قازاق ۇعىمىندا قالىڭمال - قۇدالاسقان ەكى اۋلەت اراسىنداعى قۇرمەت پەن سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى. شىعىستاعى كورشىمىز - قىتاي جۇرتىندا دا بىزدەگى قالىڭمال ۇعىمىنا ساي كەلەتىن «تسايلي» (ماقالامىزدا تەرميننىڭ بالاماسى رەتىندە قالىڭ نەمەسە قالىڭمال سوزدەرى قولدانىلادى) دەيتىن تۇسىنىك بار. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى قالىڭمال قىتاي قوعامىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
ارينە، قالىڭمال، ەڭ الدىمەن، مىڭداعان جىلدىق ءداستۇردىڭ جەمىسى. الايدا، سوڭعى ونجىلدىقتاردا قىتايدىڭ كەيبىر اۋىل-ايماقتارىندا قالىڭمالدىڭ شەكتەن تىس ۇلعايۋى سالدارىنان ازاماتتاردىڭ قارجىلىق قيىندىققا تاپ بولعانى، ءتىپتى بەلشەسىنەن قارىزعا باتقانى جايلى قىتايلىق ب ا ق جيى جازىپ ءجۇر.
قىتاي بيلىگى دە سوڭعى جىلدارى قالىڭمال ماسەلەسىن ەسكى سالت-ءداستۇردى وزگەرتۋ تۇرعىسىنان عانا ەمەس، اۋىلدى دامىتۋ، الەۋمەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋ، وتباسىن جوسپارلاۋ جانە قۇقىقتىق رەتتەۋ اياسىندا قاراستىرا باستادى.
ەندەشە، قىتايلىق قالىڭمال ءداستۇرىنىڭ تاريحى قانداي؟ نەلىكتەن سوڭعى جىلدارى ونىڭ كولەمى كۇرت ءوستى؟ بۇل قۇبىلىستىڭ استارىندا قانداي الەۋمەتتىك سەبەپ-سالدار بار؟ جاستار بۇل داستۇرگە قالاي قارايدى؟ قىتاي بيلىگى قالىڭمالمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىر؟ Kazinform ءتىلشىسى رەسمي قۇجاتتار مەن سوت تاجىريبەسى، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جەرگىلىكتى رەفورمالار تۋرالى اشىق دەرەككوزدەردى جان-جاقتى زەردەلەپ، وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى.
قالىڭمال قارجىمەن ولشەنگەن بە؟
قىتايدا قالىڭمال ءداستۇرىنىڭ توركىنى ەجەلگى نەكە راسىمدەرىنەن باستاۋ الادى. وسىدان ەكى مىڭ جىل ىلگەرى جازىلعان «ليتسزي» (راسىمدەر جيناعى) كىتابىنا ساي، ءداستۇرلى قىتاي قوعامىندا نەكە قيۋدىڭ «قۇدا ءتۇسۋ، ءجونىن سۇراۋ، بال اشتىرۋ، سىيلىق اپارۋ، تويدىڭ كۇنىن بەكىتۋ جانە قالىڭدىقتى الۋعا بارۋ» دەيتىن «التى ءراسىمى» بولعان.
وسىندا ايتىلعان قالىڭدىقتىڭ اكە- شەشەسى مەن تۋىس-تۋعاندارىنا سىيلىق نەمەسە كادە تاپسىرۋ ءراسىمى قازىرگى قالىڭمال ءداستۇرىنىڭ تاريحي نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى. دەگەنمەن، ەجەلگى داستۇردە سىيلىق بەرۋ استە قارجىلىق مامىلە ەمەس، قىز بەرىپ، قىز العان ەكى اۋلەتتىڭ سىيلاستىعىن جانە نيەتتەرىنىڭ شىنايىلىعىن بىلدىرەتىن ىزگىلىكتى امال سانالعان، سىيلىققا كوبىنەسە بۇعى تەرىسى، جىبەك كەزدەمە، قاز-ۇيرەك، ءتىرى مال ۇسىنىلعان، كەيبىر جاعدايدا عانا اقشالاي وتەلگەن.
قىتايدا رەسمي بيلىك قالىڭمال ءداستۇرىنىڭ ەجەلگى راسىمدەرمەن بايلانىستى ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن، قىتايدىڭ جوعارعى حالىق سوتى 2023-جىلى جاريالاعان قۇقىقتىق تۇسىندىرمەدە قالىڭمال - ەكى تاراپتىڭ ءوزارا سەنىمى مەن ىزگى تىلەگىن بىلدىرەتىن ءداستۇرلى ءراسىم دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
ارينە، مىڭجىلدىقتار بويى ۇزىلمەگەن قالىڭمال ءداستۇرى ەلدىڭ الەۋمەتتىك- شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە بايلانىستى تۇرلەنىپ، قۇبىلىپ وتىردى. تاريحي ادەبيەتتەر قالىڭ مولشەرىنىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدە ءارقيلى بولعانىن كورسەتەدى. جالپى العاندا، ءداستۇرلى قوعامدا قالىڭمال كوبىنەسە جىگىت جاقتىڭ قىز جاققا بەرگەن ۋادەسىنىڭ كورىنىسى نەمەسە نەكەنىڭ كەپىلدىگى رەتىندە قابىلداندى؛ قالىڭنىڭ مولشەرى رۋلىق-اۋلەتتىك ءداستۇر مەن قوعامدىق پىكىر ارقىلى قاتاڭ رەتتەلىپ وتىردى، شەكتەن تىس قالىڭ سۇراعاندار «قىزىن ساتتى» دەپ ايىپتالىپ، سىنعا قالعان.
قىتايدىڭ ۇزاق تاريحىندا قالىڭمالدىڭ قارجىلىق مولشەرىنەن گورى راسىمدىك ماڭىزىنا كوبىرەك ءمان بەرىلدى. الايدا XX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قالىڭمال بىرتە-بىرتە اقشامەن ولشەنە باستادى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس، 1990-جىلدان كەيىن قىتاي ەكونوميكاسى قارقىندى دامىدى، ۇيلەنۋ تويىنا بايلانىستى كوركەم فوتوسۋرەتكە ءتۇسۋ، نەكە جۇزىگىن سىيلاۋ، قىمبات توي كويلەكتەرىن كيۋ، استا-توك قوناعاسى بەرۋ وسى جىلدارى سانگە اينالدى، قالىڭمال دا ءوزىنىڭ ەجەلگى عۇرىپتىق-رۋحاني ءمانى مەن باي مازمۇنىن جوعالتىپ، بارعان سايىن ماتەريالدىق سيپات الا ءتۇستى.
قىتايدىڭ جەرى كەڭ، حالقى كوپ جانە جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك- مادەني ءداستۇرى ءارالۋان بولعاندىقتان، بۇگىنگى كۇندە قالىڭنىڭ مولشەرى، تولەۋ ءتارتىبى جانە ءتيىستى ىرىم-جىرىمدار ءار ايماقتا ءارتۇرلى قالىپتاسقان، ءتىپتى ىرگەلەس ەكى اۋىلدىڭ اراسىندا دا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قىتايدا «قالىڭمالدىڭ ءبىرىڭعاي مولشەرى» جوق ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون.
قالىڭمال قاشان قارجىلىق اۋىرتپالىققا اينالدى؟
قىتايدا، اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە قالىڭمال ماسەلەسى وتە-موتە سوڭعى جيىرما جىلدا انىق سەزىلە باستادى.
ۋحان ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەت تانۋ مەكتەبىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس، قىتاي اۋىلدارىندا قالىڭمالدىڭ مولشەرى 2000-جىلداردىڭ باسىندا شامامەن 10-20 مىڭ يۋان دەڭگەيىندە بولعان. كەيىننەن، اسىرەسە 2008-2010-جىلداردان سوڭ، قالىڭنىڭ مولشەرى كۇرت ءوسىپ، 2021-جىلعا قاراي ورتاشا مەجە شامامەن 140 مىڭ يۋانعا جەتكەن.
سونىمەن قاتار كەي وڭىرلەردە اقشالاي قالىڭمالمەن قاتار كۇيەۋ جىگىتتەن پاتەر جانە اۆتوكولىك ساتىپ الۋ، قالىڭدىققا ساپ التىننان سوعىلعان القا، بىلەزىك جانە سىرعا سىيلاۋ، توي شىعىنىن كوتەرۋ، تۋىس- تۋعاندارعا ءتۇرلى كادەلەر ۇسىنۋ تالاپ ەتىلەدى. سينحۋا اگەنتتىگىنە قاراستى «Banyuetan» باسىلىمىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، اۋىلدا تۇراتىن قاراپايىم وتباسىنىڭ كەلىن تۇسىرۋگە جۇمسايتىن جالپى شىعىنى 600 مىڭ يۋاننان 1 ميلليون يۋانعا دەيىنگى ارالىقتا بولادى ەكەن.
ەسكەرمەسە بولمايتىن ماڭىزدى ماسەلە — قالىڭمالدىڭ مولشەرى عانا ەمەس، قىتايدا وتباسىن قۇراۋدىڭ جالپى ەكونوميكالىق شىعىنى ايتارلىقتاي ءوسىپ كەتكەن.
قىتاي ۇكىمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025-جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى يەمدەنەتىن تابىسى 24456 يۋان بولعان. دەمەك، قوڭىر قالتا اۋىل تۇرعىنى ءبىر ۇلدى اياقتاندىرۋ ءۇشىن ىشپەي-جەمەي 26-43 جىل ەڭبەك ەتۋى كەرەك دەپ جازعان قىتايلىق اۆتوردىڭ پىكىرى نەگىزسىز ەمەس.
قالىڭمال قالايشا اسپانداپ كەتتى؟
ساراپشىلار قالىڭمالدىڭ شارىقتاپ ءوسۋىن ءارالۋان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇردىستەردىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىلىگىن ايتادى.
بىرىنشىدەن، گەندەرلىك تەڭگەرىمسىزدىك نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. قىتايدا گەندەرلىك بالانس ساقتالماۋىن ۇزاق ۋاقىت ۇستەمدىك قۇرعان «از بالا» ساياساتىنىڭ تىكەلەي سالدارى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ۇلدى زور، قىزدى قور كورەتىن ەسكى تۇسىنىكتىڭ كەسىرىنەن وتكەن قىرىق جىلدا قىتايدا ەرلەردىڭ سانى وسە ءتۇستى. وعان اۋىل جاستارىنىڭ، اسىرەسە نەكە جاسىنداعى بويجەتكەندەردىڭ جاپپاي قالاعا اعىلۋى قوسىلدى. ءسويتىپ، كەي ايماقتاردا «نەكە نارىعىنىڭ» قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەردى. اسىرەسە اۋىلداردىڭ «نەكە نارىعىنداعى» سۇر بويداقتار سانىنىڭ ارتىقتىعىمەن سيپاتتالاتىن گەندەرلىك تەڭگەرىمسىزدىك كەلىسسوز كەزىندە امىسە قىز جاققا باسىمدىق بەرەدى، بۇل سايكەسىنشە قالىڭمال قۇنىنىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولماق. زەرتتەۋشىلەر قالىپتاسقان جاعداي ەرلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ۇدەتە تۇسەتىنىن، ودان تۋىندايتىن ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتىڭ ۇرپاقارالىق قارجىلىق جۇكتەمە نەمەسە ارقاعا ايازداي باتاتىن قارىز ەسەبىندە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بۇكىل اۋلەتتىڭ موينىنا اۋىر جۇك بولىپ ارتىلاتىنىن اتاپ كورسەتەدى.
2020-جىلعى حالىق ساناعىنىڭ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، قىتايدىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە 20-24 جاستاعى ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بالانسى 123,09:100، ال 25-29 جاستا 120,98:100 بولعان. ەل بويىنشا 31 پروۆينتسيانىڭ اۋىلدارىندا ەرلەردىڭ ۇلەسى ايەلدەردەن باسىم تۇسكەن. 1990-جىلدان كەيىن ومىرگە كەلگەن بۋىننىڭ ايتارلىقتاي تولقىنى اۋىل جاستارى تاپ بولىپ وتىرعان «نەكە تەڭگەرىمسىزدىگى» ماسەلەسىن ودان سايىن ۋشىقتىرا تۇسكەن. «قىتايداعى نەكە مەن وتباسى تۋرالى ەسەپكە» (2023-جىلعى باسىلىم) سۇيەنسەك، نەكە جاسىنداعى حالىقتىڭ ۇلەسىندە گەندەرلىك تەڭگەرىمسىزدىك ءتىپتى انىق بىلىنەدى: ەرلەردىڭ سانى ايەلدەردەن الدەقايدا باسىم. ونىڭ ۇستىنە، ءبىر قىزىعى، ءسۇر بويداق جىگىتتەردىڭ دەنى اۋىلداردا تۇرسا، كەرىسىنشە «وتىرىپ قالعان» قىزداردىڭ كوپشىلىگى قالادا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. «بۇل سوڭعى جىلدارى قىتايدا نەكەلەسۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقتى تۇردە قۇلدىراۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى» دەيدى ساراپشىلار.
ەكىنشىدەن، «كىم كوبىرەك بەرە الادى؟» دەگەن باسەكەلەستىك پيعىل دا قالىڭمالدى ورشىتە تۇسكەن.
تامىر-تانىستىققا نەگىزدەلگەن قىتاي قوعامىندا قالىڭمال وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايى مەن «شىنايى نيەتىن» تانىتاتىن ماڭىزدى بەلگى رەتىندە قاراستىرىلا باستاعان. كەي ايماقتاردا قالىڭمال بولاشاق كەلىنگە كورسەتىلەتىن «قۇرمەتتىڭ» كورىنىسىنە اينالىپ ۇلگەرگەن.
«پالەنباي قالىڭمالعا تۇگەن سوما بەرىپتى، ءبىزدىڭ ولاردان نەمىز كەم» دەيتىن باقتالاستىق «نەكە نارىعىنداعى» باسەكەنى وتقا ماي قۇيعانداي ورشىتە ءتۇستى دەپ جازادى قىتايلىق ب ا ق.
قىتايلىق زەرتتەۋلەر بۇل قۇبىلىستىڭ ءمانىن اۋىل قوعامىنداعى مارتەبە تارتىسى، اۋلەتارالىق باقتالاستىق جانە نەكە نارىعىنداعى باسەكەلەستىك تەتىكتەرىمەن تۇسىندىرەدى. الەۋمەت تانۋشى لي يۋنپيننىڭ سولتۇستىك قىتاي اۋىلدارىنا جۇرگىزگەن زەرتتەۋى قالىڭمالدىڭ وسۋىنە قىز جاقتىڭ ورىندى-ورىنسىز تالاپتارى عانا ەمەس، كۇيەۋ جاقتىڭ «نەكە باسەكەسىندە» نە قىلسا دا تولەۋگە دايىن تۇرۋى جانە قوس تاراپ ورتاسىنداعى الەۋمەتتىك باسەكەلەستىكتىڭ ۇدەي ءتۇسۋى دە اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى.
ۇشىنشىدەن، باسپانا، كولىك جانە توي شىعىنى دا وڭايعا تۇسپەيدى. قىتايدىڭ كوپتەگەن اۋىلدارىندا جىگىتتىڭ وتباسىن قۇراۋ مۇمكىندىگى قالىڭمال تولەۋگە قابىلەتتىگىمەن عانا ولشەنبەيدى. ءۇي نەمەسە پاتەر، كولىك، التىن اشەكەيلەر، توي سالتاناتى جانە باسقا دا شىعىندار شاش ەتەكتەن.
سوندىقتان ماسەلە قالىڭمالدىڭ مولشەرىمەن شەكتەلمەيدى. باستى نازار «جاس وتباسىنىڭ ءوز تىرلىگىن باستاۋىنا قانشا قاراجات قاجەت؟» دەگەن سالماقتى ساۋالعا باعىتتالۋى ءتيىس.
وسىندايدا قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ايىرماشىلىق جايلى دا ايتا كەتكەن ءجون. قىتايدىڭ ەكونوميكاسى دامىعان شىعىس ايماقتارىندا نەكە اۋىرتپالىعى كوبىرەك تۇرعىن ۇيگە بايلانىستى بولسا، ورتالىق جانە باتىس قىتايدىڭ اۋىلدارىندا اقشالاي قالىڭمالدىڭ ۇلەسى جوعارى بولۋى مۇمكىن. زەرتتەۋلەر مۇنداي ايىرماشىلىقتى وڭىرلىك ەكونوميكامەن، ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىمەن جانە جەرگىلىكتى نەكە نارىعىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستىرادى.
قالىڭمال «باقىتتىڭ كەپىلى» بولا الا ما؟
بۇل سۇراققا ءبىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن.
قىتايدا كەيدە قالىڭمال «جات جۇرتقا جارالعان» قالىڭدىقتىڭ بولاشاق ومىرىنە ماتەريالدىق كەپىلدىك رەتىندە باعالانىپ جاتادى. كەي اتا-انالار ونى «الپەشتەپ وسىرگەن التىن قىزدارىنىڭ» نەكەدەن كەيىنگى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن رەسۋرس رەتىندە قاراستىرادى.
ءبىراق زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، كەي وڭىرلەردە بۇل تۇسىنىك ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىسكە ءتۇسىپ، قالىڭمال قىزدىڭ اتا-اناسىنىڭ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىگىن وتەيتىن قۇرالعا اينالىپ كەتكەن.
وسىلايشا، باستاپقىدا قۇداندالى اۋلەتتەر اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى سانالعان قالىڭمال كەي جاعدايدا اكەدەن بالاعا قالاتىن قارجىلىق مىندەتتەمەگە اينالۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋلەرگە سايكەس، قالىڭمالعا جۇمسالعان اقشا كوبىنەسە جىگىتتىڭ اتا-اناسىنىڭ تىرنەكتەپ جيعان-تەرگەنى نەمەسە ەلدەن-جۇرتتان العان قارىزى ەسەبىنەن تولەنەدى، بۇندايدا قالىڭمالدىڭ كەسىرىنەن كەدەيلىكتىڭ قامىتىن كيگەن وتباسىنا تۇسكەن كەلىننىڭ بولاشاق ءومىرى كەپىلدىككە يە بولادى دەگەنگە سەنۋ قيىن.
قالىڭمال نەكەنى ساقتاي ما؟
قىتايلىق ب ا ق كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سايكەس، كەي ايماقتاردا قالىڭمالدىڭ باعاسى شارىقتاپ، «اسپانعا كوتەرىلگەن»: قالىڭمالعا اقشالاي 200-300 مىڭ يۋان سۇراۋ قالىپتى ۇردىسكە اينالعان. قىتايلىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە قالىڭمال مولشەرى مەن اجىراسۋ كورسەتكىشى اراسىنداعى سايكەستىكتى بىلدىرەتىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ءورىپ ءجۇر. وعان باقساق، 50 مىڭ يۋان كولەمىندە قالىڭمال تولەنگەن نەكەدە جۇبايلاردىڭ اجىراسۋ كورسەتكىشى 9.8 پايىز بولسا، قالىڭمال مولشەرى 500 مىڭ يۋاننان اسقاندا، اجىراسۋ كورسەتكىشى تيىسىنشە 99.8 پايىزعا جەتەدى-مىس. ارينە، بۇل دەرەك رەسمي ستاتيستيكادان گورى اششى ازىلگە كوبىرەك ۇقسايدى، سوعان قاراماستان ءبىز ونى قىتاي قوعامىندا «قالىڭمال قانشا كوپ بولسا، نەكە سونشا بايانسىز بولادى» دەگەن الاڭداۋشىلىق ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلداۋعا بولاتىن سەكىلدى.
سيان جياوتۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جين سياوي باسقارعان كوماندانىڭ ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋىنە سايكەس، وتە كوپ قالىڭمال تالاپ ەتىلگەن نەكەدە اجىراسۋ مەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتكىشى ايتىپ-ايتپاي ەداۋىر جوعارى بولادى ەكەن. دەگەنمەن، زەرتتەۋشى بۇل قۇبىلىستى قاراپايىم سەبەپ-سالدار فورمۋلاسى رەتىندە ەمەس، ەرلى-زايىپتىلار مەن ولاردىڭ وتباسىنا تۇسەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىسىمنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرادى.
قىتاي جوعارعى حالىق سوتى دا شەكتەن شىققان قالىڭمالدىڭ قۇداندالى كىسىلەر ورتاسىندا جانجال مەن قاقتىعىس تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن، كەي جاعدايلاردا نەكە تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن اتاپ كورسەتەدى.
قىتاي بيلىگى قالىڭمالعا قارسى قانداي شارالار قابىلدادى؟
قالىڭمال ماسەلەسى قىتايدا سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ، سايكەسىنشە ءبىرقاتار شارالار قابىلداندى.
ق ك پ و ك مەن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ 2019-جىلعى «1-قۇجاتىندا» (جىل سايىن اقپان ايىندا ورتالىق ۇكىمەت اتىنان شىعارىلاتىن العاشقى رەسمي قۇجات، 2004-جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىلدىق جەرلەر جانە اۋىل تۇرعىندارى ماسەلەسىنە ارنالىپ كەلەدى) «ورشىگەن قالىڭمالدى» رەتتەۋ قاجەتتىگى العاش رەت تىلگە الىنعالى بەرى، قىتاي بيلىگى «نەكە نارىعىنداعى» كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەستى كۇن وتكەن سايىن كۇشەيتىپ كەلەدى:
- 2021-جىلى قالىڭدى كوپ سۇراۋ، باق تالاسۋ، توي-تومالاق پەن ءولىم-جىتىمدە استا-توك ىسىراپشىلىق قىلۋ، فەودالدىق سوقىر سەنىممەن اينالىسۋ سەكىلدى تەرىس قىلىقتارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ تالاپ ەتىلدى؛
- 2023-جىلى اۋىلدىق جەرلەردە شارىقتاعان قالىڭمالدى ارنايى رەتكە كەلتىرۋ، كەشەندى باسقارۋ شارالارىن ەنگىزۋ تاپسىرىلدى؛
- 2024-جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ادامي قارىم-قاتىناستار بويىنشا اۋىرتپالىعىن ازايتۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ اتاپ كورسەتىلدى؛
- 2025-جىلى نەكە الاياقتىعى سەكىلدى زاڭسىز ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ مىندەتى ايقىندالدى؛
- 2026-جىلى قالىڭمالمەن كۇرەس تالابى ودان سايىن ناقتىلانىپ، پروۆينتسيالار شەكتەسەتىن ايماقتاردا ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ مىندەتى العا قويىلىپ، جاستار اراسىندا نەكەگە، وتباسىنا جانە ۇرپاق تاربيەسىنە دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ، ءماندى دە مادەنيەتتى نەكە سالتىن ورنىقتىرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى.
دەمەك، ساياساتتىڭ ەۆوليۋتسياسى تۇرعىسىنان كوز جىبەرگەندە، قىتاي بيلىگىنىڭ «تەرىس قىلىقتىڭ» سالدارىمەن كۇرەسۋمەن، الەۋمەتتىك باسقارۋدىڭ كەشەندى مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋمەن عانا شەكتەلمەي، بۇگىنگى كۇندە ايماقارالىق بىرلەسكەن تەتىكتەر ورناتۋعا كوبىرەك دەن قويا باستاعانى بايقالادى.
زاڭ نە دەيدى؟
«قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كودەكسىندە» نەكەگە بايلانىستى اقشا نەمەسە مۇلىك تالاپ ەتۋگە شەكتەۋ قويىلعان.
قىتايدىڭ جوعارعى حالىق سوتى 2024-جىلى شىعارعان «قالىڭمال داۋلارىنا قاتىستى ىستەردى قاراۋ بويىنشا ءبىرقاتار ماسەلەلەر تۋرالى ەرەجەدە» نەكەگە بايلانىستى اقشا نەمەسە مۇلىك تالاپ ەتۋگە بولمايتىنى بەكىتىلىپ، قالىڭمال قايتارىلۋعا ءتيىس جاعدايلار جانە قالىڭمالدىڭ قايتارىلاتىن مولشەرىن بەلگىلەۋ ءتارتىبى ناقتىلاندى.
مىسالى، جاس جۇبايلار نەكەسىن تىركەتىپ، بىرگە ءومىر سۇرە باستاعاننان كەيىن، تولەنگەن قالىڭمالدى قايتارۋ تۋرالى تالاپ، ايرىقشا قاجەتتىلىك بولماعان جاعدايدا، قاناعاتتاندىرىلمايدى. ءبىراق جۇبايلىق ءومىر وتە قىسقا، قالىڭمال مولشەرى شەكتەن تىس كوپ بولسا، سوت ناقتى جاعدايلاردى - وتباسىنىڭ ءال-اۋقاتىن، جەرگىلىكتى سالت-ءداستۇردى، بىرگە تۇرمىس كەشكەن ۋاقىتتىڭ ۇزىن-قىسقالىعىن، ارادا پەرزەنت بار-جوقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ، قالىڭمالدى تولىقتاي نەمەسە جارىم-جارتىلاي قايتارۋ تۋرالى وكىم شىعارا الادى.
ەگەر نەكە تىركەلمەگەن نەمەسە تاراپتار ءىس جۇزىندە بىرگە ءومىر سۇرمەگەن بولسا دا، قالىڭمالدى قايتارۋ ماسەلەسى سوت ارقىلى قارالۋى مۇمكىن.
دەمەك، قىتاي سوتىنىڭ ۇستانىمى ايدان انىق: قالىڭمال ءداستۇر رەتىندە مويىندالادى، ءبىراق، بۇل نەكەگە بايلانىستى اقشا نەمەسە مۇلىك تالاپ ەتۋگە بولادى دەگەندى بىلدىرمەيدى.
«نولدىك قالىڭمال» تاجىريبەسى قانداي وزگەرىس اكەلدى؟
قىتايدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ورشىگەن قالىڭمالمەن كۇرەستىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى رەتىندە از قالىڭمالمەن نەمەسە قالىڭسىز نەكەگە تۇرعان جۇبايلاردى ىنتالاندىرۋ شاراسى ەنگىزىلىپ جاتىر.
مىسالى، جيانسي پروۆينتسياسىنىڭ كەي وڭىرلەرى «نولدىك قالىڭمال» نەمەسە «از قالىڭمال» باستاماسىنا بەلسەندى تۇردە اتسالىسقان وتباسىلاردى قوعامدىق ءىس-شارالار مەن توپتىق تويلارعا تارتۋ، الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جانە ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن قولدانىسقا ەنگىزگەن. مىسالى، وسى پروۆينتسيانىڭ ۋيۋان ۋەزى نەكەگە قالىڭمالسىز نەمەسە از قالىڭمالمەن تىركەلۋدى توپتىق توي راسىمدەرىنە قاتىسۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتكەن.
قابىلدانعان شارالار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتقان سەكىلدى. مىسالى، تسزيانسي پروۆينتسياسىنىڭ شيچەن ۋەزىندە 2026-جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اۋىل جاستارى اراسىندا تىركەلگەن بارلىق نەكەنىڭ 80,6 پايىزى «نولدىك قالىڭمال» نەمەسە «از قالىڭمال» ساناتىنا جاتاتىنى تۋرالى مالىمەتتەر جاريالاندى. ارينە، بۇل كورسەتكىشتى قىتاي اۋىلدارىنا ورتاق تەندەنتسيا دەپ قاراستىرۋعا بولماس، دەگەنمەن بۇل ءۇردىس جەرگىلىكتى رەفورمالاردىڭ ناقتى ءبىر مىسالى رەتىندە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.
جاستاردىڭ كوزقاراسى وزگەردى مە؟
قىتايدا 100 ميلليوننان استام جاس قولدانۋشىعا ونلاين تانىسۋ جانە ويىن-ساۋىق بويىنشا قىزمەت كورسەتەتىن TaQu پلاتفورماسى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى - «قىتاي جاستارى جانە قالىڭمال: 2025-جىلعى زەرتتەۋ ەسەبىنە» سايكەس، ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 65,42 پايىزى «نولدىك قالىڭمال» نۇسقاسىن قۇپ كورەتىنىن ايتقان. ەڭ قىزىعى، ەرلەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش 75,13 پايىزدى كورسەتكەن. بۇنىڭ سەبەبى، ەسەپتە ايتىلعانداي، شاڭىراق كوتەرۋ ءۇشىن نەسيە الاتىن جىگىتتەردىڭ ۇلەسى قىزداردان 2,5 ەسە كوپ ەكەن، دەمەك، نەكەگە بايلانىستى قارجىلىق جۇكتەمە كوپ جاعدايدا جىگىتتىڭ/كۇيەۋ جاقتىڭ موينىنا ارتىلادى دەگەن ءسوز.
ەسەپكە سايكەس، رەسپوندەنتتەردىڭ ەداۋىر بولىگى قالىڭمال مەن جاساۋدىڭ مولشەرى ەكى جاقتىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنا قاراي كەلىسىممەن ۇيعارىلۋى كەرەك دەپ سانايدى ەكەن.
قىتاي تاجىريبەسى نەنى بىلدىرەدى؟
قالىڭمال ماسەلەسى، ءبىر جاعىنان مىڭداعان جىلدىق مادەني ءداستۇردىڭ ناتيجەسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، گەندەرلىك تەڭگەرىمسىزدىك، نارىقتىق قاتىناستار، قالالانۋ ۇدەرىسى، ىشكى كوشى-قون، باسپانا ماسەلەسى، اتا-انانىڭ مىندەتتەرى جانە الەۋمەتتىك باقتالاستىق پەن باسەكەلەستىك سياقتى تولىپ جاتقان فاكتورلار تۋىنداتقان كۇردەلى قۇبىلىس.
ءبىر ەسكەرەتىن جايت، قىتايدا قالىڭمال ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنە ءتان ءبىرىڭعاي قۇبىلىس ەمەس.
مىسالى، ەلدىڭ ءبىر ايماعىندا ونداعان مىڭ يۋان قالىڭمال تىم جوعارى دەپ باعالانسا، باسقا وڭىردە قالىپتى سوما رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن. قالا جاستارى مەن اۋىل جاستارىنىڭ نەكەگە بايلانىستى شىعىنى دا بىردەي ەمەس. سوندىقتان «قىتايدا ۇيلەنۋ ءۇشىن قالايدا قوماقتى اقشا تولەۋ كەرەك» دەگەن تۇسىنىك شىندىققا تولىق ساي كەلمەيتىن ءبىرجاقتى كوزقاراس بولار ەدى.
سونىمەن قاتار كەي وڭىرلەردە قالىڭمالدىڭ شەكتەن تىس ءوسۋى شيەلەنىسكەن الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالىپ ۇلگەرگەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل، تۇپتەپ كەلگەندە، اتا-انانىڭ جيعان-تەرگەنىن جىلان جالاعانداي ەتۋگە، قارىزعا باتۋعا، جاستاردىڭ ۇيلەنۋ نەمەسە بالالى بولۋ جوسپارىن كەيىنگە قالدىرۋىنا جانە قۇدالىق توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي مەن جانجالدىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
سوندىقتان قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قازىرگى ساياساتى ءداستۇردى جويۋعا ەمەس، ونىڭ الەۋمەتتىك مازمۇنىن قايتا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
مەملەكەت قيسىنسىز قالىڭمالعا زاڭ ارقىلى توسقاۋىل قويماق. جەرگىلىكتى بيلىك اۋىل ەرەجەلەرى مەن قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى جاڭا نورمالار ەنگىزۋگە تىرىسۋدا. ال جاستار اراسىندا نەكە مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن اقشامەن ولشەمەۋ جايلى تۇسىنىك تامىر تارتىپ كەلەدى.
باسقاشا ايتقاندا، قىتاي تاجىريبەسى ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ، ونىڭ شەكتەن تىس ەكونوميكالىق اۋىرتپالىققا اينالۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ساياسي- رۋحاني باعدار بەرۋ، قۇقىقتىق جولمەن رەتتەۋ، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى كۇشەيتۋ جانە سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋ سياقتى شارالاردى كەشەندى تۇردە ءوزارا ۇيلەستىرۋ، قوعام مۇشەلەرىنىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ كوزقاراسىن داۋىرگە ساي جاڭارتۋ بارىنەن ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتكەندەي.
اۆتور ەرلان مازان