قىتاي ەكونوميكاسىن ج ي ارقىلى قالاي دامىتىپ جاتىر

استانا. KAZINFORM - ەلىمىزدە 2026 -جىل سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالانعان بولاتىن. پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆ ءۇش جىل ىشىندە ەلدى تولىقتاي سيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ مىندەتىن قويدى. بۇل ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ، اسىرەسە قىتايدىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى، اسپان استى ەلى دۇنيەدەگى ەڭ قۋاتتى جاساندى ينتەللەكت ەكوجۇيەلەرىنىڭ ءبىرىن قۇرىپ جاتىر. بۇل جونىندە Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى زەرتتەپ كوردى.

ەكوجۇيە ستاتيستيكاسى

2026 -جىلدىڭ باسىندا قىتاي ج ي-جوبالاردى تەك جاساۋمەن عانا شەكتەلمەي، ولاردى تاجىريبە جۇزىندە جاپپاي قولدانۋعا ويىستى. اسىرەسە، ج ي-شەشىمدەردى ءوندىرىس، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قارجى، سيفرلىق قىزمەتتەر باعىتتارىنا ەنگىزۋ ارقىلى ونى پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتتى.

وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا، اتالعان سالانىڭ جالپى كولەمى 170 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ءقازىر قىتايدا 6000 نان استام ج ي كومپانياسى بار. ول الەمدىك نارىقتىڭ 15 پايىزى. 300 دەن استامى ءىرى كومپانيا سانالادى جانە وسى سالاداعى جالپى تابىستىڭ 70 پايىزىن تۇسىرەدى.

ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ DigiChina زەرتتەۋىنە سايكەس، قىتايدا اشىق باستاپقى كودقا يە ءتيىمدى مودەلدەردى ازىرلەيتىن وننان استام كومپانيا بار.

بۇلاردىڭ اراسىندا Qwen ،Moonshot Ai ،MiniMax ،Z.ai جانە ت. ب. بار. ولار قازىردىڭ وزىندە اسپان استى ەلى ازاماتتارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ەنىپ، بەرىك ورنىعىپ ۇلگەرگەن.

ونىمەن قوسا، قىتاي اشىق باستاپقى كودقا يە مودەلدەردى جۇكتەۋ كورسەتكىشى بويىنشا العاش رەت ا ق ش-تى باسىپ وزدى (العاشقىسىندا 17,1 پايىز بولسا، ەكىنشىسىندە 15,8 پايىز). سونىمەن قاتار، اسپان استى ەلى زياتكەرلىك مەنشىك سالاسىندا دا كوش باستاپ كەلەدى، ياعني الەمدە ج ي باعىتىنداعى پاتەنتتىك وتىنىمدەردىڭ 60 پايىز قىتايعا تيەسىلى.

ج ي تەحنولوگيالارى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىندا باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. PwC بولجامىنا سايكەس، ج ي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ەلدىڭ ج ءى ءو-سىن 2030 -جىلعا قاراي 7 تريلليون دوللارعا وسىرەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك، ق ح ر- دىڭ ج ءى ءو-سى 2025 -جىلى 20,13 تريلليون دوللارعا جەتكەن.

ج ي-دىڭ تەحنولوگيالىق دامۋعا ىقپالى

2025 -جىلدىڭ تامىزىندا قابىلدانعان قىتايدىڭ «ج ي پليۋس» ۇلتتىق ستراتەگياسى الداعى ونداعان جىلدا تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ باعىتىن ايقىندادى. وسى ستراتەگيا اياسىندا ج ي عىلىم نەگىزدەرى، ءوندىرىس، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى جانە الەۋمەتتىك سالاعا تەرەڭ ەنگىزىلمەك.

ال بيىل قاڭتار ايىندا بەيجىڭ «ج ي + ءوندىرىس» اتتى جاڭارتىلعان جول كارتاسىن تانىستىردى. بيلىك الداعى ەكى جىلعا ناقتى KPI قۇردى. وعان ساي ەلدە كەمىندە ءۇش الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭ ۇزدىك برەند، بەس ءىرى ج ي-مودەل، 100 مامانداندىرىلعان داتاسەتتەن (اقپاراتتىق جيىنتىق) قۇرالعان بازا، سونداي-اق كەمىندە 500 ج ي قولدانىلاتىن وندىرىستىك سەناري جاسالۋ كەرەك.

سونىمەن بىرگە، باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى - دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى سيفرلىق ترانسفورماتسيا. 2027 -جىلعا قاراي 100-دەن استام مامانداندىرىلعان ج ي ستسەنارييلەردى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. CITIC Securities-تىڭ جازۋىنشا، بۇل سالا كوممەرتسياليزاتسيا قاتارىنا كىرەدى. ءدارى جاساۋ، مەديتسينالىق دياگنوستيكا جانە كولەمدى دەرەكتەردى تالداۋ تابىستى ارتتىرماق. بيىلدىڭ وزىندە مەديتسينالىق ج ي نارىعى ايتارلىقتاي كەڭەيەدى دەپ بولجانىپ وتىر.

روبوتوتەحنيكا دا قارقىندى وركەندەپ كەلەدى. بۇگىندە قىتايدا ادامعا ۇقسايتىن روبوت شىعاراتىن 140 تان استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ولار 330 دان استام مودەل ۇسىنىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ جورامالىنشا، بيىل ادام ءپىشىندى روبوتتاردى جاپپاي ءوندىرۋ باستالادى. بيلىكتىڭ جوسپارىنا ساي، 2027 -جىلى ەلدەگى اقىلدى تەرمينالدار مەن ج ي-اگەنتتەردىڭ تارالۋ دەڭگەيى 70 پايىزدان اسۋى ءتيىس.

ەتيكالىق نورمالار جانە ەڭبەك نارىعى

بيىل قىتايداعى ج ي-دى رەتتەۋ جۇيەسى جاڭا كەزەڭگە كوتەرىلىپ كەلەدى. 25-قاڭتاردا ق ح ر- دىڭ عالامتور-رەتتەۋشىسى ەرەجەلەردى تالقىلاۋدى اياقتادى. بۇل ەرەجەلەر ادام تارىزدەس ج ي-جۇيەلەردى باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.

جاڭا تالاپتار بويىنشا، جەلى قولدانۋشىلارىنا جاسىرىن ەموتسيونالدىق اسەر ەتۋگە تىيىم سالىنادى. سونىمەن بىرگە ج ي-مەن سويلەسۋگە ەكى ساعاتتىق شەكتەۋ قويادى. ج ي-لەر وزدەرىنىڭ بار بولعانى ماشينا ەكەنىن ءبىلدىرتۋى كەرەك. ادام ءوزى سەكىلدى ءتىرى جانمەن ەمەس، تەحنيكامەن بايلانىسىپ وتىرعانىن ءتۇيسىنۋى ءتيىس. قارت كىسىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دا نازاردان تىس قالماعان: بەكىتىلگەن كەلىسىمسىز تۋىستاردىڭ داۋىسىن سالۋعا قاتاڭ تىيىم بار. بۇل ارقىلى سيفرلىق الاياقتىقتىڭ جولىن كەسۋگە بولادى.

قاريالاردىڭ عانا ەمەس، جاسىنا قاراماستان، جالپى جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ءمان بەرىلەدى. ەگەر جۇيە ادامنىڭ سۋيتسيد جاساۋ نيەتىن انىقتاسا، ونىڭ جازعاندارىن اۋەلى وپەراتورعا (ياعني، كادىمگى ءتىرى ادامعا) جولداپ، ودان ءارى تۋىستارىنا ەسكەرتۋى ءتيىس. بالالارعا ارنالعان ارنايى رەجيم قاراستىرىلعان: اتا-انالار پەرزەنتتەرىنىڭ حابارلامالارىن وقىپ، باقىلاپ، باسقارىپ وتىرا الادى. قاتەرلى تاقىرىپتاردى ءوشىرىپ وتىرۋعا مۇمكىندىگى بار.

سونىمەن قاتار ەڭبەك نارىعىن قورعاۋدى كۇشەيتىپ جاتىر. ق ح ر ەڭبەك رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە، ج ي ءقازىردىڭ وزىندە جۇمىسپەن قامتۋ جۇيەسىن وزگەرتە باستاعان. سوندىقتان ۇكىمەت جاڭا 5 جىلدىق جوسپارىن ىسكە قوستى. بۇل ارقىلى اۆتوماتيزاتسيانىڭ سالدارىن جۇمسارتۋ جانە ماماندىعى وزەكتىلىگىن جوعالتقان قىزمەتكەرلەردى قولداۋدى ماقسات ەتەدى.

قابىلدانىپ جاتقان نەگىزگى شارالاردىڭ ءبىرى - فريلانسەرلەر مەن جۇمىس كەستەسى ەركىن قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن كەڭەيتۋ. وسىلايشا، بەيجىڭ تەحنولوگيالىق ءوسۋ مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا دا تەڭدەي ءمان بەرىپ وتىر. ال ج ي-دى وركەندەۋدىڭ قۇرالى عانا ەمەس، قوعام دامۋىنىڭ باسقارۋشى فاكتورى رەتىندە دە پايدالانىپ كەلەدى.

ماماندار نە دەيدى؟

ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا، 2026 -جىلى قىتاي ج ي كومپانيالارىنىڭ قارقىندى دامۋى جالعاسادى. بۇعان مەملەكەتتىك قولداۋ، قارجىلاندىرۋ شارتتارىنىڭ جاقسارۋى، ءارتۇرلى سالالاردا ج ي-دى قولدانۋدىڭ كەڭەيۋى جانە بىلىكتى مامانداردىڭ كوبەيۋى اسەر ەتەدى.

نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋنكت- پروفەسسورى ۋينستون مانىڭ پىكىرىنشە، 2026 -جىلى ج ي قىتايدىڭ ەكونوميكالىق كۇن تارتىبىندە جانە وندىرىستىك مودەرنيزاتسيا باعدارلاماسىندا الدىڭعى ورىنعا شىعادى.

- بيلىكتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردا الەمدىك كوشباسشى بولۋعا زور مۇمكىندىك بار، - دەيدى ساراپشى.

iiMedia كونسالتينگىلىك كومپانياسىنىڭ باس تالداۋشىسى جاڭ ي.-دىڭ دە كوزقاراسى وسىعان سايادى. ونىڭ سوزىنشە، بيلىك ج ي-دى 2026-2030 -جىلداردا قىتاي ءوندىرىسىن ترانسفورماتسيالاۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە كورەدى.

Atlantic Council اتتى امەريكالىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى رايان پاننىڭ بولجاۋىنشا، قىتاي اشىق باستاپقى كودى بار ج ي جۇيەسىن دامىتۋدى ەكى ەسە ارتتىرادى. ونىڭ ويىنشا، بۇل ج ي-دىڭ جاھاندىق ينفراقۇرىلىمىنا بەيجىڭ ىقپالىن كۇشەيتەدى.

ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى باسقارۋشى ديرەكتورىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى چجۋ ءميننىڭ جورامالىنشا، قىتاي الداعى 18-24 ايدا ج ي سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتەدى.

- بۇعان اسا ءىرى وندىرىستىك بازا مەن الىپ تۇتىنۋشى نارىق ۇلەس قوسادى، - دەيدى ول.

قىتاي ترانسفورماتسياسى ۇلگىسى

بيىل ج ي قىتاي ءۇشىن جاي سالا عانا ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ «جۇيكە جۇيەسىنە» اينالدى. اسپان استى ەلىنىڭ مىسالىنا قاراپ، قازىرگى جاعدايدا الەمدىك كوشباسشى بولۋ IT- حابتاردىڭ كوپتىگىنە عانا بايلانىستى ەمەس ەكەنىن ۇعىنۋعا بولادى. مەملەكەت باستى ستراتەگ ءرولىن ءوزى ۇستاپ وتىرىپ، ج ي-دى وندىرىسكە جانە ت. ب. ماڭىزدى سەكتورلارعا تەرەڭ ەنگىزسە، دامۋ بولماق.

اتالعان ەلدەگى جاپپاي سيفرلاندىرۋ باقىلاۋدى كۇشەيتەتىن «سيفرلىق گۋمانيزم» كونتسەپتسياسىنا سۇرانىس تۋعىزدى. قىتايدىڭ ەتيكالىق سۇزگىلەردى جانە ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ مەحانيزمدەرىن ىسكە قوسۋى - باقىلاۋسىز كەتكەن تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ قاتەرىن تۇسىنەتىنىنە دالەل. دەمەك، الەۋمەتتىك كەپىلدىك ماسەلەسى جانە ج ي-دىڭ حالىق ومىرىنە اسەرى ەسكەرىلۋى ءتيىس.

ناتيجەسىندە، قىتاي ادەتتەگى سانمەن، قۋاتپەن جارىسۋ جولىن ەمەس، كۇردەلى تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋدى تاڭدادى. وندا ماشينالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءوزارا ۇيلەسىمدە.

قازاقستان ءۇشىن ق ح ر تاجىريبەسى - ماڭىزدى باعىت-باعدار. سيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ جەمىسى، جەتىستىگى تەحنولوگيالاردى يمپورتتاۋمەن ەمەس، ولاردى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا ەنگىزە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ باسقارۋشى ءرولىن ساقتاۋىمەن ولشەنەدى.

ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى ج ي مۇمكىندىگىن پايدالانىپ، تالداۋ-ساراپتاۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋدى تاپسىرعان ەدى.

اۆتور

ەربول جانات