قازىرگى مىقتى رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى جۇلدىزبەك جۇمانباي (2025 -جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك تەاتر رەجيسسەرى اتاندى). 2022 -جىلى مەن شىعارماشىلىق كەش جاسادىم. بەكزات سماديار دەگەن اقىن، رەجيسسەر ءىنىم: «اعا، اڭگىمەلەرىڭىزدىڭ بىرىنەن شاعىن قويىلىم جاساساق قايتەدى؟» - دەپ اقىل سالدى. جۇلدىزبەكتى ەرتىپ كەپ تانىستىردى. «عالامتورداعى ماحاببات» دەگەن پروزالىق جيناعىمدى بەردىم جۇلدىزبەككە.

ەكى كۇننەن سوڭ كەلىپ تۇر:

- «ءۇمىت ءۇيى» اڭگىمەڭىز بەن «رامازان مەن جۇلدىزاي» پوۆەسىڭىز ۇنادى، ساحناعا يكەمدەۋگە بولادى ەكەن. ۋاقىت تىعىز، بۇل جولى «ءۇمىت ۇيىنەن» شاعىن كورىنىس جاسايىق، كەيىن بۇل تاقىرىپقا قايتىپ ورالارمىز، ءيا؟ جالپى، الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن سپەكتاكل جاساۋعا بولادى، - دەدى.

«بالام، قاشان كەلەسىڭ؟..» پەساسىنىڭ ءتۇپنۇسقاسى - «ءۇمىت ءۇيى» دەگەن اڭگىمە سول. 8-9 جىل بۇرىن جازىلعان ەدى. ءبىراق پەسا اڭگىمەنىڭ جەلىسى بويىنشا جازىلعانىمەن، مۇلدە باسقا شىعارماعا اينالدى. اڭگىمەدە جوق كەيىپكەرلەر قوستىم، جاڭا ديالوگتار، تىڭنان التى بىردەي مونولوگ جازىپ شىقتىم. التى كەمپىر- شال. التى ءتۇرلى تاعدىر. ءارقايسىسىن جازىپ وتىرىپ، ءبىر-ءبىر جىلاپ الدىم. ويتكەنى پەسادا، سپەكتاكلدە جازۋشىلىق ءتاسىل ءرول وينامايدى ەكەن. سەن ءارى كورەرمەن، ءارى رەجيسسەر، ءارى اكتەر بوپ وتىرىپ جازۋىڭ كەرەك ەكەن. كەيىپكەر قاي جاقتان شىعادى، قالاي سويلەيدى، قاي سوزگە اكتسەنت بەرەدى، ول انا ءسوزدى ورنىنان اتىپ تۇرىپ ايتا ما، الدە جاي موينىن بۇرىپ، ەلەۋسىزدەۋ جەتكىزە سالۋى كەرەك پە؟

پەسانى جازۋ بارىسىندا اڭگىمەمەن شەكتەلىپ قالماۋ كەرەك ەكەنىن ۇقتىم. اۆتورلىق بايانداۋ تاسىلىمەن بەرە سالاتىن ءادىس ساحناعا وتپەيدى. مىندەتتى تۇردە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ كەيىپكەردىڭ ديالوگى، ايتىسۋى، شارپىسۋى… ايتەۋىر ءسوز قاقتىعىسى مەن مىنەز قاقتىعىسى، شيەلەنىس قاجەت. ساحنادا التى اكتەر وتىرىپ، ونىڭ ەكەۋى عانا سويلەسىپ، تورتەۋى تىمىرايىپ وتىرۋى كەرەك پە؟ جوق، ارينە. ءبارى شارپىسىپ جاتۋى شارت. جاڭا ديالوگ، جاڭا قاقتىعىستار سول قاجەتتىلىكتەن ءوربىدى.

پەسانى جازۋ بارىسىندا ءوزىمدى تەاتردىڭ قاق ورتاسىندا، جالعىز ءوزىم سپەكتاكل كورىپ وتىرعانداي ەلەستەتىپ جازدىم. قالاي كورەمىن ەپيزودتى، سولاي بەردىم. اناۋ التى تاعدىردىڭ ءارقايسىسىن جۇرەگىڭنەن وتكىزىپ، سەزىنىپ جازباساڭ، اسەرسىز بولادى. مەن ءتىپتى داۋىستاپ، وزىمشە اكتەرلارشا ويناپ، داۋىس قۇبىلتىپ، ينتوناتسيا ىزدەپ، ايعايلاپ سويلەپ وتىرىپ جازدىم. سىرتتان قاراعان ادامعا جىندى بوپ كورىنۋىڭ تۇك ەمەس. اجەم ءتىرى بولسا، «ءپىسسىمىلدا» دەشى دەيتىندەي. سوزدەر، وقيعالار، ايتىس- تارتىس - ءبارى بارىنشا شىنايى شىقسا دەگەننەن تۋعان ارەكەتتەر عوي.

- تۋىندىلارىڭىزدا كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىن تەرەڭ سۋرەتتەيسىز. جالپى، شىعارماڭىزدىڭ جەلىسىن، ءار بولمىس يەسىنىڭ كەيپىن اۋەلى ويشا وبرازداپ جاساپ الاسىز با، الدە جازۋ بارىسىندا سومدالا ما؟

- ءبارىن الدىن الا باسىمدا ءپىسىرىپ الامىن. باستاۋ، شيرىقتىرۋ، شارىقتاۋ، ءتۇيىن، ءتىپتى كەيىپكەرلەردىڭ كەي سوزدەرىنە دەيىن ويىمدا ءپىسىرىپ الماي، جازۋ ۇستەلىنە وتىرا المايتىن «دەرتىم» بار. دەگەنمەن كەيدە جازۋ ۇستىندە وزگەرەتىن وقيعا، قوسىلاتىن قيسىن، ويعا كەلەتىن ديالوگتار بولادى. ءبىراق يدەيا ءاۋ باستا ميدا پىسكەن كۇيى وزگەرمەيدى.

«رامازان مەن جۇلدىزاي» حيكاياتىنىڭ فينالىن كوپ ۋاقىت بويى شەشە الماي ءجۇردىم. اقىرىندا قوس عاشىق ءولۋى كەرەك دەپ شەشتىم. ءبىراق وقىرمانعا وي قالدىرعىم كەلدى: ەكەۋىنىڭ قالاي قازا تاپقانىن جۇمباقتادىم. بىرەۋلەر ويلايدى، «رامازان مەن جۇلدىزاي اكە- شەشەلەرىنە ىزالانىپ سۋيتسيد جاسادى» دەپ. ەكىنشى بىرەۋلەر «كەزدەيسوق جول اپاتى» دەپ سانايدى. اركىمنىڭ وزىنشە وي قورىتقانى ءجون.

- جازۋشى رەتىندە ءسىزدى قانداي وبرازدار قىزىقتىرادى؟

- اجە، انا، ايەل بەينەلەرىنە ءۇيىرمىن. التى قىزدىڭ ورتاسىندا ءوستىم. ءۇندىنىڭ ءبىر ويشىلىنىڭ ءسوزى بار: «ءبىزدىڭ ۇلتتى ساري ساقتاپ قالدى عوي» دەيتىن. ءۇندى ايەلىنىڭ ۇلتتىق كيىمىن ايتادى. سول سەكىلدى، قازاقتىڭ قازاقى قالپىن ساقتاپ قالۋدا اجە، انا، ايەلدەردىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. سونداي اياۋلى بەينەلەر، ادام ەلجىرەتەر قىزىق مىنەزدەردى سومداعىم كەلەدى.

سوسىن فيلوسوفياعا قىزىعامىن. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى باتىستىڭ دا، شىعىستىڭ دا فيلوسوفياسىنا ۇڭىلۋگە تىرىستىم. تولەن ابدىكتىڭ شىعارمالارىنداعى ويلى تۇيىندەرگە قىزىقتىم. «عالامتورداعى ماحاببات» دەگەن اڭگىمەم بار. تەلەفون مەن كومپيۋتەرگە قادالىپ، اقىرى اداممەن سويلەسۋدەن قالعان بالا تۋرالى. سونىڭ جالعاسى دا جازىلىپ جاتىر. ارينە، تەحنيكانى، تەحنولوگيانى، ونىڭ ادام ومىرىنە كول- كوسىر پايداسىن جوققا شىعارمايمىن. ءبىراق بۇل - سول «ۆيرتۋال الەمگە تاۋەلدىلىك» دەگەن تاقىرىپتى ودان ءارى تەرەڭدەپ قازۋعا تالپىنىسى بار شىعارما دەپ وتىرمىن. ول - ء«بىزدىڭ وسى تەلەفون- گادجەت دەگەن الەمگە اربالۋىمىزدىڭ ءتۇبى نەندەي اپاتقا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن؟ » دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ… اپات دەگەندە - تەحنوگەندىك، يادرولىق اپات ەمەس قوي، ادامدى ءوزىنىڭ تابيعي ارناسىنان، ارقاۋىنان اداستىرىپ، روبوت تەكتەس ءبىر تىرشىلىك يەسىنە اينالدىرىپ المايمىز با دەگەن وزگەشە الاڭ، جاندۇنيەنىڭ، بولمىستىڭ اپاتى. «وسى تەحنيكا، تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعى دا ادامنىڭ ويلانۋى ارقىلى پايدا بولدى… ەندى نەگە وسى ادام بالاسىنىڭ ويلانۋى ارقىلى جاسالعان يگىلىكتەر ءقازىر ادامدى ويلاندىرۋدان ايىرىپ بارا جاتىر؟ » دەگەن ماسەلە سىرىنا ءۇڭىلۋ.

- اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!

سۇحباتتاسقان ءمولدىر رايىمبەكوۆا

qazaqadebieti.kz