قازىر سۋەتس كانالىنان استا-توك ءتۇسىپ جاتاتىن تابىس كۇرت ازايعان. بۇدان بولەك ايماقتاعى سوعىس مۇنداعى مەملەكەتتەر ەس جيىپ، باس بىرىكتىرمەسە بولمايتىنىن انىق بايقاتتى. مىسىر ساۋد ارابياسىنا اسكەري قولداۋ كورسەتۋگە كەلىستى. ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس، اسكەردىڭ شەتەلدەگى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسۋىن دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى ماقۇلداۋى قاجەت ەدى. پارلامەنت مىسىر پرەزيدەنتىنە ساۋد ارابياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا وكىلەتتىك بەردى. دەگەنمەن مىسىردىڭ ۇستانىمى تەك قورعانىس سيپاتىندا بولماق. ياعني كورولدىكتىڭ اۋماعى مەن شەكاراسىن قورعاۋعا عانا ات سالىسادى. كاير 1991 -جىلعى پارسى شىعاناعىنداعى سوعىستان بەرى شەتەلگە اۋقىمدى كولەمدە اسكەر جىبەرگەن ەمەس.
احمەد بەلال، مىسىر پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى:
- مىسىر ءۇشىن باب-ەل-ماندەب بۇعازى، قىزىل تەڭىزدەگى ەركىن كەمە قاتىناسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى سانالادى. مىسىر پرەزيدەنتى پارلامەنتتى بۇل شەشىمدى قولداۋعا شاقىرعانعا دەيىن ا ق ش پرەزيدەنتى يزرايلدىڭ ساۋد ارابياسىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ارالاسا الاتىنىن مالىمدەدى. مىسىر مۇنىمەن كەلىسە المايدى. ءبىز يزرايلدىڭ ساۋد ارابياسىنىڭ اۋماعىندا نەمەسە ونىڭ قىزىل تەڭىز جاعالاۋىنداعى شەكاراسى ماڭىندا ورنىعۋىنا جول بەرمەيمىز.
ءيا، مىسىردىڭ كورولدىككە قولداۋ كورسەتۋى ورىندى. قوس مەملەكەت - ەكونوميكا، قارجى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ەنەرگەتيكا سالالارى بويىنشا ستراتەگيالىق سەرىكتەس. بۇدان بولەك، مىسىر قىزىل تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي مۇددەلى. ويتكەنى حۋسيتتەردىڭ ارەكەتىنەن بۇلارعا دا وڭاي ءتيىپ تۇرعان جوق. سۋەتس كانالىنا اپاراتىن نەگىزگى تەڭىز جولى باب-ەل-ماندەب بۇعازى ماڭىنداعى قارۋلى ۇيىمنىڭ شابۋىلدارى كەمە قاتىناسىن بۇزىپ، كانالدىڭ كىرىسىن ازايتتى. ال ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن وزدەرى سالعان جاساندى سۋ جولى مىسىر ءۇشىن ماڭىزدى تابىس كوزى رەتىندە تۋريزممەن قاتار تۇر.
2023 -جىلى كانالدان 10,2 ميلليارد دوللار تابىس تۇسكەن ەدى. بۇل - رەكوردتىق كورسەتكىش. الايدا جىل سوڭىندا گازادا قاقتىعىس باستالعان كەزدە يەمەندىك حۋسيتتەر قىزىل تەڭىز ايماعىنداعى كەمەلەردى اتقىلاي باستادى. سالدارىنان كوپتەگەن ساۋدا كەمەسى سۋەتس كانالىنا بۇرىلماي، افريكا ارقىلى جۇرەتىن بولدى. سالدارىنان كانالدان كەلەتىن تابىس كولەمى دە كۇرت ازايدى. 2025-2026 -جىلدارى بيۋدجەتكە نە بارى 4,6 ميلليارد دوللار تۇسكەن.
سۋەتس كانالىنا الەمدىك ساۋدانىڭ شامامەن - ى تيەسىلى. مىسىرلىقتار وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى قولدايدى. الايدا مۇنىڭ ەكونوميكالىق سالدارىنا الاڭدايدى. قازىردىڭ وزىندە ەلدەگى جاعداي ءماز ەمەس. بريتانيالىق قارجى كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ۇلتتىق ۆاليۋتا دوللارعا شاققاندا كوپ قۇلدىراعان. بۇگىندە 1 دوللار - 56 مىسىرلىق فۋنت.
ۇلى بريتانيا بيلىگى حۋسيتتەردىڭ شابۋىلى ساۋدا جولدارىن بۇعاتتاپ، وتىن جەتۋىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. سول سەبەپتى ءبىر اپتاداي ۋاقىت بۇرىن لوندون ريادقا قولداۋ رەتىندە بريتاندىق Typhoon جويعىش ۇشاقتارىن جىبەرەتىنىن مالىمدەدى. بۇلار ساۋديا قالالارى مەن اسا ماڭىزدى ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمداردى اۋە شابۋىلدارىنان قورعايدى. ۇشاقتار تەك قورعانىس ماقساتىندا عانا ارەكەت ەتەدى.
ۋەس ستريتينگ، ۇلى بريتانيانىڭ قورعانىس ءمينيسترى:
- كەيىنگى اپتالاردا حۋسيتتەرمەن قاقتىعىستىڭ تىم ءورشىپ بارا جاتقانى ءبىزدى الاڭداتادى. جۇزدەگەن ادامنىڭ ءومىرىن قيعان ازاماتتىق اۋەجايلاردى بومبالاعان جاعدايلاردى جۇرت ۇمىتقان جوق. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. ال ۇلى بريتانيا - وداقتاستارى كومەك سۇراعاندا، قول ۇشىن سوزاتىن ەل.
كريستيان الەكساندەر، گەوساياسي ساراپشى:
- تۇركيا مەن پاكىستان اۋە قورعانىسى جونىنەن قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرىن باعالاعان ەدى. ساۋد ارابياسىن قورعاۋعا كومەكتەسۋ مەن حۋسيتتەردى تالقانداۋعا جاۋاپكەرشىلىك الۋدىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. سىرتتان كەلگەن كومەك ساۋد ارابياسىنىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتەتىنى انىق. الايدا ول حۋسيتتەردىڭ قارۋ-جاراق قورىن تولىقتىرۋ مۇمكىندىگىن جويمايدى. حۋسيتتەردى زىمىراندار مەن درونداردىڭ ەداۋىر الەۋەتىنە يە قارۋلى قوزعالىس رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. يران جەتكىزگەن قارۋ-جاراق كومپونەنتتەرى، اسكەري دايىندىق جانە تەحنيكالىق ساراپتاما حۋسيتتەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي ارتتىردى دەپ ەسەپتەيمىن.
ساۋدياعا مەككە كەلىسىمى اياسىندا تۇركيا دا كومەك بەرۋگە ءتيىس. انادولى، ساۋد ارابياسى جانە پاكىستان قورعانىس سالاسىن مىقتاپ جاتىر. تەگەراندا ءتورت ەلدىڭ رەسمي وكىلدەرى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا كەلىستى. ال كەلەسى كۇنى تۇركيا پارلامەنتىنىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى كوميسسياسى انكارا، رياد پەن يسلاماباد اراسىندا جاسالعان مەككە ورتاق قورعانىس كەلىسىمىن قابىلدادى. ەندى قۇجات زاڭدى تۇرعىدا بەكۋى ءۇشىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالادى. ءبىراق تۇركيا ساۋد ارابياسىنا اسكەر جىبەرۋگە اسىقپايدى. قورعانىس ءمينيسترى ياشار گيۋلەردىڭ ايتۋىنشا، انكارا قاجەتتى قۇقىقتىق راسىمدەر مەن پارلامەنتتىڭ رۇقساتىن ەسكەرە وتىرىپ، كورسەتىلەتىن كومەكتىڭ كولەمىن انىقتاپ الۋعا ءتيىس.
تۇركيا كەلىسىمنىڭ ەشبىر ەلگە قارسى باعىتتالماعانىن جانە ناتو الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن وزگەرتپەيتىنىن مالىمدەدى. ەسكە سالايىن، مەككە ورتاق قورعانىس كەلىسىمىنە تۇركيا، ساۋد ارابياسى، پاكىستان وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا قول قويدى. قۇجات ءۇش ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتىپ، قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ورتاق ارەكەت ەتۋدى كوزدەيدى.
فۋات وكتاي، تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى كوميسسيا ءتوراعاسى:
- مەككە كەلىسىمىنىڭ ماقۇلدانۋى - وڭىردەگى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ال تەگەراندا يران وكىلدەرىمەن وتكەن كەزدەسۋ ەلدەر اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋعا جانە ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى كوزدەيدى.
مىسىردىڭ ساۋد ارابياسىنا ناقتى قالاي جانە قانداي كولەمدە كومەك كورسەتەتىنى بەلگىسىز. بەلگىلىسى كاير بۇل قادامعا ءبىر ەسەپتەن ءوز مۇددەسى ءۇشىن دە بارىپ وتىر. ايماقتاعى شيەلەنىس بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتتى. دەگەنمەن ساۋد ارابياسى مەن حۋسيتتەردىڭ قاقتىعىسىنا ەشبىر مەملەكەت تىكەلەي ارالاسقىسى كەلمەيتىنى انىق. مىسىر قولداۋ كورسەتۋگە نيەت بىلدىرگەنىمەن، مەككە كەلىسىمىنە قوسىلعان جوق. ال بۇل كەلىسىمنىڭ باستى قاعيداسى - ءبىر مەملەكەتكە جاسالعان شابۋىل بارلىق مۇشە ەلدەرگە كورسەتىلگەن اگرەسسيامەن تەڭ. ءبىراق، بۇل ازىرگە، ءسوز جۇزىندە عانا قالىپ وتىر.
24.kz