قىتايدا تۇراتىن حاتكەر: حۇسنيحات - قازاقتىڭ كوركەم جازۋ ونەرى
استانا. KAZINFORM - حۇسنيحات - كوركەم جازۋ ونەرى، حاتكەرلىك ونەر دەپ تە اتالادى. كوركەم جازۋ (كالليگرافيا) اتاۋى اراب تىلىنەن شىققان. «حۋسني» ءسوزى «ادەمى، كوركەم» دەگەندى، ال «حات» ءسوزى «جازۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ونى جازاتىن ادامدى حاتكەر دەيدى.
قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەلدىك بەلگىسىن ەڭ اۋەلى تاڭبادان باستاعان. تاڭبا تەك رۋلىق جالاۋلاردا نەمەسە مالعا باسىلاتىن بەلگى رەتىندە عانا قولدانىلماي، تاستارعا، ءارتۇرلى اسەمدىك بۇيىمدارعا، مولا-تاستارعا ويىلىپ جازىلعان. بۇل -حالقىمىزدىڭ ەرتە كەزەڭنەن-اق جازۋ مادەنيەتىنە ەرەكشە ءمان بەرگەنىن كورسەتەدى.
بەلگىلى عالىم الىكەي مارعۇلان «تاڭبالى تاس» اتتى ەڭبەگىندە جازۋدى قاستەرلەگەن تايپالار قاتارىندا قىپشاقتار، قاڭلىلار، وعىزدار، قارلىقتار، نايماندار، كەرەيلەر، شەكتىلەر، قياتتار، باسىلىمدار مەن ۇڭگىتتەردى اتايدى. عالىمنىڭ اتاپ وتۋىنشە، بۇل تايپالاردىڭ جازۋ بىلەتىن بىتىكشىلەرى، ابىزدارى مەن باقسىلارى ءار جەردە توپ-توپ جازۋلار قالدىرىپ وتىرعان.
زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، قازاق حالقىنىڭ اراب جازۋىن كەڭ كولەمدە قولدانۋى XIV - XV عاسىرلاردان باستالادى. وسى كەزەڭنەن باستاپ حالقىمىزدىڭ وزىندىك حاتكەرلىك ءداستۇرى قالىپتاستى.
كورنەكتى جازۋشى ءارى فولكلورشى زەينوللا سانىك ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە قازاق دالاسىنداعى جازۋ مادەنيەتىنىڭ تاريحى ودان دا تەرەڭدە جاتقانىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، العاشقى قازاق حاندارى ورىس حان مەن ءاز جانىبەك تاسقا ويدىرعان ەسكەرتكىشتەردەن باستاپ ەسەپتەگەندە، قازاق حالقىنىڭ اراب جازۋىن قولدانعانىنا بەس عاسىردان استام ۋاقىت بولعان. ال بۇل ءداستۇردى ودان ءارى تەرەڭدەتە قاراستىرساق، ءال‑فارابي، ماحمۇت قاشقاري، ءجۇسىپ بالاساعۇني، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي جانە قادىرعالي جالايىر سىندى عۇلامالاردىڭ جازبا مۇرالارىنا دەيىن جالعاساتىن ۇزاق تاريحقا يە.
زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەزەڭدەردەگى حاتكەرلىك مۇرا تولىق زەرتتەلىپ بىتپەگەنىمەن، ەل ىشىندە وزىندىك ىقپالىن ساقتاپ، ءداستۇرلى جازۋ ۇلگىلەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. ۋاقىت وتە كەلە جازۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرى، قاعيدالارى مەن ولشەمدەرى جەتىلىپ، حاتكەرلىك ونەر جەكە ءبىر كوركەم ونەر سالاسىنا اينالدى. وسىلايشا ول قازاق حالقىنىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە ورىن الىپ، رۋحاني مۇرانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قالىپتاستى.
بۇگىندە قازاقتىڭ حاتكەرلىك ونەرىنىڭ نەگىزگى مۇراگەرلەرى - قىتايداعى قانداستار. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ دا سانى بىرتىندەپ سيرەپ كەلەدى. نازارلارىڭىزعا قىتايدىڭ التاي ايماعىندا تۇراتىن، وسى حاتكەرلىك ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن تالعات سەيىت ۇلىمەن بولعان سۇحباتتى ۇسىنامىز.
- اۋەلى حاتكەرلىك ونەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
- حۇسنيحات - شىعىس حالىقتارىندا ەرەكشە دامىعان كوركەم جازۋ ونەرى. شىعىستا ءسوز ونەرىمەن قاتار جازۋ ونەرىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. كوركەم سويلەۋ قالاي جوعارى باعالانسا، كوركەم جازۋ دا سولاي قادىرلەنگەن.
حاتكەرلىك ونەرى اراب جازۋى نەگىزىندە ۇلكەن عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرىلدى. يسلام ەلدەرىندە جانە قىتاي يەروگليفتەرىندە دە بۇل ونەر جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن.
الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى حالىقتار ءوز مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى جازۋ ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرىپ، ونى كوركەمدەپ جازۋدىڭ شەبەرلىگىن دامىتتى. قازاق دالاسى دا بەينەلى جازۋدىڭ مەكەنى دەپ ايتۋعا بولادى. تاسقا قاشالعان تاڭبالارىمىز، كەشەگى كۇلتەگىن جازبالارى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى. الەمدىك حاتكەرلىك ونەرىنە قازاق ۇلتىن قۇراعان نايمان، قاڭلى، قوڭىرات جانە باسقا دا تايپالاردان شىققان تۇلعالار ۇلكەن ۇلەس قوستى. شىعىستىڭ ۇلى عۇلامالارى، اقىندارى مەن فيلوسوفتارى حۇسنيحاتتىڭ قىرى مەن سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن.
تۇرىك، قازاق، اراب، قىتاي حاتكەرلەرى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءومىر سۇرگەنىمەن، ءبىر- ءبىرىن تانىماسا دا، كوركەم جازۋ ونەرىندەگى ءادىس- تاسىلدەرىندە ۇقساستىق پەن ساباقتاستىق بار ەكەنىن بايقايمىز.
- قازاق حاتكەرلىك ونەرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
- قازاق حاتكەرلىگىنىڭ ءتۇپ- تامىرى اراب حاتكەرلىگىنەن باستاۋ الادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اراب گرافيكاسى نەگىزىندەگى توتە جازۋدى قولدانىسقا ەنگىزۋى قازاق حاتكەرلىگىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن جول اشتى. سونىڭ ناتيجەسىندە توتە جازۋ ۇلگىسىندەگى ورنەكتى، بەينەلى كوركەم تۋىندىلار جازىلا باستادى.
شىڭجاڭداعى ۇيعىر، قازاق، قىرعىز حالىقتارىنىڭ بارلىعى اراب جازۋى ۇلگىسىندە حاتكەرلىكپەن اينالىسىپ كەلەدى.
- بۇل ماماندىقتى قالاي يگەردىڭىز؟
- ءبىز ساۋاتىمىزدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىن قالاعان توتە جازۋ الىپبيىمەن اشتىق. بۇل جازۋ ءبىزدىڭ ءتول جازۋىمىز رەتىندە جۇرەگىمىزدەن ەرەكشە ورىن الدى. مەكتەپتە «كوركەم جازۋ» دەگەن ءپان بولدى. ءوزىم دە ادەمى جازۋعا قاتتى قىزىعاتىنمىن. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇستىم. نەگىزگى ماماندىعىم باسقا بولعانىمەن، سول جىلدارى سىرتتاي ۇيعىر حاتكەرىنەن ساباق الدىم. ونى جەكە حوببي رەتىندە ۇيرەندىم.
- حۇسنيحاتتىڭ نەشە ءتۇرى بار؟ ءوزىڭىز قانشا تۇرىمەن جازا الاسىز؟
- شىڭجاڭدا ونەرى جوعارى، «حاتكەرلەردىڭ اتاسى» اتانعان نيازكەرىم شارقي ەسىمدى ۇيعىر حاتكەر بار. جاسى توقسانعا تاياپ قالدى. مەن سول كىسىدەن ءدارىس الدىم. قازاق حاتكەرلىگىندە بۇگىندە 12 ءتۇرلى جازۋ ۇلگىسى بار. مەن تالىق، رۋحي جانە ديۆاني دەگەن ءۇش ۇلگىدە ەركىن جازا الامىن.
- وسى ونەر بويىنشا بايقاۋلار ءوتىپ تۇرا ما؟
- اۋداندىق، ايماقتىق، وبلىستىق دەڭگەيدە بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلادى. كوبىنە كورمە فورماتىندا وتەدى. سۋرەتشىلەردىڭ جۇمىستارى قويىلعان كورمەلەردىڭ ءبىر بولىگى حاتكەرلەردىڭ تۋىندىلارىنا ارنالادى. مەن دە وسى بايقاۋلارعا ءجيى قاتىسامىن. جەتىستىكتەرىمنىڭ ناتيجەسىندە التاي ايماقتىق «حاتكەرلەر قوعامىنىڭ مۇشەسى» اتاندىم.
- «حاتكەرلەر قوعامى» قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
- بۇل - قاراپايىم قوعامدىق ۇيىم. ايماقتىق نەمەسە اۋداندىق اقپارات جانە ناسيحات بولىمدەرىنە قارايدى. ۇگىت- ناسيحات جۇمىستارىنا قاتىسادى. حاتكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ، جينالىستار، كورمەلەر، جارىستار سەكىلدى ءتۇرلى شارالار وتكىزەدى.
- حاتكەرلىك تابىس كوزى بولا الا ما؟
- نەگىزىنەن بۇل - تابىس كوزى ەمەس، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق. دەگەنمەن، بۇگىنگى نارىق زامانىندا ونەردى باعالايتىن ادامدار بار. كەيبىر كومپانيالار، رەستوراندار نەمەسە كاسىپكەرلەر حاتكەرلىك تۋىندىلاردى جوعارى باعامەن ساتىپ الادى.
كەيدە ارنايى تاپسىرىستار قابىلداپ، قابىرعاعا جازۋلار جازامىز. كەيبىر ادامدار ۇلى تۇلعالاردىڭ ناقىل سوزدەرىن، اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن جازدىرىپ، ءۇيىنىڭ تورىنە ءىلىپ قويادى. ءبىز كوبىنە جازعان دۇنيەمىزدى قازاقى دارحاندىقپەن سىيعا تارتىپ جاتامىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا حاتكەرلىكتى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ جۇرگەندەر دە بار.
- بۇل ونەرمەن اينالىساتىن جاستار بار ما؟
- وتە از. سەبەبى بۇل ونەردى قيىنشىلىعىنا توزگەن، شىنايى قىزىعۋشىلىعى بار ادام عانا مەڭگەرەدى. بۇرىننان اينالىسىپ جۇرگەن ساناۋلى حاتكەرلەر جالعاستىرىپ كەلەدى. قازىرگى جاستار قولمەن جازعاننان گورى كومپيۋتەرمەن جازۋدى ءجون كورەدى. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت تە كوپ نارسەنىڭ ورنىن الماستىرىپ جاتىر. ءبىراق قولجازبانىڭ قۇنى بارىنەن جوعارى دەپ ەسەپتەيمىن.
- ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە وقۋ قۇرالدارى بار ما؟
- شىڭجاڭداعى ۇيعىر، قىرعىز، قازاق ۇلتتارى 1986 -جىلدان باستاپ ءوز ۇلتتىق حاتكەرلىك ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ، وقۋ قۇرالدارىن شىعارا باستادى. قازاق حاتكەرلەرى دە بىرنەشە «كوركەم جازۋ» وقۋلىعىن قۇراستىردى. الايدا ولاردى تولىققاندى دەپ ايتا المايمىن. 2018 -جىلدان باستاپ شىڭجاڭداعى از ۇلت وكىلدەرى اراب حاتكەرلىگىنىڭ نەگىزگى نۇسقالارى بويىنشا الەمدىك ستاندارتقا ساي بىرىزدىلىككە كەلە باستادى.
- جازۋ ءۇشىن قانداي قۇرالدار قولداناسىز؟
- حاتكەرلەر قالامساپقا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ونى اعاشتان نەمەسە قامىستان جاساپ، جازۋ تۇرىنە قاراي ءارتۇرلى ادىسپەن ۇشتايمىز. قالامساپتى ارنايى قاپتا ساقتاپ، ۇنەمى وزىمىزبەن الىپ جۇرەمىز. كەيدە ءبىر-بىرىمىزدەن قالاپ سۇراپ الىپ جاتامىز. قازىر ۇيعىر شەبەرلەرى قالامساپ جاساپ، ساتۋمەن اينالىسادى.
- كوبىنە قانداي تۋىندىلار جازاسىز؟
- ۇلى ويشىلداردىڭ ناقىل سوزدەرىن، جۇرەككە جەتكەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن كوركەمدەپ قاعازعا تۇسىرەمىن. سوڭعى جىلدارى ۇلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىن جازىپ ءجۇرمىن.
1920 -جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن ارداگەر اقىن اسەن نايمانباي ۇلى:
- قۇشتارمىن سۇلۋ حاتقا جانىم ءتونىپ،
حاتكەرگە ءىشىم جىلىر، ءدىلىم ەرىپ.
داريعا-اي، سودان ارتىق ءلاززات بار ما،
حوش حاتپەن جازساڭ سوزدەن گاۋھار تەرىپ.
كوز شارشار سىيىقسىزدان كوڭىل عاجىپ،
كوركەمدىك — كوزگە قۋات، كوڭىلگە ازىق.
شەگىلگەن شەبەر قولمەن كەستەدەي بوپ،
جىبەرمەك اسەم جازۋ بويدى جازىپ، - دەگەن ەكەن. سول كىسى ايتقانداي، كوزگە قۋات، كوڭىلگە ازىق باعىشتايتىن حاتكەر قالامداستارىمىزدىڭ جازارى مول بولىپ، جاستارعا ۇيرەتىپ، بۇل مۇرانىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسا بەرۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن.
اۆتور
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى