ريمدىكتەر سالعان جولدار، سۋ قۇبىرلارى مەن الىپ عيماراتتاردىڭ قانداي ماقساتتا پايدالانىلعانىن بۇگىنگى عالىمدار جاقسى بىلەدى. الايدا وسى وركەنيەتتەن قالعان الاقانداي عانا قولا بۇيىمنىڭ قۇپياسىن ارحەولوگتار ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى شەشە الماي كەلەدى. ونىڭ 12 قىرى، 20 تومپاقشاسى جانە ءار قىرىندا ءبىر-بىردەن تەسىگى بار. ەڭ قىزىعى، مۇنداي زاتتار ەۋروپانىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىنان تابىلعانىمەن، ەجەلگى ريمدىك جازبا دەرەكتەردە ولاردىڭ نە ءۇشىن جاسالعانى تۋرالى ناقتى مالىمەت كەزدەسپەيدى.
بۇل ەرەكشە بۇيىم عىلىمدا «ريم دودەكاەدرى» نەمەسە «گاللو-ريمدىك دودەكاەدر» دەپ اتالادى. دودەكاەدر - ون ەكى بەسبۇرىشتى قىردان تۇراتىن گەومەتريالىق دەنە.
ارحەولوگتەر تاپقان نۇسقالارىنىڭ ءىشى قۋىس، قىرلارىنداعى تەسىكتەردىڭ كولەمى ءارتۇرلى، ال توبەلەرىندە شاعىن دومالاق وسىندىلەر ورنالاسقان. كەيبىرىنىڭ بەتىنە شەڭبەر ءتارىزدى ورنەكتەر سالىنعان.
عىلىمي جۋرنالداردا ەۋروپادان تابىلعان وسىنداي 134 جادىگەر تۋرالى مالىمەت كەلتىرىلگەن. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ III- IV عاسىرلارىنا جاتقىزىلادى. ءبىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر عىلىمي بولجام ولاردىڭ ناقتى قىزمەتىن تۇپكىلىكتى ءتۇسىندىرىپ بەرە العان جوق.
ريم دودەكاەدرلەرىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحى XVIII عاسىردان باستالادى. 1739 -جىلى انگليانىڭ حارتفوردشير گرافتىعىنداعى استون ەلدى مەكەنىنەن تابىلعان ەرەكشە زات لوندونداعى انتيكۆارلار قوعامىنا تانىستىرىلعان. كەيىنگى عاسىرلاردا ەۋروپانىڭ باسقا ايماقتارىنان دا ءدال وسىنداي پىشىندەگى قولا زاتتار تابىلا باستادى. باستاپقىدا ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قانداي بايلانىسى بار ەكەنى تۇسىنىكسىز بولعانىمەن، جاڭا ولجالار كەزدەيسوق جاسالعان جەكە بۇيىمدار ەمەس، بەلگىلى ءبىر داستۇرگە جاتاتىن زاتتار ەكەنىن كورسەتتى.
2025 -جىلى The Antiquaries Journal جۋرنالىنىڭ 105-تومىندا جاريالانعان مايكل گۋگگەنبەرگەر مەن ستيۆەن ليچتىڭ «The Gallo-Roman Dodecahedron and the Receptacle of All Becoming» اتتى عىلىمي ماقالاسىندا ولاردىڭ تارالۋ گەوگرافياسى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتىنشە، دودەكاەدرلەردىڭ شامامەن 70 پايىزى ەجەلگى گالليا مەن گەرمان پروۆينتسيالارىنان، تاعى 20 پايىزى بريتانيا اۋماعىنان تابىلعان. دەمەك، بەلگىلى جادىگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ريم يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك- باتىس وڭىرلەرىنە تيەسىلى.
بۇدان دا قىزىقتىسى - وسىنداي زاتتار ريم يمپەرياسىنىڭ تاريحي ورتالىعى سانالاتىن يتاليادان تابىلماعان. يسپانيادان، سولتۇستىك افريكادان جانە يمپەريانىڭ شىعىس پروۆينتسيالارىنان دا بەلگىلى ۇلگىلەر تىركەلمەگەن.
بۇل جاعداي ارحەولوگتەردى ماڭىزدى سۇراققا جەتەلەيدى: ەگەر دودەكاەدر شىنىمەن ريمدىكتەردىڭ كۇندەلىكتى پايدالانعان قۇرالى بولسا، نەگە ول يمپەريانىڭ بارلىق ايماعىنا تارالماعان؟
عالىمدار بۇل ەرەكشەلىكتى ەجەلگى گالليا مەن بريتانياداعى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ مادەني داستۇرلەرىمەن بايلانىستىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. اتالعان وڭىرلەردە ريمدىك مادەنيەت كەلتتەردىڭ نانىم- سەنىمدەرىمەن جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن ءوزارا ىقپالداسقان.
دودەكاەدردىڭ سىرتقى كورىنىسى قاراپايىم گەومەتريالىق دەنەگە ۇقسايدى. الايدا ونى ەجەلگى تەحنولوگيامەن جاساۋ وڭاي بولماعان. ۇلىبريتانياداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىساتىن English Heritage ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، مۇنداي بۇيىمداردىڭ بارلىعى مىس قورىتپاسىنان جاسالعان. ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ولشەمى، تەسىكتەرىنىڭ ديامەترى جانە سىرتقى بەزەندىرىلۋى ءبىر- بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ماڭىزدى جايت بار. ەگەر دودەكاەدر بەلگىلى ءبىر ولشەمدى انىقتايتىن ستاندارتتى قۇرال بولسا، ونىڭ بارلىق ۇلگىسى بىردەي نەمەسە ءوزارا سالىستىرۋعا كەلەتىن ولشەمدەر جۇيەسىنە باعىنۋى كەرەك ەدى. الايدا تابىلعان جادىگەرلەردەن مۇنداي بىرىزدىلىك انىق بايقالمايدى. بۇيىمدى جاساۋ ءۇشىن شەبەر الدىمەن كۇردەلى قالىپ دايىنداپ، مەتالدى قۇيىپ، كەيىن تەسىكتەرى مەن سىرتقى بولشەكتەرىن وڭدەۋى قاجەت بولعان. ونىڭ ۇستىنە، 12 قىردىڭ ءبىر- بىرىمەن ءدال ءتۇيىسۋى دە جوعارى شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى.
English Heritage ماماندارى مۇنداي بۇيىمداردىڭ جاسالۋى كۇردەلى ءارى قىمبات بولعاندىقتان، ولار ارنايى تاپسىرىسپەن دايىندالعان بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
ەندەشە، ەجەلگى شەبەرلەر وسىنشالىقتى ەڭبەك پەن مەتالل جۇمساپ، نە ءۇشىن مۇنداي ەرەكشە زات جاساعان؟
دودەكاەدردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى العاشقى عىلىمي بولجامداردىڭ ءبىرى ونىڭ ولشەۋ قۇرالى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە نەگىزدەلگەن. بۇل نۇسقانى قولداۋشىلار قىرلارىنداعى ءارتۇرلى ديامەتردەگى تەسىكتەرگە نازار اۋدارادى. ولاردىڭ ويىنشا، ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ورنالاسقان ەكى تەسىك ارقىلى الىستاعى نىساندى باقىلاپ، بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتى شامالاپ ەسەپتەۋگە بولاتىن ەدى. مىسالى، مۇنداي ءتاسىل اسكەري ماقساتتا، جەر ولشەۋدە نەمەسە قۇرىلىس جۇمىستارىندا قولدانىلعان بولۋى ىقتيمال.
الايدا بۇل ءتۇسىندىرۋدىڭ ءالسىز تۇستارى بار.
بىرىنشىدەن، دودەكاەدرلەردىڭ ولشەمدەرى بىركەلكى ەمەس.
ەكىنشىدەن، ولاردىڭ بەتىندە ولشەۋ ناتيجەسىن كورسەتەتىن ساندار نەمەسە ارنايى بەلگىلەر جوق.
ۇشىنشىدەن، ەجەلگى ريمدىكتەردىڭ اسكەري جانە ينجەنەرلىك قۇرالدارىن سيپاتتايتىن دەرەكتەردە دودەكاەدردىڭ پايدالانىلعانى تۋرالى سەنىمدى مالىمەت كەزدەسپەيدى.
تاعى ءبىر بولجام بويىنشا، بۇل بۇيىم استرونوميالىق باقىلاۋلار جۇرگىزۋگە نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماڭىزدى مەرزىمدەردى انىقتاۋعا ارنالعان.
ماسەلەن، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونىڭ تەسىكتەرى ارقىلى كۇن ساۋلەسىنىڭ ءتۇسۋ بۇرىشىن باقىلاپ، كۇزدىك داقىلداردى ەگۋدىڭ قولايلى ۋاقىتىن انىقتاۋعا بولاتىن شىعار دەپ بولجاعان. ءبىراق مۇنداي ءتۇسىندىرۋ دە تاجىريبەلىك مۇمكىندىكتەن ءارى اسا قويعان جوق. دودەكاەدردىڭ ەجەلگى زاماندا ءدال وسى ماقساتتا پايدالانىلعانىن كورسەتەتىن ناقتى ارحەولوگيالىق دالەل تابىلماعان.
English Heritage ۇيىمى جاريالاعان شولۋدا ولشەۋ اسپابى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى كۇنتىزبەسىنەن بولەك، شام قويعىش، ويىن قۇرالى، بالالار ويىنشىعى جانە ءتىپتى قولعاپ توقۋعا ارنالعان قۇرىلعى دەگەن نۇسقالار دا اتالادى. قازىرگى تاجىريبەلەردە دودەكاەدرگە ۇقساس زاتتىڭ كومەگىمەن جىپتەن بۇيىم توقۋعا بولاتىنى كورسەتىلگەن.
2023 -جىلعى جاڭالىق. ريم دودەكاەدرلەرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرگە جاڭا سەرپىن بەرگەن ماڭىزدى وقيعا 2023 -جىلى ۇلى بريتانيادا بولدى.
انگليانىڭ لينكولنشير گرافتىعىنداعى نورتون-ديسنەي اۋىلىندا جەرگىلىكتى تاريح پەن ارحەولوگيانى زەرتتەۋ توبى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان كەزدە ەرەكشە قولا زات تاپتى.
ول - ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان ريم دودەكاەدرى ەدى.
بۇل جاڭالىق تۋرالى 2024 -جىلعى 22-قاڭتاردا امەريكانىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتى شىعاراتىن Archaeology جۋرنالى حابارلادى. باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، جادىگەر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ كەزىندە انىقتالعان. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى - وتە جاقسى ساقتالۋى جانە تابىلعان ورنىنىڭ ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەلۋى.
لينكولنشير گرافتىعىنىڭ اكىمشىلىگى 2024 -جىلعى 26-ساۋىردە جاريالاعان رەسمي اقپاراتتا بۇيىمنىڭ بيىكتىگى شامامەن 8 سانتيمەتر، سالماعى 245 گرام ەكەنى كورسەتىلگەن. جادىگەر III- IV عاسىرلارعا جاتقىزىلعان.
بۇل ۇلى بريتانيا اۋماعىنان تابىلعان 33 دودەكاەدردىڭ ءبىرى جانە ەلدىڭ ميدلەندس ايماعىنان انىقتالعان العاشقى وسىنداي زات بولدى.
نورتون- ديسنەيدەگى ولجانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول توبەنىڭ ۇستىندەگى ەجەلگى شۇڭقىردىڭ ورنىنان تابىلعان.
ريم دودەكاەدرلەرىنىڭ قۇپياسىنا قاتىستى سوڭعى ماڭىزدى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى 2025 -جىلعى 17-قاراشادا جارىق كوردى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Cambridge University Press باسپاسى شىعاراتىن The Antiquaries Journal جۋرنالىندا مايكل گۋگگەنبەرگەر مەن ستيۆەن ءليچتىڭ «The Gallo-Roman Dodecahedron and the Receptacle of All Becoming» اتتى ماقالاسى جاريالاندى.
زەرتتەۋشىلەر دودەكاەدردى تەك ارحەولوگيالىق بۇيىم رەتىندە ەمەس، ەجەلگى فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىممەن بايلانىستىرا قاراستىرۋدى ۇسىنادى.
ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنا بارىپ تىرەلەدى. پلاتوننىڭ «تيمەي» ديالوگىندا الەمنىڭ قۇرىلىمى گەومەتريالىق پىشىندەر ارقىلى تۇسىندىرىلەدى. وندا بەس دۇرىس كوپجاقتىڭ تورتەۋى تابيعاتتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىمەن بايلانىستىرىلسا، بەسىنشىسى - دودەكاەدر - عارىشتىڭ تۇتاس قۇرىلىمىنا قاتىستى سيپاتتالادى.
كەيىنگى فيلوسوفيالىق داستۇرلەردە دە دودەكاەدر ەرەكشە سيمۆولدىق مانگە يە بولعان. گۋگگەنبەرگەر مەن ليچ وسى يدەيالاردىڭ ريم يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماقتارىنداعى ءدىني جانە فيلوسوفيالىق تۇسىنىكتەرگە ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن زەرتتەگەن. ولار اسىرەسە كەلتتەردىڭ ءدىني قىزمەتكەرلەرى سانالاتىن درۋيدتەر مەن پيفاگورلىق دۇنيەتانىم اراسىنداعى ىقتيمال بايلانىسقا نازار اۋدارادى.
زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى فيلوسوف يامۆليحتىڭ «پيفاگور ءومىرى تۋرالى» ەڭبەگىندەگى بۇرىن بۇل ماسەلەگە قاتىستى جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلماعان ءۇزىندىنى دە قاراستىرعان. ولاردىڭ پىكىرىنشە، گاللو- ريمدىك دودەكاەدردىڭ ءپىشىنى كەزدەيسوق تاڭدالماعان، بەلگىلى ءبىر كوسمولوگيالىق نەمەسە ءدىني تۇسىنىكتەردەن تۋىنداعان بولۋى مۇمكىن.
قۇپيا قاشان اشىلادى؟ ريم دودەكاەدرلەرىنىڭ جۇمباعىن شەشۋ ءۇشىن عالىمدارعا جاڭا ولجالار عانا ەمەس، ولاردىڭ تابىلعان جاعدايى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر دە قاجەت. مىسالى، بولاشاقتا دودەكاەدر بەلگىلى ءبىر قۇرالدار جيىنتىعىمەن، عۇرىپتىق زاتتارمەن نەمەسە ونى قولدانۋ ءتاسىلىن كورسەتەتىن بەينەمەن بىرگە تابىلسا، قازىرگى گيپوتەزالاردىڭ ءبىرىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. سونىمەن قاتار مەتالل قۇرامىن، ءوندىرىس تەحنولوگياسىن، بۇيىمنىڭ بەتىندە ساقتالعان ميكروسكوپيالىق ىزدەردى جانە تەسىكتەرىنىڭ ولشەمدەرىن سالىستىرمالى زەرتتەۋ دە ماڭىزدى.
ءبىراق ءبىر نارسە انىق: 1739 -جىلى عىلىمي ورتاعا العاش تانىستىرىلعان بۇل ەرەكشە جادىگەردىڭ قۇپياسى ارادا ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە تولىق اشىلعان جوق.
ءبىر قاراعاندا، 12 قىرلى قولا زات ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ۇساق-تۇيەك تۇرمىستىق بۇيىمدارىنىڭ ءبىرى سياقتى كورىنەدى. الايدا ونىڭ ناقتى قىزمەتىن انىقتاۋ ريم يمپەرياسىنىڭ شەتكى ايماقتارىنداعى حالىقتاردىڭ تۇرمىسى، دۇنيەتانىمى جانە مادەني بايلانىستارى تۋرالى جاڭا مالىمەت بەرۋى مۇمكىن.
ازىرگە ەۋروپانىڭ مۋزەيلەرىندە ساقتالعان دودەكاەدرلەر ءۇنسىز تۇر. ولاردىڭ كىم ءۇشىن، قانداي ماقساتتا جانە نەلىكتەن ءدال وسىنداي پىشىندە جاسالعانى - ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ شەشىلمەگەن سۇراقتارىنىڭ ءبىرى.