قازاق شەجىرەسى - بەلگىلى ءبىر اۋلەتتىڭ، رۋدىڭ نەمەسە تايپانىڭ شىعۋ تەگىن، تۋىستىق بايلانىسىن جانە ۇرپاق جالعاستىعىن باياندايتىن ءداستۇرلى تاريحي جادى. شەجىرە تەك ادامداردىڭ ەسىمىن تىزبەكتەۋ ءۇشىن جاسالماعان. ول ادامنىڭ قاي ورتادان شىققانىن، كىممەن تۋىس ەكەنىن، قانداي رۋعا جاتاتىنىن انىقتاۋعا كومەكتەسكەن.
سونداي-اق جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرىن ساقتاۋدا ماڭىزدى ورىن العان. ەتنوگراف حالەل ارعىنبايەۆتىڭ قازاقتىڭ تۋىستىق قاتىناستارىنا ارنالعان زەرتتەۋلەرىندە ءداستۇرلى قوعامداعى نەگىزگى تۋىستىق ەسەپ ەر ادامدار جاعىنان جۇرگىزىلگەنى ايتىلادى.
سونىمەن قاتار انا جاعىنان تارايتىن تۋىستىق بايلانىستاردىڭ دا وزىندىك اتاۋلارى مەن ءجون-جورالعىلارى قالىپتاسقان. ياعني قازاق قوعامىندا ەكى ءتۇرلى تۋىستىق قاتىناس قاتار ءومىر سۇرگەنىمەن، رۋلىق شەجىرەنىڭ نەگىزگى جەلىسى اكە جاعىنان وربىگەن. مىسالى، ءبىر ادامنىڭ ەكى ۇلى مەن ەكى قىزى بولدى دەلىك.
ءداستۇرلى رۋلىق ەسەپتە ۇلدارىنىڭ بالالارى سول اۋلەتتىڭ ۇرپاعى رەتىندە ارى قاراي تاراتىلادى. ال قىزدارىنىڭ بالالارى ءوز اكەلەرىنىڭ رۋىنا جاتادى. سوندىقتان قازاق ۇلدان تۋعان بالانى نەمەرە، قىزدان تۋعان بالانى جيەن دەپ اتاعان. ءبىراق مۇنداعى ماڭىزدى ايىرماشىلىقتى ۇمىتپاۋ كەرەك: قىزدان تۋعان بالانىڭ ءوز اكەسىنىڭ رۋىنا جاتۋى قىزدىڭ ەسىمى تۋعان اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىندە جازىلماۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل - ءبىر-بىرىنەن بولەك ەكى ماسەلە. قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا قىز بالانىڭ ۇزاتىلىپ، باسقا اۋلەتكە كەلىن بولىپ تۇسۋىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. «قىز - جات جۇرتتىق» دەگەن ءسوز وسى نەكەلىك جانە تۋىستىق جۇيەمەن بايلانىستى. قىز تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن جاڭا وتباسىمەن، كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىمەن بايلانىس ورناتقان. ال ونىڭ بالالارى اكەسىنىڭ رۋىنا جاتقىزىلعان.
مۇنداي جۇيەدە قىزدىڭ ۇرپاقتارى تۋعان اكەسىنىڭ رۋىن جالعاستىرۋشى رەتىندە ەسەپتەلمەگەن. شەجىرەنىڭ ەر ادامدار ارقىلى تارالۋىنا وسى ەرەكشەلىك اسەر ەتكەن. قازاقتا قىزدىڭ توركىنىمەن بايلانىسى ۇزىلمەگەن. كەرىسىنشە، ناعاشى مەن جيەن اراسىنداعى قاتىناس ەرەكشە داستۇرلەرمەن بەكىتىلگەن. جيەننىڭ ناعاشى جۇرتىنان سىي سۇراۋى، ناعاشى مەن جيەننىڭ قالجىڭى، جيەنقۇرىق سياقتى عۇرىپتار انا جاعىنداعى تۋىستىق بايلانىستىڭ دا ماڭىزدى بولعانىن كورسەتەدى.
ەندەشە قىز بالانىڭ ەسىمى رۋلىق تارالىمدا ءجيى كەزدەسپەگەنىمەن، ونىڭ تۋعان اۋلەتىمەن تۋىستىعى جويىلماعان. ماسەلە قىزدىڭ اۋلەتكە قاتىستىلىعىندا ەمەس، شەجىرەنىڭ قانداي تارتىپپەن جۇرگىزىلگەنىندە جاتىر.
قازاق شەجىرەسىندە ايەلدەردىڭ اتى كەيبىر رۋ تارماقتارىنىڭ اتاۋىنا بەرىلگەن. سونىڭ ءبىرى - نايمان ىشىندەگى قىزاي رۋى.
شەجىرەلىك اڭگىمەلەردە قىزاي انانىڭ ەسىمى كۇنبۇبى نەمەسە كۇنبيكە تۇرىندە كەزدەسەدى. ونىڭ تەگى مەن ومىرىنە قاتىستى نۇسقالار ءارتۇرلى بولعانىمەن، قىزاي ەسىمىنىڭ ءبىر رۋلى ەلدىڭ اتاۋىنا اينالعانى بەلگىلى. تاعى ءبىر مىسال - قاراكەرەي ىشىندەگى مۇرىن اتاۋى. شەجىرەلىك نۇسقالاردىڭ بىرىندە مۇرىن اتالعان ۇرپاقتىڭ اتاۋى اقبيكە ەسىمدى انامەن بايلانىستىرىلادى. سول سياقتى قىپشاق ىشىندەگى التىنشاش انانىڭ ەسىمى دە شەجىرەلىك دەرەكتەردە ساقتالعان. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەر بويىنشا ونىڭ ۇرپاقتارى اناسىنىڭ اتىمەن اتالعان.
اباق كەرەي اتاۋىن ايەل ەسىمىمەن بايلانىستىراتىن شەجىرەلىك نۇسقالار دا بار. بۇل مىسالداردىڭ ءبارىن بىردەي ارحيۆ قۇجاتتارىمەن تولىق دالەلدەنگەن ءومىربايان دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى شەجىرە - تاريحي دەرەكتەرمەن قاتار اۋىزشا اڭگىمەلەر مەن اڭىزداردى دا ساقتايتىن مۇرا. ونىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى كەزدەسۋى زاڭدى. دەگەنمەن بۇل دەرەكتەردىڭ ءوزى قازاقتىڭ شەجىرەلىك جادىندا ايەل ەسىمدەرى بولعانىن انىق كورسەتەدى.
سوندا ءبىر جاعىنان ۇرپاق ەر ادامدار ارقىلى تاراتىلىپ، ەكىنشى جاعىنان تۇتاس رۋلار انالاردىڭ اتىمەن اتالعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟ بۇل قايشىلىقتان گورى شەجىرەنىڭ ءبىر عانا ەرەجەمەن شەكتەلمەگەنىن كورسەتەتىن ەرەكشەلىك. ايەل ەسىمدەرىنىڭ ساقتالۋى تەك ەل اۋزىنداعى رۋ شەجىرەلەرىمەن شەكتەلمەيدى.
قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حانىمدار مەن ارۋلار تۋرالى تاريحي زەرتتەۋلەردە التىن ورداداعى جوشى اۋلەتىنىڭ شەجىرەلەرىنە نازار اۋدارىلادى. ونداي شەجىرەلىك دەرەكتەردىڭ كەيبىرىندە حان ۇلدارىمەن قاتار قىزدارىنىڭ ەسىمدەرى دە كورسەتىلگەن. سونداي-اق بيلەۋشىلەردىڭ ايەلدەرى، ولاردىڭ شىققان تەگى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى.
مۇنىڭ تاريحي سەبەبى دە تۇسىنىكتى. حان اۋلەتتەرى اراسىنداعى نەكەلىك بايلانىستار ساياسي قاتىناستار ءۇشىن ماڭىزدى بولعان. بەلگىلى ءبىر حانىمنىڭ قاي اۋلەتتەن شىققانىن ءبىلۋ تۋىستىقتى عانا ەمەس، بيلەۋشى توپتاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى دا تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. دەمەك، ايەلدەردىڭ اتى شەجىرەگە ەنگىزىلمەسىن دەگەن بارلىق كەزەڭگە ورتاق، بۇلجىماس ءتارتىپ بولعان دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. دەگەنمەن حان اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىن قاراپايىم رۋلاردىڭ اۋىزشا تارالىمىمەن تولىق تەڭەستىرۋگە بولمايدى. ولاردىڭ جاسالۋ ماقساتى مەن ساقتالۋ ەرەكشەلىگى ءارتۇرلى.
بۇگىندە كوپ ادام ءوزىنىڭ اكە جاعىنان تارايتىن شەجىرەسىن بىلەدى. اتاسىنىڭ اكەسىن، ونىڭ اكەسىن، ارعى اتالارىن جاتقا ايتۋى مۇمكىن. ال سول ادامداردىڭ انالارى كىم بولعان؟ ولار قاي رۋدان شىققان؟ قانداي ءومىر سۇرگەن؟ ەسىمدەرى نەگە ساقتالماعان؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ الدەقايدا قيىن. ويتكەنى كوپتەگەن شەجىرەلەردە ەر ادامداردىڭ تارالىمى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعانىمەن، ولاردىڭ ايەلدەرى مەن قىزدارى تۋرالى مالىمەتتەر تولىق كورسەتىلمەگەن.
ناتيجەسىندە بەلگىلى ءبىر اۋلەتتىڭ بىرنەشە عاسىرلىق تاريحىن قاراستىرعاندا، ەر ادامداردىڭ ەسىمدەرى ساقتالىپ، ايەلدەردىڭ ءبىر بولىگى نازاردان تىس قالادى. مۇنىڭ سالدارى تەك تاريحي اقپاراتتىڭ ازايۋىمەن شەكتەلمەيدى. مىسالى، بىرنەشە ۇرپاق وتكەن سوڭ ءبىر ادام ءوزىنىڭ ناعاشى جۇرتىن ىزدەگىسى كەلدى دەلىك.
ەگەر اجەسىنىڭ نەمەسە ارعى اجەسىنىڭ ەسىمى جازىلماسا، ونىڭ تۋعان اۋلەتىن انىقتاۋ قيىندايدى. اسىرەسە قىز بالالاردىڭ ەسىمدەرى تۋعان رۋىنىڭ شەجىرەسىنە دە، بارعان جۇرتىنىڭ تارالىمىنا دا ەنگىزىلمەگەن جاعدايدا، ولاردىڭ ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەردى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ كۇردەلەنە تۇسەدى. بۇل - بۇگىنگى شەجىرەشىلەر كوتەرىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا ايەلدەردىڭ ەسىمىن شەجىرەگە ەنگىزۋ تۋرالى پىكىرتالاس ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلە جونىندە شەجىرەشىلەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ كوزقاراسى بىردەي ەمەس. ءبىر تاراپ ءداستۇرلى رۋلىق تارالىمنىڭ قۇرىلىمىن ساقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، شەجىرە اكە جاعىنان جالعاساتىن ۇرپاقتاردى كورسەتەتىندىكتەن، قىزدان تۋعان بالالار اكەسىنىڭ رۋىنا جاتقىزىلۋى ءتيىس. ەكىنشى تاراپ مۇنداي تۇسىنىك قىزدىڭ ءوز ەسىمىن تۋعان اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىنە ەنگىزۋگە كەدەرگى بولماۋى كەرەك دەيدى.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى شەجىرەسى اكە جاعىنان تارايتىن تۋىستىق جۇيەمەن تىعىز بايلانىستى قالىپتاسقان. سوندىقتان وندا ەر ادامداردىڭ ەسىمى باسىم بولۋىنىڭ تاريحي سەبەبى بار. ءبىراق بۇل ەرەكشەلىك ايەلدەردىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى بولماعانىن بىلدىرمەيدى. قىزاي، مۇرىن، التىنشاش جانە باسقا دا انالاردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى شەجىرەلىك دەرەكتەر ايەلدەردىڭ دە ۇرپاق جادىندا ساقتالعانىن كورسەتەدى.
بۇگىنگى ماسەلە - سول تاريحي تاجىريبەنى جوققا شىعارۋ نەمەسە ءداستۇردى تۇگەل وزگەرتۋ ەمەس. شەجىرەنىڭ قىزمەتىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ، وتكەننەن جەتكەن دەرەكتەردى مۇمكىندىگىنشە تولىق ساقتاۋ. ويتكەنى ادامنىڭ شىققان تەگى تەك اكەلەرىنىڭ ەسىمدەرىنەن تۇرمايدى. ءار ۇرپاقتىڭ ومىرگە كەلۋىنە اناسى دا، اكەسى دە سەبەپكەر.
قازاق جەتى اتاسىن بىلۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ال جەتى اجەسىنىڭ ەسىمىن بىلۋگە نە كەدەرگى؟ شەجىرەگە قىز بالانىڭ ەسىمىن ەنگىزۋ ماسەلەسى تۇپتەپ كەلگەندە وسى سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر شەجىرەنىڭ باستى مىندەتى ۇرپاققا اتا-تەگىن تانىتۋ، وتكەنىن ۇمىتتىرماۋ بولسا، انالاردىڭ ەسىمىن ساقتاۋ دا سول مىندەتتىڭ ءبىر بولىگى بولا الادى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر
1. ارعىنبايەۆ ح. قازاق وتباسى. - الماتى: قاينار، 1996.
2. كەنجەاحمەت ۇلى س. جەتى قازىنا. - 3-كىتاپ. - الماتى، 2007.
3. قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى. ەنتسيكلوپەديا. - الماتى، 2012.
4. قازاقستان تاريحى - e-history.kz. قازاق شەجىرەسى مەن رۋ اتاۋلارىنا قاتىستى ماتەريالدار.