پۋتينگە «شەتەل اۋماعىندا حالىقارالىق سوتتىڭ شەشىمى بويىنشا نەمەسە سول ەلدىڭ سوتىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا ۇستالعان رەسەيلىك ازاماتتاردى قورعاۋ ءۇشىن اسكەر كىرگىزۋى قۇقىعى بەرىلەدى» دەيدى ساراپشىلار. ساراپشىلار بۇل زاڭدى «رەسەيدىڭ الەمگە سەسى» دەپ اتاۋدا. بۇل تۋرالى BBC باسىلىمى كوسىلە جازدى.
رەسەيدىڭ قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اننا تسيۆيليەۆا دۋمادا ءسوز سويلەپ، اتالمىش زاڭدى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەگەنىن ايتتى. رەسەي وسى زاڭ ارقىلى شەتەل اۋماعىندا رەسەيلىكتەردى زاڭسىز قۋدالاۋدى ازايتامىز دەپ وتىر. دەپۋتاتتار بۇل زاڭدى ءبىرىنشى وقىلىمدا ءبىر اۋىزدان ماقۇلداعان. ال زاڭدى تالقىلاۋ بار بولعانى 4 مينۋتقا سوزىلدى. بارلىعى دەرلىك بۇل زاڭدى قولدادى.
رەسەي دۋماسى 19-ناۋرىز كۇنى «ازاماتتىق تۋرالى»، «قورعانىس تۋرالى» ەكى زاڭدى وزگەرتۋ ۇسىنىسىن ەنگىزدى. مەمدۋما سپيكەرى ۆياچەسلاۆ ۆولودين زاڭدارعا پىكىر بىلدىرە وتىرىپ، «بىزگە قاستىق ويلايتىن مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى ازاماتتارىمىزدى قورعاۋدى كۇشەيتەمىز» دەدى. ال «ازاماتتىق تۋرالى» زاڭدا رەسەيدىڭ ءوز ازاماتتارىن وزگە ەل اۋماعىندا قورعاۋدى كۇشەيتەتىنى جازىلعان.
«قورعانىس تۋرالى» زاڭدا رەسەي پرەزيدەنتىنە رەسەيلىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن وزگە ەل اۋماعىنا اسكەر كىرگىزۋگە رۇقسات ەتەتىن تۇسى بار. الايدا اسكەردى ناقتى قانداي ساتتە، قانداي نەگىزدە كىرگىزەتىنى جازىلماعان. اسكەري سەناريدى كوبىنە «حالىقارالىق سوتتىڭ ادىلەتسىز شەشىمى بويىنشا قۋدالانعان رەسەيلىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن» ىسكە اسىرماق.
رەسەيدە «شەتەلدىك اگەنت» ستاتۋسىنا يە بولعان گريگوريي ۆايپان بۇل زاڭدى سىنعا الۋدا. ول حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۇقىق قورعاۋشى رەتىندە اتالعان زاڭدى «بارلىق ەرەجەگە قايشى» دەپ سيپاتتادى. حالىقارالىق نورماعا سايكەس، مەملەكەتتەر اسكەردى قورعانىس ماقساتىندا قولدانۋى ءتيىس. «رەسەي ءوز ازاماتتارىن قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعاۋعا قابىلەتتى ەل، الايدا سوعان قاراماستان جاڭا وزگەرىستەردى ەنگىزىپ، اسكەري كۇشتى سول زاڭعا تىقپالاۋ، وزگەلەرگە سەس كورسەتۋ» دەيدى ماماندار.
ساراپشىلار رەسەيدىڭ اتالعان زاڭدى ا ق ش- تىڭ «ا ق ش ساربازدارىن قورعاۋ» (American Service-Members' Protection Act) زاڭى تيپىندە جاساعانىن ايتۋدا. ا ق ش ول زاڭدى 2002-جىلى قابىلدادى. زاڭ ا ق ش ساربازدارىن حالىقارالىق قىلمىستىق سوت تاراپىنان قۋدالاۋدى ازايتۋ ءۇشىن جازىلدى. ول زاڭ بويىنشا، ا ق ش پرەزيدەنتى بارلىق سەناريدى ەسكەرىپ، حالىقارالىق قىلمىستىق سوت تاراپىنان قۋدالانعان، تۇتقىندالعان ا ق ش ساربازىن بوساتىپ الۋعا قۇقىلى ەكەنى ايتىلعان. اتالعان زاڭ بويىنشا ا ق ش ح ق س- ءتى مويىندامايتىن نەمەسە ونىڭ شارتتارىن ورىنداۋدان باس تارتقان وداقتاس ەلدىڭ ازاماتتارىنا دا كومەكتەسە الادى.
ا ق ش زاڭدى قابىلداسا دا، ەشقاشان بۇل زاڭدى ورىنداعان ەمەس. ۆاشينگتون وزگە ادىستەرگە جۇگىنىپ، ساربازدارىن قورعاۋدا. مىسالى سوتپەن نەمەسە زارداپ شەگۋشى تاراپقا وتەماقى تولەۋ ارقىلى اسكەريلەردى اراشالاپ الۋعا تىرىسادى.
رەسەي حالىقارالىق قىلمىستىق سوتتىڭ شەشىمدەرىن ورىندامايتىن مەملەكەت سانالادى. ح ق س رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مەن رەسەيدىڭ بالا قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا وكىلى ماريا بەلوۆانى تۇتقىنداۋ تۋرالى وردەر شىعاردى. الايدا ماسكەۋ وعان قارسى زاڭنامالار قابىلداپ، ح ق س- ءتىڭ سوتى مەن ايىپتاۋشىلارىن تۇتقىندايتىنىن ايتتى.
ۆايپاننىڭ سوزىنشە، رەسەيدىڭ جاڭا زاڭى حالىقارالىق ەرەجەلەردى اياققا تاپتاۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. «كرەمل وسى زاڭ ارقىلى كورشىلەس ەلدەرگە سەس كورسەتۋدە» دەيدى ول. رەسەي 2023-جىلدان بەرى ح ق س- ءتىڭ پۋتيندى تۇتقىنداۋ تۋرالى شەشىمىن ورىندايتىن مەملەكەتتەرگە قارسى اسكەري كۇش قولداناتىنىن ايتىپ، قورقىتۋمەن كەلەدى.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە، پۋتيننىڭ جاڭا زاڭدى قابىلداۋى رەسەيلىك بيلىكتەگى كەي ازاماتتاردىڭ ۇرەيىنەن تۋىنداعان. ۋكرايناداعى سوعىس اياقتالىپ، پۋتين بيلىكتەن كەتكەن ساتتە، رەسەيدىڭ كەي ساياساتكەرلەرى ەۋروپا اۋماعىندا كەنەتتەن تۇتقىندالۋى مۇمكىن دەيدى ماماندار. وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماسكەۋ قامدانىپ جاتقانىن ايتۋدا.
رەسەيدىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەۋ پروتسەسى جالعاسۋدا. ەۋروپادا ۋكراينا جەرىندە اسكەري قىلمىس جاساعان رەسەيلىك ساربازدار مەن سول قىلمىستى جاساۋعا بۇيرىق بەرگەن شەندىلەردى جازالاۋ بويىنشا ارنايى تريبۋنالدار قۇرىلۋدا. ەۋروپا كەڭەسى سونداي تريبۋنالدىڭ بىرىنە 10 ميلليون ەۋرو قارجى ءبولدى. تريبۋنال رەسەي تاراپىنان جاسالعان قىلمىستاردى زەرتتەپ، تىركەيدى. كىنالىلەردى انىقتايدى.
فينليانديا سوتى جاقىندا عانا «رۋسيچ» نەوناتسيستىك وتريادىنىڭ ەكس-كومانديرى يان پەتروۆسكيدى ءومىر بويىنا سوتتادى. ول دونباسستا سوعىسىپ، 2014-2015-جىلدارى ادامزاتقا قارسى ءتۇرلى اسكەري قىلمىس جاساعان. سونىڭ ىشىندە ۋكراين تۇتقىندارىن قيناپ ءولتىرۋ فاكتىلەرى دە بار. رەسەي بيلىگى فينلياندياعا نارازىلىق تانىتتى.
ساراپشىلار «رەسەيدىڭ جاڭا زاڭى كرەملگە سىنىققا سىلتاۋ ىزدەۋگە كەرەك» دەيدى. سونىڭ ىشىندە بالتىق ەلدەرىنە سوقتىعىپ، كاۆكازعا شۇيلىگىپ، ورتالىق ازياعا سەس كورسەتۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ايتۋدا.
Mezgil.kz