ەرتەدە شاش جايۋ جىن بەينەسىن بەينەلەگەن بە؟
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى تانىمىندا ايەل شاشىنا قاتىستى تۇسىنىك تەك ەستەتيكامەن شەكتەلمەگەن. ەرتەدە جايىلعان شاش جىن مەن تىلسىم الەمنىڭ بەلگىسى سانالدى ما؟
بۇل سۇراقتىڭ استارىندا تەك سىرتقى كورىنىس ەمەس، كونە ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەر جاتىر. تۇركى دۇنيەتانىمىندا كەيبىر تىلسىم كۇشتەر، اسىرەسە ايەل بەينەسىندەگى رۋحتار ۇزىن، تارقاتىلعان شاشپەن سيپاتتالۋى كەزدەيسوق ەمەس.
جايىلعان شاش نەنى بىلدىرگەن؟
كوشپەلى قازاق دۇنيەتانىمىندا شاش ادام بويىنداعى ومىرلىك قۋاتتىڭ، كۇشتىڭ، جاراتىلىس بەرگەن نۇردىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانعان. اسىرەسە ايەل شاشى نازىكتىكپەن قاتار، ىشكى قۋاتتىڭ، ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ، بەرەكەنىڭ نىشانى سانالعان. سوندىقتان شاشتى بەي-بەرەكەت جايۋ - كۇش-قۋاتتى شاشىراتادى، ادامدى السىرەتەدى دەگەن سەنىم بولعان.
ەجەلگى تۇسىنىك بويىنشا ادامنىڭ شاشى مەن تىرناعى ونىڭ وزىمەن بايلانىستى «ءىزى»، ياعني رۋحاني بولشەگى سانالعان. سول سەبەپتى شاشقا ەرەكشە ۇقىپتىلىقپەن قاراعان. جەرگە تاستاماعان، اياقاستى ەتپەگەن، كەز كەلگەن جەرگە شاشىپ تاستاماعان.
قازاق داستۇرىندە ايەل ادامنىڭ شاشىن جايۋى كۇندەلىكتى قالىپتى ارەكەت بولماعان. شاشتى ءورىپ، جيناپ، كۇتىممەن ۇستاۋ - ادەپتىڭ، تاربيەنىڭ بەلگىسى سانالعان. ال شاش جايۋ كوبىنە ەرەكشە جاعدايلاردا كورىنىس بەرگەن.
ماسەلەن جوقتاۋ كەزىندە، ۇلكەن قايعى تۇسكەندە ايەلدەر شاشىن جايىپ جىلاعان. بۇل - ىشكى قاسىرەتتىڭ، جۇرەك جاراسىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان جايىلعان شاش بەينەسى قازاق ساناسىندا مۇڭمەن، زارمەن، كۇيزەلىس كۇيىمەن استاسىپ كەتكەن.
تۇركى ميفولوگياسىندا الباستى، جىن، پەرى سەكىلدى كەيبىر تىلسىم بەينەلەر كوبىنە ايەل كەيپىندە سيپاتتالعان. ولاردىڭ ۇزىن، تارقاتىلعان، جالبىراعان شاشپەن بەينەلەنۋى تەگىن ەمەس.
مۇنداي بەينەلەر حالىق ساناسىندا ءتارتىپسىز، باقىلاۋسىز، تىلسىم كۇشپەن بايلانىستى وبراز رەتىندە ورنىققان. مىسالى، الباستى تۋرالى اڭىزداردا ونىڭ شاشى تارقاتىلعان، ۇزىن، قورقىنىشتى كەيىپتە كەلەتىنى ايتىلادى. وسى سەبەپتى شاشىن جايىپ ءجۇرۋ سول بەينەمەن اسسوتسياتسيالانىپ، ساقتانۋ ۇعىمىن تۋدىرعان.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مىناداي ناقىل ءسوزى ءجيى ايتىلادى:
وتكەن زامانداعى كۇناھار ايەلگە بەرىلەتىن اۋىر جازا - بۇرىم شاشىن كوپشىلىك الدىندا كەسۋ بولعان، - دەگەن.
بۇل ءسوز قازاق حالقىنىڭ ايەل شاشىنا، بۇرىمىنا، ارى مەن ابىرويىنا قانشالىقتى جوعارى ءمان بەرگەنىن اڭعارتادى. بۇرىم - ايەلدىڭ كوركى عانا ەمەس، نامىسى مەن مارتەبەسىنىڭ بەلگىسى بولعان. سوندىقتان شاشقا قول سۇعۋ - ۇلكەن قورلىق رەتىندە قابىلدانعان.
قازاق ايەلدەرى ەشقاشان شاشىن جايماعان
ەتنوگراف تۇرار ءساتتار قىزى شاشقا قاتىستى حالىقتىق تۇسىنىكتەردى بىلاي تارقاتادى:
اجەلەرىمىز «شاش - ءتاڭىردىڭ سىيى» دەپ شاشتى ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. ايەلدىڭ كوركى - شاش دەپ، ونى ورىنسىز كەسپەگەن. شاشتا كيە بار دەپ سەنگەن. كوز تيمەسىن دەپ شاشباۋ، شولپى تاققان. ۇزىن شاشتى سەبەپسىز كەسۋ قاسىرەت شاقىرادى دەپ ىرىمداعان، - دەيدى.
بۇل پىكىر قازاق قوعامىندا شاشتىڭ تەك ەستەتيكالىق ەمەس، ساكرالدى مانگە يە بولعانىن كورسەتەدى. كوپتەگەن شىعىس ىلىمدەرىندە شاش ادامنىڭ قۋات جينايتىن بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. كەي زەرتتەۋلەر شاش پەن ادامنىڭ جالپى جاعدايى اراسىندا بايلانىس بار ەكەنىن كورسەتەدى. حالىق تانىمىندا دا ايەل شاشى جۇمساقتىق، مەيىرىم، بايىپتىلىق سەكىلدى قاسيەتتەرمەن بايلانىستىرىلعان.
قازاق تۇسىنىگىندە شاشقا كوز تيەدى دەگەن سەنىم بولعاندىقتان، شاشباۋ مەن شولپى تاعۋ كەڭ تاراعان. سونداي-اق ۇزىن شاشتى ورىنسىز كەسۋ ادامعا قاسىرەت اكەلەدى دەگەن نانىم بار. ادام شاشى مەن دەنساۋلىعى اراسىندا بەلگىلى ءبىر بايلانىس بار. كەي زەرتتەۋشىلەر ايەل اعزاسىنداعى ەنەرگيانى ين قۋاتىمەن بايلانىستىرىپ، ونىڭ مىنەزگە جۇمساقتىق، مەيىرىم، بايىپتىلىق سياقتى قاسيەتتەر بەرەتىنىن ايتادى، - دەيدى ەتنوگراف.
شاشتىڭ ەنەرگيا جيناقتاۋشى قاسيەتى بار دەگەن تۇسىنىك تە بار. بۇل ۇعىم ءارتۇرلى مادەنيەتتەر مەن شىعىستىق ىلىمدەردە كەزدەسەدى. ءتىپتى كريميناليستيكا سالاسىندا دا شاش ارقىلى ادامنىڭ كەيبىر فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى انىقتالاتىنى بەلگىلى.
قازاق ايەلدەرى ەشقاشان شاشىن جايىپ جۇرمەگەن. شاشتى جايۋ - تەك قايعى- قاسىرەت، جوقتاۋ كەزىندە عانا قولدانىلعان. ال كۇندەلىكتى ومىردە ورامال تاعۋ ايەلدىڭ ار- ۇياتى مەن وتباسىنىڭ بەرەكەسىن بىلدىرگەن. حالىق تۇسىنىگىندە جاماندىق پەن تەرىس اسەر شاش ارقىلى تارالۋى مۇمكىن دەگەن دە ۇعىم كەزدەسەدى. سوندىقتان ورامال - تەك ادەپ ەمەس، رۋحاني قورعانىس قۇرالى رەتىندە باعالانعان، - دەدى تۇرار ءساتتار قىزى.
سوندىقتان قازاق قوعامىندا ايەلدىڭ شاشىن جيناپ، ءورىپ ءجۇرۋى - ءتارتىپ پەن يبالىقتىڭ بەلگىسى بولسا، ال شاش جايۋ كوبىنە قايعى، جوقتاۋ نەمەسە ەرەكشە تىلسىم جاعدايلارمەن عانا بايلانىستى بولعان. وسىلايشا شاشقا قاتىستى تۇسىنىك تەك تۇرمىستىق ادەت ەمەس، ميف، سەنىم جانە مادەني كود دەڭگەيىندە قالىپتاسقان كۇردەلى تانىم جۇيەسىنە اينالدى.
امانگۇل تىلەي قىزى
El.kz