ساحنا مەن ءومىردىڭ شەكاراسى بار ما ەدى، قاسىم اتا؟
اكتەر ويناعان فيلمدەر قاتارىندا «جانسەبىل»، «توعىسقان تاعدىرلار»، «ستالينگە سىيلىق» پەن «قىزعىش قۇس» سىندى كوپتەگەن تۋىندىلار بار. اسىرەسە، «جانسەبىل» فيلمدەگى وبرازى ونىڭ ەكراندىق شەبەرلىگىن ايقىنداي تۇسكەن ەكەن.
قازاق ونەرىنىڭ تاريحىندا قاسىم جاكىبايەۆتاي تۇلعالار از ەمەس، ءبىراق ونىڭ بەينەسى ەرەكشە ەدى. تەاتر مەن كينو ساحناسىندا جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن اكتەر كورەرمەننىڭ جادىندا كوبىنە كەيىپكەرلەرىنىڭ شىنايىلىعىمەن، قاراپايىم بولمىسىمەن ساقتالىپ قالدى. ول ءومىردى، ادامدى، قازاق مىنەزىن ساحنا مەن ەكراندا بارىنشا تابيعي كورسەتە ءبىلدى.
اۋەل باسىنان ايتىپ وتەيىك، ءبىز كينو نە تەاترتانۋشى ەمەسپىز. قاراپايىم كورەرمەنبىز دەسەك بولادى. سوندىقتان عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ تالداۋ جاساۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن قازاق وقىرماندارىنا قاسىم اكتەر جايلى تاعى ءبىر ەسكە سالىپ قويۋ ماقساتىندا، اشىق دەرەككوزدەردە بار اقپاراتتى سارالاپ، بۇل ماقالانى جازۋعا بەكىندىك.
قاسىم ابەن ۇلى جاكىبايەۆ 1929 -جىلى الماتى وبلىسندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى اۋىر جاعدايدا وتەدى. اكەسى مايدانعا اتتانىپ، سول جاقتان ورالمايدى. كوپ ۇزاماي اناسى دا ومىردەن ءوتىپ، قاسىم جاستاي جەتىم قالادى. تاعدىردىڭ ەرتە سىناعى ونىڭ مىنەزىن دە، ومىرگە كوزقاراسىن دا قالىپتاستىردى. جاس قاسىمنىڭ ونەرگە كەلۋ جولى 1944 -جىلى باستالادى. سول جىلى ول الماتىداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ۋچيليشەسىنە وقۋعا تۇسەدى. بۇل شەشىم ونىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. 1948 -جىلى وقۋىن اياقتاعان سوڭ، كاسىبي ساحناعا جول اشىلادى. ۋچيليشەدە ول بەلگىلى ۇستازدار ياكوۆ ۆيكتور يۆانوۆيچ پەن ءمانتاي سىزدىقوۆتان ساباق الىپ، اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ العاشقى قىرلارىن مەڭگەرەدى.
جاس اكتەردىڭ ساحناعا شىعۋىنا بەلگىلى تەاتر قايراتكەرى ناتاليا ساتس سەبەپكەر بولعان ەكەن. ونىڭ شاقىرۋىمەن جاس قاسىم بۇگىنگى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاستار تەاترىنا قابىلدانادى. سول ساتتەن باستاپ جاس اكتەردىڭ ەسىمى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تاريحىندا ءوز ورنىن تابادى. العاشقى رولدەرىنىڭ ءبىرى - «التىن كىلت» سپەكتاكلىندەگى مىسىق بازيليو بەينەسى. كىشكەنتايلار تەاترىنداعى بۇل جۇمىس كەيىن ۇلكەن شىعارماشىلىق مەكتەپكە اينالىپ، اكتەردى ساحنادا ەركىن، شىنايى ويناۋعا ۇيرەتسە كەرەك.
جالپى قاسىم جاكىبايەۆ ساحنادا ءۇش جۇزگە جۋىق ءرول سومداعان دەسەدى. ونىڭ ىشىندە الەمدىك كلاسسيكا مەن قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارى بار. ول شەكسپيردىڭ «گاملەتىندە» - پولونيدى، شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحابباتىندا» - ۆۋرلەنى، مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحابباتىندا» - قايراقبايدى، ال ايتماتوۆتىڭ «ارمانىم، اسەلىمىندە» - الىبەكتى سومدادى. سونداي-اق، بودىقوۆتىڭ «وتىرار ەرتەڭ قيرايدى» پەساسىنداعى بۇكىر بەينەسى مەن مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى- اقتوقتىسىنداعى» قونقاي ءرولى ونىڭ اكتەرلىك دياپازونىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتتى دەپ جازادى زەرتتەۋشىلەر.
قاسىم جاكىبايەۆتىڭ تەاترداعى جولى ءبىر عانا ساحنامەن شەكتەلگەن جوق. ونىڭ تالانتى كينو ونەرىندە دە ايقىن كورىندى. ونىڭ جۇزىنەن قازاقى مىنەزدىڭ بۇكىل بوياۋى كورىنەتىن. سوندىقتان رەجيسسەرلەر كوبىنە وعان حالىق اراسىنان شىققان، ومىرگە جاقىن، تاعدىرلى ادامداردىڭ ءرولىن سەنىپ تاپسىردى.
اكتەر ويناعان فيلمدەر قاتارىندا «جانسەبىل»، «توعىسقان تاعدىرلار»، «ستالينگە سىيلىق» پەن «قىزعىش قۇس» سىندى كوپتەگەن تۋىندىلار بار. اسىرەسە، «جانسەبىل» فيلمدەگى وبرازى ونىڭ ەكراندىق شەبەرلىگىن ايقىنداي تۇسكەن ەكەن.
قاسىم جاكىبايەۆتىڭ ونەر جولىنداعى ەڭبەگى جوعارى باعالاندى. ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، كەيىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى اتاقتارىنا يە بولدى. سونىمەن قاتار، ءتۇرلى مەرەيتويلىق مەدالدارمەن، مادەنيەت سالاسىنداعى ماراپاتتارمەن ماراپاتتالعان. ءبىراق ونىڭ ءوزى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماراپات - كورەرمەننىڭ ىقىلاسى ەدى.
اكتەرلىك جولىندا ول ءاردايىم ىزدەنىس ۇستىندە بولدى. ءبىر سۇحباتىندا ول ساحناعا شىققاندا ەڭ الدىمەن «ادامدى كورسەتۋگە» تىرىساتىنىن ايتقان. بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسى دا بولاتىن. تەاتر مەن كينو ونىڭ ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدى. قاسىم جاكىبايەۆ ونەردى تەك كاسىپ ەمەس، رۋحاني ميسسيا دەپ ءبىلدى.
قاسىم جاكىبايەۆتىڭ ساحناداعى ءومىرى مەن جەكە تاعدىرى ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ەكى الەم ەدى. تەاتر مەن كينودا سان الۋان كەيىپكەردىڭ بەينەسىن جاساپ، ءومىردىڭ بارلىق قىرىن كورسەتكەن اكتەردىڭ ءوز ءومىرى دە كۇردەلى، تەرەڭ، كەيدە اۋىر سىناقتارعا تولى بولدى.
ول ومىرلىك سەرىگى نۇرتاي جاكىبايەۆامەن شاڭىراق كوتەرىپ، ەكى ۇل ءسۇيدى - ارال مەن ازامات. قاسىم ءۇشىن وتباسى ءاردايىم تىرەك، ال بالالارى - ءومىردىڭ ءمانى بولدى. ءبىراق ونىڭ اكەلىك باقىتىنا كولەڭكە تۇسىرگەن اۋىر وقيعا - ەكىنشى ۇلى ازاماتتىڭ تاعدىرى ەدى.
ازامات جاكىبايەۆ ءبىلىمدى، ەركىن ويلى ازامات، كەڭەستىك قوعامداعى ادىلەتسىزدىككە توزبەگەن تۇلعا بولاتىن. ول 1970-1980 -جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا اشىق قارسى شىعىپ، جەكە پىكىرىن بىلدىرگەنى ءۇشىن «جۇيكەسى بۇزىلعان» دەگەن ايىپپەن ءماجبۇرلى تۇردە پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا جابىلادى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ومىردەن دە وتەدى. بۇل جاعداي قاسىم جاكىبايەۆ ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ءومىر سىناعىنا اينالدى.
كەيىننەن ازامات جاكىبايەۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ اقتالادى. ءبىراق بۇل وقيعا قاسىمنىڭ جۇرەگىندە وشپەس ءىز قالدىردى. اكتەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى مەن ادامدىق بيىگى ءدال وسى سىناقتار ارقىلى ايقىن كورىندى. ول ەشقاشان ومىرگە وكپە ارتپادى، سىنعان جوق. ساحنادا دا، ومىردە دە ول سابىر مەن شىندىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالدى دەيدى اكتەردىڭ كوزىن كورگەندەر.
قاسىم جاكىبايەۆ 2008 -جىلى 78 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىراق ونىڭ بەينەسى ۇلت جادىندا وشكەن جوق. ونەرگە ادالدىق، شىندىققا بەرىلگەندىك پەن قاراپايىم قازاق بولمىسىنىڭ تۇنىق ۇلگىسى رەتىندە ول ءالى دە حالىق جۇرەگىندە.
ەندى اكتەردىڭ قازاقستان مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى جايلى بىرەر ءسوز. قاسىم جاكىبايەۆ ساحنا مەن ەكرانداعى قاراپايىم كورىنىستىڭ ارتىنداعى تەرەڭ رۋحتى كورسەتكەن سيرەك اكتەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ونەرى قازاق تەاترى مەن كينوسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان ۇلكەن مادەني قۇبىلىس. ول سومداعان جۇزدەگەن ءرول - جەكە اكتەردىڭ ەڭبەگى عانا ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ مىنەزى مەن جانىنىڭ كورىنىسى دەپ جازادى زەرتتەۋشىلەر. ول ساحنادا دا، كينودا دا ءومىردى بوياۋسىز، قولدان جاسالماعان قالپىندا كورسەتە ءبىلدى. قاسىمنىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تابيعي قاراپايىمدىققا، ادامدىق شىندىققا نەگىزدەلدى.
ول ونەردە ەشقاشان جەڭىل جول ىزدەگەن جوق. كۇردەلى رولدەرگە بارعان سايىن ءوز-ءوزىن سىناپ، ادام تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنۋگە تىرىستى. سوندىقتان ونىڭ اكتەرلىك بەينەسى - ءارقاشان ىزدەنىس پەن ىشتەي ورلەۋدىڭ سيمۆولى.
تەاتر سىنشىلارى ونىڭ ويىنى تۋرالى: «جاكىبايەۆ ساحناعا شىققاندا كەيىپكەر ەمەس، ءومىردىڭ ءوزى سويلەيدى» - دەپ جازعان.
كەيبىر جۋرناليستەر قاسىم جاكىبايەۆتى قازاق اكتەرلىك مەكتەبىنىڭ كەشەگى مەن بۇگىنىن جالعاي العان، التىن بەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ جازادى. دۇرىس تا شىعار. ول قازاق تەاترىنىڭ تاريحىندا شىنايى مىنەزدىڭ، ومىرلىك شىندىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالدى.
ءومىر ونى ەرتە سىنادى. ءبىراق سول سىناقتار ونىڭ بولمىسىن سىندىرمادى، قايتا تاجىريبەسىن ارتتىردى. ۇلىنىڭ تاعدىرى، ءوز كەزەڭىنىڭ ادىلەتسىزدىگى، قوعامنىڭ قاتالدىعى - ءبارىن ءۇنسىز كوتەردى. سول ۇنسىزدىك ونىڭ ساحناداعى كوزقاراسىنا، مىنەزىنە، داۋىسىنا اينالدى. قاسىم اعانىڭ ويىنىن كورگەن كورەرمەن ونىڭ ءرول ويناپ تۇرعانىن ەمەس، ءومىردىڭ ءوزىن كورگەندەي اسەردە قالاتىن.
ءبىز بۇل ماقالانى جازعاندا عىلىمي قورىتىندى ىزدەگەن جوقپىز. ماقساتىمىز اكتەردىڭ ساحناداعى بەينەسىن ەمەس، ونىڭ ادامي جىلۋىن، شىنايىلىعىن اشۋعا تىرىستىق. ويتكەنى قاسىم جاكىبايەۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرى - ءبىر-بىرىنەن بولىنبەيتىن تۇتاس دۇنيە دەپ تۇسىندىك
ول ساحنادا ءومىر ءسۇردى. ال ءومىردىڭ وزىندە - ساحناداعىداي ادال بولدى.
سوندىقتان قاسىم جاكىبايەۆتىڭ رۋحى الدىندا ەرىكسىز «ساحنا مەن ءومىردىڭ شەكاراسى بار ما ەدى، قاسىم اتا؟» دەگەن سۇراق تۋادى.