«ءبىرىڭعاي ءىم تىلىن قالىپتاستىرۋ كەرەك…»
ەلوردا تۇرعىنى روزا دارمەنوۆانىڭ ۇلى دۇنيەگە كەلگەننەن بەرى قۇلاعى ەستىمەيدى. ەكى جاسىندا وعان وتا جاسالىپ، كوحلەارلىق يمپلانت ورناتىلعان. بۇعان دەيىن ەستۋ اپپاراتىن پايدالانعانىمەن، ونىڭ كومەگى بولماعانىن ايتادى. قازىرگى كەزدە ۇلى جەتى جاستا. ءبىرىنشى سىنىپتا وقيدى. سويلەيدى، جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بارادى. دەگەنمەن اناسىنىڭ ايتۋىنشا، وتا جاسالعاننان كەيىن ماسەلە تولىعىمەن شەشىلىپ كەتپەيتىن كورىنەدى.
— بالام قازىر سويلەيدى، ءبىراق ءالى دە بارىن ءمىنسىز ەستيدى دەپ ايتا المايمىن. ءوز قاتارىنان قالىپ قوياتىن تۇستارى دا بار. بالامەن ۇنەمى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قازىر جالپى مەكتەپتە وقيدى، سوندىقتان مۇعالىمىمەن ۇنەمى بايلانىسىپ وتىرامىن. ويتكەنى الىستان ايتىلعان ءسوزدى دۇرىس ەستىمەي قالۋى مۇمكىن. ال بالام ءجوندى ەستۋى ءۇشىن ونىڭ جانىنا بارىپ ايتۋ كەرەك، — دەيدى روزا دارمەنوۆا.
كەيىپكەرىمىزدىڭ اناسى اتالمىش ماسەلەنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى ايتىلا بەرمەيتىنىنە قىنجىلادى. ونىڭ سوزىنشە، كوحلەارلىق يمپلانت بارلىق بالاعا بىردەي جاقسى ناتيجە بەرمەيدى. كەيبىر جاعدايدا وتا جاسالعان كۇننىڭ وزىندە ەشتەڭە وزگەرمەي، بالانىڭ قۇلاعى سول ەستىمەيتىن كۇيى قالا بەرەدى ەكەن. ال مۇنداي بالالار ءۇشىن اقپارات الۋدىڭ ەڭ نەگىزگى جولى - ىم ءتىلى.
ءبىراق روزا دارمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە ءبىرىڭعاي ىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە ماسەلە شاش ەتەكتەن. سەبەبى بۇعان دەيىن ىم ءتىلى كوبىنە وتباسىندا ءوزارا ءتۇسىنىسۋى ءۇشىن قولدانىلىپ كەلگەن. مىسالى، سونىڭ سالدارىنان ءبىر ءسوزدى نەمەسە ۇعىمدى بىلدىرەتىن ىم ءار وتباسىدا تۇرلىشە قالىپتاسقان.
ر. دارمەنوۆانىڭ اتا-اناسىنىڭ ەستۋ قابىلەتى بولماعاندىقتان، ول ءوزى ىم ءتىلىن بالا كەزىنەن بىلەدى. كەيىن ونى كاسىبي دەڭگەيدە مەڭگەرۋ ءۇشىن قازاقستان ساڭىراۋلار قوعامىنداعى ارناۋلى كۋرستان وتكەن.
— ءار وتباسى ىمدى تۇرمىستىق دەڭگەيدە ۇيرەنەدى. كەيىن تەلەۆيزياعا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن رەسمي كۋرستان ءوتىپ، كاسىبي تۇردە مەڭگەردىم. سوندىقتان ءبىرىڭعاي جۇيە قاجەت-اق. اركىم ىمدى ءارتۇرلى كورسەتسە، ەستىمەيتىن ادامداردىڭ ءوزى ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەي قالادى، — دەيدى ول.
«قازاقستان ساڭىراۋلار قوعامىنىڭ» پرەزيدەنتى سايلاۋگۇل ومارحانوۆا دا بۇل پىكىردى قۋاتتايدى. ول مۇنى قاراپايىم مىسالمەن بىلاي تۇسىندىرەدى:
— ماسەلەن، «قىمىز» ءسوزىنىڭ بارىنە ورتاق ىمى جوق، ياعني قازاق تىلىندەگى ۇعىمداردى جەتكىزەتىن ىم ءتىلىن جۇيەلەۋ كەرەك. بۇل بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا عانا ەمەس، ءار وڭىردەگى ازاماتتاردىڭ ءبىر- بىرىمەن ەركىن قارىم-قاتىناس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءار ءسوزدى الىپبيمەن كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. ىم ءتىلى ءۇشىن ۆيدەوسوزدىك قاجەت. ونى بارلىق وقۋ قۇرالىندا پايدالاناتىن بولساق، بالالار كىشكەنتاي كەزىنەن بىردەي ۇيرەنەر ەدى، — دەيدى سپيكەر.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا دا، قۇلاعى ەستىمەيتىن ادامداردىڭ ءوزى ءبىر- ءبىرىن دۇرىس ءتۇسىنۋى ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ىم ءتىلىن رەتتەۋ كەرەك.
— ۇيدە جانە مەكتەپتە قولدانىلاتىن ىم ءارتۇرلى بولسا، بالاعا وقۋ ماتەريالىن ءتۇسىنۋ قيىنعا تۇسەدى. سول سەبەپتى بۇل جەردەگى ەڭ باستى ورىندا تۇرعان ماسەلە — ءبىلىم الۋ. بالالار بالاباقشادان باستاپ ءبىلىم الىپ، جەتىلمەسە، بولاشاقتا ءارى قاراي دامۋى وتە قيىن. ەڭ الدىمەن، بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋ قاجەت، — دەدى سايلاۋگۇل ومارحانوۆا.
بالامەن جۇمىس ىستەيتىن مامان ىم ءتىلىن بىلە مە
قوردالانعان ماسەلە بۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ويتكەنى ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالامەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ءبارى ىم ءتىلىن بىلە بەرمەيدى. مۇنى «قازاقستان ساڭىراۋلار قوعامىنىڭ» پرەزيدەنتى دە راستاپ وتىر. سايلاۋگۇل ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، سۋردوپەداگوگتەردى دايارلايتىن وقۋ ورنى بولعانىمەن، بارلىعى ىم ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ شىقپايدى.
— سۋردوپەداگوگتەردى دايىندايتىن ءبىرلى- ەكىلى وقۋ ورنى بار. ءبىراق ولاردىڭ ءبارى «مامان» بولىپ شىققان سوڭ دا ىم ءتىلىن تولىق بىلەدى دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى وقۋ پروتسەسىندە ول ساباق از وقىتىلادى، — دەيدى ساراپشى.
ونىڭ سوزىنشە، بۇل ماسەلە بالاباقشادان باستالادى. وندا ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالارعا ارنالعان توپ بولعانىمەن، ول جەردەگى مامانداردىڭ ىم ءتىلىن بىلۋىنە قاتىستى ماسەلە كوپ. ال بالا ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن بالاباقشادا وتكىزەدى. سوندىقتان قاجەتتى اقپاراتتى وزىنە تۇسىنىكتى تاسىلمەن الۋى ماڭىزدى. سپيكەر ارناۋلى باعدارلامالار بولعانىمەن، ونىڭ اياسىندا ىم ءتىلىن ۇيرەتۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قاراستىرىلماعانىن جەتكىزدى.
قۇرىلتاي دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمولياكوۆانىڭ دا پىكىرى وسىعان سايادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە سۋردوپەداگوگ ماماندارى تاپشى. ماسەلەن، ءقازىر قازاقستاندا وسى باعىتتا 170-كە جۋىق ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر، ال سوڭعى بەس جىلدا تەك قانا 225 سۋردوپەداگوگ دايارلانعان.
— ءبۇتىن ەل ۇشىن بۇل — وتە از كورسەتكىش. ونىڭ ءبىر سەبەبى مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە جاتىر. تالاپكەر جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن كەزدە كەڭەيتىلگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بار توپتى تاڭدايدى. كەيىن ناقتى ماماندىقتى تاڭداعان كەزدە دەفەكتولوگيا، لوگوپەديا سياقتى سۇرانىسى جوعارى باعىتتارعا كوبىرەك ءبىرجولا ويىسادى. ال سۋردوپەداگوگيكا اياسى تار باعىت بولعاندىقتان، ەكىنشى، ءۇشىنشى كەزەكتە قالىپ قويا بەرەدى، — دەيدى دەپۋتات.
ونىڭ پىكىرىنشە، سۋردوپەداگوگيكانى جەكە ءارى سانالى تۇردە تاڭدالاتىن باعىت رەتىندە كۇشەيتىپ، مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن وسى ماماندارعا دەگەن ناقتى قاجەتتىلىكپەن بايلانىستىرۋ قاجەت.
«سۋردواۋادرماشىنى دايىندايتىن وقۋ ورنى جوق»
سۋردواۋدارماشىلاردى دايارلاۋ ىسىندە دە ولقىلىق كوپ. ءبىز سوزگە تارتقان ساراپشى سايلاۋگۇل ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا بۇل باعىت جەكە ماماندىق رەتىندە وقىتىلمايدى. سوندىقتان ول جوعارى وقۋ ورىندارى نەمەسە كوللەدجدەردە سۋردواۋدارماشى ماماندىعىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى.
— بىزدە، وكىنىشكە قاراي، سۋردواۋدارماشىلاردى دايارلايتىن بىردە- ءبىر وقۋ ورنى جوق. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە وسىنداي ماماندىق ەنگىزۋ كەرەك. سۋردواۋدارماشىنىڭ بىلىكتىلىگى بولۋى اسا ماڭىزدى. ەگەر بۇنداي ماماندىق اشىلسا، قۇلاعى ەستىمەيتىن اتا-انانىڭ ەستيتىن بالالارىن دا وسى باعىتقا تارتۋعا بولادى. ولار ىم ءتىلىن وتباسىندا كىشكەنتايىنان مەڭگەرىپ وسەدى. كەيىن كاسىبي ءبىلىم السا، جاقسى مامان بولىپ شىعۋىنا مۇمكىندىك مول، — دەيدى سايلاۋگۇل ومارحانوۆا.
سونداي-اق، ونىڭ ايتۋىنشا، قازىر ىم ءتىلىن بىلەتىن ادام قىسقامەرزىمدى كۋرستان ءوتىپ، سەرتيفيكات الىپ، سۋردواۋدارما قىزمەتىن كورسەتە الادى. مۇنداي كۋرستار ارنايى ليتسەنزيالاۋدى تالاپ ەتپەيدى. ال بەرىلگەن سەرتيفيكات ماماننىڭ قىزمەت كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قوعام پرەزيدەنتى مۇنداي جاعدايدا اۋدارماشىنىڭ ىم ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنى مەن قىزمەت ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە تۋىندايتىنىن ايتادى.
سوندىقتان قوعام وكىلدەرى سۋردواۋدارماشىعا قويىلاتىن كاسىبي تالاپتاردى ناقتىلاپ، ونىڭ بىلىكتىلىگىن باعالايتىن جۇيە قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
كاسىبي سۋردواۋدارماشىلاردى دايارلاۋ ماسەلەسىن قۇرىلتاي دەپۋتاتى ەلەنا سمولياكوۆا دا كوتەرىپ ءجۇر. ونىڭ پىكىرىنشە، ماماندىقتى ەنگىزۋمەن قاتار، سۋردواۋدارماشىلارعا قويىلاتىن تالاپتاردى دا ناقتىلاۋ قاجەت.
— بىرىنشىدەن، ماماننىڭ ىم ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى ناقتى باعالانۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن، مىندەتتى كاسىبي سەرتيفيكاتتاۋ نەمەسە اتتەستاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن، بەلگىلى ءبىر مەرزىم سايىن بىلىكتىلىگىن قايتا راستاۋ نەمەسە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تەتىكتەرى بولۋى شارت، — دەيدى دەپۋتات.
ول سۋردواۋدارماشىلاردى جۇمىس ىستەيتىن سالاسىنا قاراي مامانداندىرۋ ماسەلەسىن دە اتاپ ءوتتى. ويتكەنى مەديسينادا، سوتتا نەمەسە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن اۋدارماعا قويىلاتىن تالاپتار ءارتۇرلى.
— كەي جاعدايدا اۋدارمانىڭ ساپاسى ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا نەمەسە قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن، سوتتا سۋردواۋدارماشى ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتىڭ ءسوزىن دۇرىس جەتكىزۋى كەرەك. ال مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە ناۋقاستىڭ شاعىمىن نەمەسە دارىگەردىڭ ايتقانىن قاتە اۋدارۋ سالدارى ودان دا اۋىر بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان ءبىز تەك اۋدارماشىلاردىڭ سانىن كوبەيتۋدى عانا ەمەس، ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ ساپاسىنا دا كەپىلدىك بەرەتىن كاسىبي جۇيە قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك، — دەيدى دەپۋتات.
وسى ماقساتتا ول سەرتيفيكاتتالعان سۋردواۋدارماشىلاردىڭ ءبىرىڭعاي ۇلتتىق ءتىزىلىمىن قۇرۋدى ۇسىنادى. مۇنداي ءتىزىلىم ارقىلى ازاماتتار دا، مەملەكەتتىك ورگاندار دا ماماننىڭ ءتيىستى بىلىكتىلىگى بار-جوعىن كورە الادى. دەپۋتات بۇل باعىتتا جاڭا زەلانديانىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇل ەلدە ىم ءتىلى ارناۋلى زاڭمەن رەسمي ءتىل رەتىندە تانىلعان، سونداي- اق زاڭدىق پروتسەستەردە جۇمىس ىستەيتىن اۋدارماشىلاردىڭ قۇزىرەتىنە قويىلاتىن تالاپتاردى نورماتيۆتىك دەڭگەيدە بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بار.
جىلىنا 60 ساعاتقا عانا بەرىلەتىن سۋردواۋدارما قىزمەتى جەتكىلىكتى مە
قۇلاعىنىڭ مۇكىسى بار جاندار تاپ بولاتىن كەدەرگى مۇنىمەن بىتپەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ول بالاباقشا مەن مەكتەپتەن كەيىن دە جالعاسادى. ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامعا دارىگەرگە، بانككە، نوتاريۋسقا، سوتقا نەمەسە مەملەكەتتىك ورگانعا بارعاندا، سۋردواۋدارماشىنىڭ كومەگى قاجەت. قازىر مۇنداي قىزمەت جىلىنا 60 ساعات كولەمىندە عانا بەرىلەدى.
سايلاۋگۇل ومارحانوۆا بۇل 60 ساعاتتىڭ جەتپەيتىنىن ايتادى. كەيدە بولىنگەن ساعات بىتكەننەن كەيىن دە، رەسمي ليميتتەن تىس اۋدارماشى ءوز ەركىمەن ازاماتتارعا كومەكتەسۋگە ءماجبۇر بولادى.
— مىسالى، ادام ح ق و- عا نەمەسە بانككە بارسا، سۋردواۋدارماشى بىرگە بارادى. ءبىراق سول قىزمەت كولەمى 60 ساعاتتى قۇرايدى. ايىنا ەمەس، كۇنىنە ەمەس، جىلىنا. ساعاتى ءبىتىپ قالسا دا، اۋدارماشى ول ادامعا جاناشىرلىق تانىتىپ، بىرگە بارادى. ويتكەنى ونى ەش جەردە ەشكىم تۇسىنبەيدى. ال حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا ولارعا كومەك كورسەتەتىن مامان جوق. ونداي كەزدە اۋدارماشىنىڭ جۇمىس ۋاقىتى بىتسە دە، بارۋىنا تۋرا كەلەدى، — دەيدى ول.
قۇرىلتاي دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمولياكوۆا دا 60 ساعاتتىق ليميتتى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
— الپىس ساعاتتى ءبىر جىلعا بولسەك، ايىنا نەبارى بەس-اق ساعات شىعادى. ال ادامنىڭ ءومىرىن بەس ساعاتپەن شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس قوي؟! دارىگەرگە، مەملەكەتتىك ورگانعا، سوتقا، نوتاريۋسقا، بانككە بارۋ كەرەك. جۇمىسقا ورنالاسۋ، قۇجات راسىمدەۋ سياقتى كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەر بار. سول سەبەپتى ايىنا بەس ساعات، جىلىنا الپىس ساعات دەگەن شەك وتە از، — دەيدى دەپۋتات.
ديپلوم بار، جۇمىس جوق
ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتار ءجيى تاپ بولاتىن تاعى ءبىر كەدەرگى — جۇمىسقا ورنالاسۋ. ءبىلىم الىپ، ءوز ماماندىعىن يگەرگەننەن كەيىن دە ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى وڭايعا سوقپايدى.
سايلاۋگۇل ومارحانوۆا ارناۋلى مەكتەپتى ءتامامداپ، كەيىن ارحيتەكتور ماماندىعىن قىزىل ديپلوممەن مەڭگەرگەن ازاماتتى مىسالعا كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، سول ازامات ماماندىقتى جاقسى وقىعانىنا قاراماستان، ەستۋ قابىلەتىنە بايلانىستى جۇمىس تابا الماي ءجۇر.
— مەن ءبىر جىگىتتى جاقسى بىلەمىن، ارحيتەكتور ماماندىعىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن. ءبىراق جۇمىسقا المايدى. «سەن ەستىمەيسىڭ» دەيدى ءبارى. جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ونىمەن سويلەسۋ، سۋردواۋدارماشى شاقىرۋ قوسىمشا ماسەلە بولىپ كورىنەدى. ءبىلىمى بار ازامات. جاقسى ارحيتەكتور بولار ەدى، ءبىراق جۇمىسقا المايدى، — دەيدى س. ومارحانوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، سونىڭ سالدارىنان ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى العان ماماندىعى بويىنشا ەمەس، باسقا جۇمىستى ىستەۋگە ءماجبۇر. ايەلدەر اراسىندا تازالىقشى، تىگىنشى، وراۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىندەر بار. ال ەر ادامدار اراسىندا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ودان دا قيىن.
كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەر قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن العا تارتىپ، ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتاردى جۇمىسقا قابىلدامايدى. استانا تۇرعىنى روزا دارمەنوۆا دا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان.
— جاقىندا جۇمىس تۋرالى حابارلاندىرۋ كوردىم. كىلەم جۋاتىن جۇمىس ەكەن، جالاقىسى دا جامان ەمەس. حابارلاسىپ: «مەندە ەستىمەيتىن ادامدار بار، جۇمىسقا الاسىزدار ما؟» دەپ سۇرادىم. «جوق، تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى المايمىز، قورقامىز» دەدى، — دەيدى ول.
سايلاۋگۇل ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسى سەبەپتى دە ماسەلە تەك ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتقا ءبىلىم مەن ماماندىق بەرۋمەن اياقتالماۋى كەرەك. ونىڭ العان بىلىمىنە ساي جۇمىس ىستەۋىنە دە مۇمكىندىك قاجەت.
كەيدە ءبىلىمى مەن ماماندىعى بار ازاماتتاردىڭ ءوزى جۇمىس تابۋدا قيىندىققا تاپ بولىپ جاتقاندا، ارناۋلى ءبىلىمى جوق ادامداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
الەۋمەتتىك قولداۋداعى كەدەرگىلەر
ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتار الەۋمەتتىك قولداۋعا قول جەتكىزۋدە دە ءجيى قيىندىقتارعا تاپ بولادى. سايلاۋگۇل ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، ولار مۇگەدەكتىكتىڭ ءۇشىنشى توبىنا جاتادى. سونىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى ازاماتتارعا قاراستىرىلعان كەيبىر جەڭىلدىك پەن قولداۋ ءتۇرىن پايدالانا المايدى. سونىڭ ءبىرى — باسپانا ماسەلەسى.
— ءبىز ءۇشىنشى توپقا جاتامىز. ءبىرىنشى، ەكىنشى توپ مەملەكەتتىك باعدارلامامەن ءۇي العاندا، ءبىز ءۇي الا المايمىز. جۇمىسقا كەلگەندە دە قيىندىق بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىم. ادام ەستىمەيدى، سويلەي المايدى، سوندا دا ءۇشىنشى توپقا جاتامىز، — دەيدى «قازاقستان ساڭىراۋلار قوعامىنىڭ» باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇگەدەكتىك توبىنا قاراي بەلگىلەنەتىن قولداۋ شارالارىندا ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەرى تولىق ەسكەرىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ول الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ناقتى قاجەتتىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتادى.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مەملەكەتتىك قىزمەتتەر، توتەنشە جاعدايلار مەن سوت جۇيەسىندە ىم ءتىلىن پايدالانۋ كەپىلدىكتەرى ناقتى بەلگىلەنۋى كەرەك. بۇل رەتتە قازاقستان باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن دە زەرتتەپ جاتىر. ەلەنا سمولياكوۆا تاعى جاڭا زەلانديانى مىسالعا كەلتىرەدى. وندا 2006 -جىلى ارناۋلى زاڭ قابىلدانىپ، ىم ءتىلى رەسمي ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعان.
— ءبىز بۇل مەملەكەتتەردىڭ زاڭىن سول كۇيىندە كوشىرمەۋىمىز كەرەك. قۇقىقتىق مارتەبە بەرۋ، ءبىلىم بەرۋ، سۋردواۋدارماشىلاردى دايارلاۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى جونىندەگى تاجىريبەنى الىپ، قازاقستانعا سايكەس ءوز مودەلىمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. تۇپكى ماقسات — ىم ءتىلىن زاڭدا جاي عانا مويىنداۋ ەمەس، سول مارتەبەنىڭ ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ناقتى جۇمىس ىستەۋى، — دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى دەپۋتات.
ازىرگە ىم ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق. كوتەرىلگەن ۇسىنىستار تەك تالقىعا ءتۇسىپ وتىر. ال بۇل ماسەلەنى قوزعاپ، ايتىپ جۇرگەن سالا وكىلدەرى ءۇشىن ماڭىزدىسى — ىم ءتىلىنىڭ زاڭدا قالاي اتالاتىنى عانا ەمەس، ونىڭ ءبىلىم بەرۋ، مەديسينا، مەملەكەتتىك قىزمەت پەن باسقا دا سالالاردا كەدەرگىسىز قولدانىلۋىنا جاعداي جاسالۋى.
ايتا كەتەيىك، قازاقستاندا ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان 6 مىڭنان استام بالا ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر. وسى بالالاردى ەستۋ اپپاراتتارىمەن قامتاماسىز ەتۋدى جاقسارتۋ جانە وتاندىق ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىكتەرىنە ارنايى جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
اۆتورلار
نازەركە سۇيىندىك