سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستاننىڭ سۋ قورى ونجىلدىقتارعا جەتە مە
استانا. KAZINFORM - سۋ رەسۋرستارى - ەنەرگەتيكالىق جۇيە ءۇشىن ماڭىزدى رەزەرۆ، ءبىراق ونىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماي كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ اتاپ وتۋىنشە، قازىرگى سۋدى تۇتىنۋ تاجىريبەسى نەگىزىنەن تۇراقسىز ءارى ءتيىمسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. وسى ورايدا بۇل تەڭگەرىمسىزدىكتى ازايتۋ ءۇشىن قازاقستاندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان قادامدارعا شولۋ جاساۋدى ءجون كوردىك.
كليماتتىڭ وزگەرۋى سالاعا اسەر ەتىپ وتىر
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارى باسسەيندىك ۇستانىم بويىنشا باسقارىلادى. ەل ىشىندە سەگىز سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينى ايقىندالعان: ارال-سىرداريا، بالقاش-الاكول، ەرتىس، ەسىل، جايىق-كاسپي، نۇرا-سارىسۋ، توبىل-تورعاي جانە شۋ-تالاس.
وزەن سۋىنىڭ جالپى رەسۋرسى ەل اۋماعىندا جينالعان سۋدان، سونداي-اق كورشىلەس ەلدەردەن اعىپ وتەتىن ترانسشەكارالىق سۋلاردان تۇرادى. بۇل كولەمنىڭ باسىم بولىگىن جەرۇستى سۋلارى قۇرايدى، ورتاشا كوپجىلدىق كولەمى 106 تەكشە شاقىرىمدىعا جەتەدى. بۇل كولەمنىڭ 55,7 پايىزى قازاقستان اۋماعىندا پايدا بولادى، ال قالعان 44,3 پايىزى قىتايدان، وزبەكستاننان، رەسەيدەن جانە قىرعىزستاننان كەلەتىن وزەن سۋى ەسەبىنەن شوعىرلانادى، ياعني تىكەلەي ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىمىز.
- جاعداي كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ اسەرىنەن كۇردەلەنىپ كەلەدى، ول قۇرعاقشىلىققا، سۋ تاسقىنىنا، سۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا جانە تازا اۋىز سۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر»، - دەدى گيدروگەولوگتەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى دانيار جۇمابەكوۆ.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قازىرگى كورسەتكىشتەردى ەسكەرە وتىرىپ، الداعى جىلدارى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتىلىعىنا ءقاۋىپ تونەتىنىن اتاپ ءوتتى. نەگىزگى تاۋەكەلدەرگە جاھاندىق جىلىنۋ، ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ جوعارى اعىسىنداعى ەلدەردە سۋدى پايدالانۋدىڭ ارتۋى، مۇزدىقتاردىڭ ىدىراۋى جانە ۇلتتىق ەكونوميكادا سۋدى كوپ قاجەت ەتۋى جاتادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنا قاجەت سۋدىڭ 90 پايىزدان استامى جەرۇستى سۋ كوزدەرىنەن الىنادى. 2024 -جىلى جالپى سۋ جيناۋ كولەمى 25,5 ك م³ بولدى. وسىنىڭ 4,3 پايىزى (1,1 ك م³) كوممۋنالدىق جانە تۇرمىستاعى قاجەتتىلىكتەرگە تيەسىلى. جالپى، بۇل سەكتوردا جەراستى سۋلارىنىڭ ەڭ جوعارى ۇلەسى، ياعني 51,1 پايىزى قامتىلعان. ونەركاسىپ باعىتىندا سۋدىڭ 22,5 پايىزى (5,7 ك م³) تۇتىنىلدى، بۇل نەگىزىنەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ ەسەبىنەن جابىلدى (�,7). اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەڭ ءىرى تۇتىنۋشى رەتىندە قالا بەرەدى - جالپى جينالعان سۋدىڭ 60 پايىزىن (14,7 ك م³) الدى، ونىڭ 77,6 پايىزى تۇراقتى سۋارۋعا پايدالانىلادى.
- رەسۋرستار بويىنشا جاعداي وڭىرلەرگە قاراي ايتارلىقتاي وزگەرەدى. وڭتۇستىك- شىعىس جانە شىعىس ايماقتاردا (ەرتىس جانە بالقاش- الاكول باسسەيندەرى) سۋمەن ەلەۋلى كولەمدە قامتاماسىز ەتىلگەن بولسا، ال ورتالىق قازاقستاندا (نۇرا- سارىسۋ باسسەينى) سۋ دەڭگەيى ازىراق. وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەر كورشىلەس ەلدەردىڭ سۋ ءبولۋ ساياساتىنا ەڭ تاۋەلدى اۋماق بولىپ قالا بەرەدى، - دەلىنگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.
قاي ماسەلەگە ءمان بەرۋ كەرەك؟
ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ سۋ سەكتورىن دامىتۋدى ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە اتاپ ءوتىپ، سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ جاڭارتىلعان كارتاسىن دايىنداۋدى تاپسىردى.
- ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى رەزەرۆ - ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى. ونىڭ الەۋەتى ءتيىستى دەڭگەيدە پايدالانىلماي وتىر. اشىعىن ايتساق، وسى اسا ماڭىزدى باعىتتاعى جۇمىستار بەي- بەرەكەت جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ قولدا بار سۋ قورىنا شۇعىل تۇردە ناقتى باعالاۋ جاساعان ءجون. ويتكەنى كەڭەس زامانىنان قالعان مالىمەتتەر الدەقاشان ەسكىردى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، جاڭا سۋ كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ اشىق ءارى جۇيەلى مودەلىنە كوشۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەندى شەشىمدەر ناقتى جانە بولجامدى سۋ بالانسىنا نەگىزدەلەدى.
نەگىزگى تەتىك رەتىندە ءاربىر ءوڭىر ءۇشىن ازىرلەنگەن سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا باسسەيندىك جوسپارلار، سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى باسقارۋدىڭ بۇكىل ەل بويىنشا باس جوسپارى بولادى. سۋ رەسۋرستارى جانە ونى پايدالانۋدىڭ الەۋەتى، سونىڭ ىشىندە گيدروەنەرگەتيكالىق الەۋەتى تۋرالى دەرەكتەر ءاربىر وزەن باسسەينىنىڭ ناقتى سۋ بالانسىنا نەگىزدەلىپ جاڭارتىلادى.
قازىرگى كەزدە وسى قۇجاتتاردى ازىرلەۋ اياسىندا كەلەسى ءىس-شارالار قامتىلعان:
سۋ رەسۋرستارى قورىن باعالاۋ جانە بولجاۋ؛
قولجەتىمدى سۋ رەسۋرستارى مەن حالىقتىڭ، ەكونوميكانىڭ جانە ەكوجۇيەلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ەسەپتەۋ؛
كليمات جانە ترانسشەكارالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ، تۇراقتى سۋمەن جابدىقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن تالداۋ.
بۇل تۇرعىدا ۆەدومستۆو ماماندارى ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىك ستراتەگيا اگرارلىق سەكتوردا سۋدى ۇنەمدەۋدى جۇزەگە اسىرۋعا، گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى قايتا قۇرۋعا جانە جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ الەۋەتىن كەڭەيتۋگە باعىتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ ءبارى ماۋسىمدىق جانە ترانسشەكارالىق تاپشىلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتادى.
سونىمەن قاتار، 2026 -جىلى سەگىز باسسەيندىك جوسپاردى ازىرلەۋدى جانە بەكىتۋدى اياقتاۋ، ال 2027 -جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا باس جوسپاردى ازىرلەۋدى اياقتاۋ، سودان كەيىن ۇكىمەت قاۋلىسىن قابىلداۋ جوسپارلانعان.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭعىرتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
- بىلتىر 700 شاقىرىم سۋ ارناسى قايتا جاڭعىرتىلسا، بيىل تاعى 986 شاقىرىمدا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءتورت سۋ قويماسى جاڭارتىلدى، وسى جىلى تاعى دا ءتورت نىساندى جاڭارتۋ جانە ءۇش جاڭا سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى باسقارۋدىڭ باس جوسپارىنا نەگىز بولاتىن سەگىز باسسەيندىك جوسپاردى ازىرلەۋ اياقتالادى، - دەدى پرەمەر- مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا.
وتاندىق ساراپشىلار سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن اگرارلىق سەكتورعا ەنگىزۋ كەرەك ەكەنىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر، سەبەبى وسى باعىتتا سۋ شىعىنى كوپ. وسى ورايدا 2026 -جىلعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە 1 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن تاپشىلىق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسەك، ۇنەمدەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەكپىن قويۋ كەرەك.
- ەلدەگى تاپشىلىق سۋدىڭ ايتارلىقتاي بولىگى كورشى ەلدەردەن كەلەتىندىگىنە بايلانىستى. ەكىنشىدەن، سۋ ءتيىمسىز جۇمسالادى، ياعني ۇشتەن ەكىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالادى. اگرارلىق سەكتوردا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سۋارۋ جەلىلەرى ارقىلى بەرىلەدى، ال ولاردىڭ كوپشىلىگى بەتونمەن قاپتالماعاندىقتان، سۋ كولەمىن جوعالتۋ 50 پايىزعا دەيىن جەتەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى ورتالىق ازيانىڭ وڭىرلىك ەكولوگيالىق ورتالىعى كليماتتىڭ وزگەرۋى باعدارلاماسىنىڭ مەنەدجەرى ازامات قاۋازوۆ.
سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارى كارتاسى جونىندە
2026 -جىلدىڭ 10-اقپانىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ كارتاسى ازىرلەنەتىنىن ءمالىم ەتتى.
- سۋدى ۇنەمدەۋ ماسەلەسى باسىم باعىت بولىپ قالا بەرەدى. بۇگىنگە سۋارمالى جەرلەردىڭ ۇشتەن بىرىنەن استام بولىگى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىمەن قامتىلعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى 847 ميلليون تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا جىل سايىن قوسىمشا 150 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپتى قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەتتە كورسەتكىشتەردىڭ ادەيى بۇرمالانۋىنا جول بەرمەۋ مىندەتى سۋ رەسۋرستارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ الدىندا تۇر، - دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا وسىعان دەيىنگى كەمشىلىكتەرگە تۇسىنىك بەردى.
وسى رەتتە بۇرىنعى ەسەپتەۋلەر نەگىزىنەن كەڭەستىك كەزەڭدەگى جيىنتىق دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن جانە قازىرگى كليماتتىڭ وزگەرۋىن، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار مەن وڭىرلىك دامۋ باسىمدىقتارىن ەسكەرمەگەن. كەڭەس داۋىرىندەگى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ جوسپارلارى ۆەدومستۆولىق سيپاتتا بولدى جانە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جۇيەسىنە ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيلەستىرىلمەگەن.
قازىر بۇل سالاداعى ادىستەر وزگەردى: گيدروەنەرگەتيكالىق الەۋەت جاڭارتىلعان باسسەيندىك سۋ بالانسىنا، ناقتى جيناقتالاتىن سۋدىڭ كولەمىنە جانە جۇيەلەنگەن دامۋ ماقساتىنا نەگىزدەلىپ باعالانادى. وسى ورايدا عىلىمي ءارى اناليتيكالىق ۇيىمدار باس جوسپار جانە باسسەيندىك جوسپارلار بويىنشا جۇمىسقا بىرتىندەپ تارتىلىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە باسقارۋ جانە ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەر ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پارامەترلەرى جانە سۋ رەسۋرستارىنا رۇقسات ەتىلگەن جۇكتەمەلەر وسى قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالادى. سودان كەيىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان ءاربىر جوبانى جەكە باعالايدى، ياعني سۋ بالانسىن، ەكولوگيالىق تالاپتاردى جانە ناقتى ءوڭىردىڭ دامۋ باسىمدىقتارىن باستى نازارعا الادى.
ايتا كەتەيىك، جاقىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن پايدالانۋدىڭ باسسەيندىك جوسپارلارىن ازىرلەۋ باستالعانىن ءمالىم ەتتى.
اۆتور
رۋسلان عابباسوۆ